Структура стымулаў Іерархія Урад Раўнавага сіл Спантанны парадак Вольнае аб’яднанне Узаемадапамога Ненасілле Непасрэднае дзеянне Акно магчымасцей

Асновы вольнага свету

Асноўны зыходны пункт

Вольны свет не можа пачынацца з гатовага плана. Спроба распрацаваць адну сістэму для ўсіх і навязаць яе зверху зноў стварыла б саму структуру, якую свабода павінна пераадолець.

Таму належны зыходны пункт — не прадпісаная мадэль грамадства, а рамка для ацэнкі адносін, інстытутаў і спосабаў перамен.

Гэтая рамка імкнецца развіваць аўтаномію: здольнасць будаваць уласнае жыццё, не падпарадкоўваючыся структурам, якія дазваляюць іншым прыгнятаць цябе.

Наша мэта — структурная яснасць:

Што з’яўляецца сапраўднай крыніцай сусветных праблем?

Структура стымулаў

Каб адказаць, спачатку трэба зразумець структуру стымулаў.

Стымул — гэта любая ўмова, якая дае чалавеку або групе падставу дзейнічаць.

Першы стымул, які, верагодна, прыходзіць у галаву, — грошы, але гэта толькі адна яго форма. Людзей таксама матывуюць бяспека, пачуццё прыналежнасці, прызнанне, узаемнасць, самапавага, творчасць і спачуванне.

Структура стымулаў — гэта механізм узнагарод, пакаранняў, рызык, магчымасцей і абмежаванняў, які скіроўвае паводзіны, робячы адны ўчынкі выгаднымі, а іншыя — затратнымі. Яна апісвае, што сістэма заахвочвае на практыцы, незалежна ад таго, якія каштоўнасці абвяшчаюць яе правілы або людзі, што ёю кіруюць.

Сістэма ўзнагарод

Цэнтралізаваныя структуры моцы ўзнагароджваюць імкненне да моцы, грошай і кантролю. Яны непрапарцыйна ўзнагароджваюць тых, хто больш за ўсё прагне моцы, бо цэнтралізаваны кантроль дае ім большы рычаг уплыву на ўсіх астатніх. ༆

Людзі называюць гэта «карупцыяй», але вынік не аддзелены ад сістэмы. Тых, хто выкарыстоўвае цэнтралізаваную моц, яна ўзнагароджвае, а падкантрольныя ім інстытуты абараняюць ад адказнасці.

Структура стымулаў стаіць на першым месцы, бо з’яўляецца глыбейшай асновай. Іерархія замацоўваецца там, дзе засяроджаная моц узнагароджваецца, а адмова дорага каштуе, і потым захоўвае структуру, якая яе спарадзіла.

Іерархія

Іерархія — пірамідальная арганізацыя, якая падпарадкоўвае аднаго чалавека або калектыўны орган іншаму. Гэта арганізацыя з рангамі, дзе розніца ў рангу адпавядае ступеням улады (гэта значыць праву загадваць тым, хто ніжэй за цябе, і абавязку слухацца тых, хто вышэй).

У палітычным сэнсе іерархія азначае грамадскую структуру загадаў і паслухмянасці. Мінулыя структуры стымулаў стварылі існыя іерархіі; затым іерархія змяняе гэтыя стымулы, каб узнаўляць сябе.

Арганізацыя не робіцца іерархіяй толькі таму, што ролі адрозніваюцца ці доўжацца; іерархія пачынаецца, калі гэтыя ролі замацоўваюцца як улада і абавязак слухацца.

Існыя ўмовы робяць іерархію магчымай, калі кантроль над ежай, зямлёй, бяспекай, працай, законам, інфармацыяй або гвалтам дае аднаму боку рычаг уплыву на другі.

Іерархія афармляе гэты рычаг як прызнаную ўладу, устойлівы ранг, загад і абавязак паслухмянасці. Эксплуатацыя можа ўзнікнуць, калі такая перавага ператвараецца ва ўсталяваную прэтэнзію на паслухмянасць іншага чалавека.

Але пасля ўсталявання іерархія ўжо не проста вынік стымулаў — яна становіцца механізмам стварэння стымулаў. Яна ўзнагароджвае тых, хто назапашвае ўладу і стратэгічна падпарадкоўваецца. Карае за адмову, адбірае людзей, схільных загадваць, і ўзнаўляе ўмовы, якія апраўдваюць яе далейшае існаванне.

Разуменне структур стымулаў і іерархіі раскрывае структуры моцы, што пануюць у нашым свеце, і спароджаны імі прыгнёт.

Улада

Улада — гэта грамадска ўзаконеная прэтэнзія, якая дае чалавеку або інстытуту права загадваць, патрабуе паслухмянасці і падмацоўвае загады сілай.

Улада — не тое самае, што моц. Моц — гэта здольнасць дзейнічаць, пераконваць, супраціўляцца, дапамагаць або шкодзіць. Улада ператварае моц у прэтэнзію на права.

Веданне можа дапамагаць парадай, а лідарства — прапаноўваць кірунак, але ні тое ні другое не дае нікому права кіраваць. Улада пачынаецца там, дзе парада становіцца юрысдыкцыяй, а адмова — непаслухмянасцю.

Уладзе не трэба ўвесь час ужываць сілу, бо пагроза ўжо ўбудаваная ў інстытут. Тыя, хто адмаўляецца, могуць страціць даход, жыллё, статус, доступ да патрэбнага, свабоду ці ўрэшце сутыкнуцца з гвалтам.

Дзякуючы гэтаму ўлада можа здавацца мірнай. Загад становіцца нормай, паслухмянасць становіцца чаканай, а пакаранне — законным падтрыманнем парадку.

Улада надае іерархіі грамадскую легітымнасць і дазваляе панаванню працягвацца, не выяўляючы свайго гвалту кожную хвіліну. ༆

Урад

Урад — пэўная інстытуцыйная форма іерархіі: цэнтралізаваная арганізацыя, якая прэтэндуе на ўладу над усім насельніцтвам і тэрыторыяй, на манаполію на легітымны гвалт, стварае абавязковыя законы, збірае падаткі і прымушае выконваць патрабаванні праз суды, паліцыю, турмы і вайсковую сілу.

Аргумент, што людзі занадта жорсткія і ненадзейныя, каб жыць без кіраўнікоў, працуе ў абодва бакі. Кіраўнікі — такія ж недасканалыя людзі, толькі яны кантралююць арміі, турмы, нагляд, падаткі і закон. Засяроджаная моц не стрымлівае найгоршае ў чалавеку. Яна павялічвае яго дасяжнасць і абараняе ад адказнасці.

Калі людзі небяспечныя, адказ — не даць нямногім моц, уладу і кантроль над мільёнамі. Недавер — гэта аргумент за дэцэнтралізацыю і размеркаванне моцы, каб ні чалавек, ні інстытут не мог навязаць сваю волю велізарным групам насельніцтва.

Выбар таго, хто ажыццяўляе ўладу, — не тое самае, што выбар, ці заставацца ёй падпарадкаваным.

Абмежаванні для кіраўнікоў могуць іх стрымліваць, але іх сіла паходзіць ад здольнасці кінуць выклік моцы, а не ад права кіраўніка патрабаваць паслухмянасці. Усталяванае права загадваць дадае небяспеку: тыя, чыю моц аспрэчваюць, могуць караць за адмову і кантраляваць рэсурсы, патрэбныя для супраціву ім.

Вольны свет не абяцае канца шкоды, канфліктаў або чалавечых памылак. Размеркаваная моц нясе рызыку раз’яднанасці і няўдач у супрацоўніцтве. Інстытут з уладай усё ж можа каардынаваць ці стрымліваць іншую моц; гэтыя здольнасці адрозніваюцца ад улады, на якую ён прэтэндуе.

Улада не ўраўнаважвае гэтыя рызыкі; яна ўзмацняе наступствы чалавечых памылак, пашыраючы іх маштаб, ускладаючы іх на ўсіх падпарадкаваных ёй і ізалюючы рашэнні, якія іх спараджаюць, ад карэкцыйнай зваротнай сувязі.

Нават неабходная абарона можа зрабіць людзей залежнымі ад таго, хто яе забяспечвае; тады ён можа выкарыстаць залежнасць, каб абараніць сваё права і надалей загадваць.

Панаванне не знікае, калі адной моцы даць апошняе слова толькі таму, што яна можа стрымліваць іншую. Яго абмяжоўваюць, не дазваляючы ніводнай моцы стаць апошняй інстанцыяй. Любая моц, здольная стрымліваць іншых, сама павінна заставацца адкрытай для супраціву; інакш процівага зробіцца новым панаваннем. Калі паслядоўна прытрымлівацца гэтага прынцыпу, сама раўнавага становіцца засцярогай. Усталяваная прэтэнзія на права загадваць не стварае процівагі; яна стварае асіметрыю, якую раўнавага мусіць пастаянна стрымліваць.

Адмовіцца ад улады — значыць захаваць каардынацыю і стрымліванне, не даючы нікому ўсталяванай прэтэнзіі на ўладу над тымі, хто будзе несці наступствы яго памылак.

Ідэю вольнага свету часта адкідаюць як утапічную. Але цяперашняя сістэма трымаецца на сапраўды ўтапічным дапушчэнні: што людзей, схільных памыляцца, можна дастаткова стрымліваць, даверыўшы ім моц, уладу і кантроль над цэлым насельніцтвам.

Праблема не толькі ў тым, што цяпер на троне сядзіць не той чалавек. Праблема ў тым, што трон увогуле існуе.

Падаткі

Прымус — выкарыстанне сілы, пакарання ці пазбаўлення чагосьці або пагроза імі, каб прымусіць чалавека дзейнічаць супраць сваёй волі ці перашкодзіць яму дзейнічаць вольна.

Падаткаабкладанне — гэта прымусовае адабранне рэсурсаў пад пагрозай пакарання.

Урад патрабуе ад людзей рэсурсы незалежна ад таго, ці згодныя яны іх даць. Адмова не спыняе адносіны. Яна выклікае санкцыі, падмацаваныя ўрадавым прымусам.

Гэта адрознівае падаткі ад добраахвотнага абмену. Добраахвотны абмен патрабуе рэальнай магчымасці адмовіцца. Падаткі такой магчымасці не даюць.

Падаткі таксама аддзяляюць рашэнне ад выдаткаў. Урад можа траціць рэсурсы, а тыя, хто прымае рашэнне, не нясуць усіх выдаткаў самі, бо іх можна размеркаваць паміж людзьмі, якія не могуць свабодна адклікаць сваю падтрымку.

Вайна выразна паказвае гэты механізм. Тыя, хто дазваляе вайну, асабіста не аплачваюць усю яе цану. Урад забірае рэсурсы ў мільёнаў людзей, у тым ліку ў праціўнікаў самой вайны, дазваляючы нямногім распараджацца рэсурсамі для гвалту без згоды тых, каго прымусілі іх даць.

Урад не стварае гэтыя рэсурсы незалежна ад насельніцтва, якім кіруе. Падаткі забяспечваюць яму пастаянны доступ да плёну людской працы без неабходнасці пастаянна атрымліваць згоду. ༆

Таму пытанне глыбейшае за памер падатку. Падаткаабкладанне ўсталёўвае прынцып, паводле якога інстытут можа прэтэндаваць на частку працы іншага чалавека, не пытаючыся яго згоды.

Раўнавага сіл

Раўнавага сіл — стан, у якім моц дастаткова размеркаваная, каб ні чалавек, ні інстытут не мог навязаць іншым сваю волю, не сустрэўшы дзейснага супраціву, альтэрнатыў або выдаткаў.

Раўнавага не азначае, што ўсе маюць аднолькавую сілу, рэсурсы, веды ці ўплыў. Гэтыя адрозненні не павінны знікнуць. Пытанне ў тым, ці могуць яны вырасці настолькі, каб адмова страціла сэнс, а адрозненні замацаваліся як улада.

Раўнавага сіл змяняе гэты стымул. Калі людзі захоўваюць здольнасць супраціўляцца, выходзіць з адносін, перабудоўвацца і задавальняць свае патрэбы іншымі шляхамі, панаванне цяжэй усталяваць і даражэй падтрымліваць.

Таму вольны свет не залежыць ад таго, ці добрыя і надзейныя людзі ад прыроды. Ён залежыць ад стварэння ўмоў, у якіх ніхто не мае столькі засяроджанай моцы, каб кіраваць усімі астатнімі. Стымул эксплуатаваць можа заставацца, але здольнасць эксплуатаваць можа абмяжоўвацца моцай іншых супраціўляцца. ༆

Гэта патрабуе дэцэнтралізаваць моц і размеркаваць яе паміж асобамі і вольна аб’яднанымі групамі. Аўтаномія і самадастатковасць важныя, бо залежнасць дае рычаг уплыву. Калі адзін інстытут кантралюе ўсё неабходнае для жыцця, свабода адмовіцца ад яго становіцца пераважна сімвалічнай.

Тое ж выпрабаванне дзейнічае і па-за палітыкай, у тым ліку адносна прыватнага кантролю. Эканамічныя адносіны могуць зрабіцца іерархічнымі, калі кантроль над зямлёй, жыллём, працай ці іншымі неабходнымі рэчамі дае аднаму боку дастатковы рычаг, каб адмова стала затратнай, а залежнасць ператварылася ў абавязак слухацца.

Самадастатковасць не азначае ізаляцыю. Людзі могуць заставацца глыбока ўзаемазалежнымі, маючы пры гэтым шмат розных крыніц ежы, энергіі, ведаў, сувязі, падтрымкі і супрацоўніцтва. Чым больш альтэрнатыў, тым цяжэй аднаму інстытуту стаць настолькі незаменным, каб загадваць усім астатнім.

Таму раўнавага сіл дзейнічае адначасова ў двух кірунках. Яна разбурае існуючую іерархію, змяншаючы залежнасці і канцэнтрацыю моцы, якія яе падтрымліваюць, і супраціўляецца вяртанню іерархіі, захоўваючы моц размеркаванай, альтэрнатывы даступнымі, а адмову магчымай.

Няма гарантыі, што новыя канцэнтрацыі моцы ніколі не ўзнікнуць. Такая гарантыя патрабавала б яшчэ адной улады, дастаткова моцнай, каб яе забяспечыць. Замест гэтага мэта — не дапусціць, каб канцэнтрацыі моцы сталі пастаяннымі і такімі, ад якіх немагчыма вызваліцца.

Моц можа пераходзіць, збірацца і рассейвацца. Важна, каб яе можна было аспрэчыць.

Паслуга, без якой не абысціся, не патрабуе незаменнага кіраўніка. Нават калі саму паслугу нельга дубляваць, кантроль над ёй можна перадаваць, калі абсталяванне, веды, запасы і падтрымка, патрэбныя для яе працы, даступныя не толькі аднаму пастаўшчыку. Гэта дазваляе мяняць кантроль, не спыняючы таго, што патрэбна людзям.

Надзейная абарона патрабуе ўстойлівай абарончай здольнасці, а не пастаяннага права загадваць. Гэтая здольнасць можа заставацца размеркаванай паміж незалежнымі аб’яднаннямі, каб ніводзін абаронца не кантраляваў падтрымку, патрэбную для супраціву яму.

Усталяванае права загадваць змяняе адносіны: сама адмова можа стаць падставай для пакарання, дазваляючы абаронцу прымушаць іншых выконваць яго патрабаванні насуперак супраціву. Абарону цяжэй аспрэчыць, калі абаронца кантралюе і сродкі, неабходныя для яе аспрэчвання.

Здаровая раўнавага сіл залежыць ад цэнтрабежнага ціску супраць канцэнтрацыі і ўзмацняе яго. Там, дзе альтэрнатывы, канкурэнцыя, супраціў і новыя аб’яднанні застаюцца жыццяздольнымі, яны стрымліваюць далейшае засяроджванне моцы.

Устойлівую раўнавагу сіл падтрымліваюць адукацыя, якая распаўсюджвае веды і здольнасці, магчымасці, якія захоўваюць альтэрнатывы даступнымі, і стрымліванне, якое павялічвае кошт панавання. Пры канфлікце арбітраж, рэабілітацыя, аднаўленне справядлівасці і разрыў адносін даюць спосабы вырашаць шкоду і нязгоду, не ператвараючы спрэчку ў падставу для пастаяннай улады.

Мэта — не толькі абмежаваць панаванне, але і вызваліць чалавечы патэнцыял і няскоральную здольнасць людзей супраціўляцца таму, каб іх зводзілі да паслухмянасці.

Вольны свет магчымы толькі там, дзе раўнавага сіл захоўвае аўтаномію і не дазваляе чалавеку або інстытуту сістэмна навязваць іншым сваю волю.

Спантанны парадак

Спантанны парадак — значная сіла каардынацыі, пры якой дэцэнтралізаваныя перамовы, абмены і прадпрымальніцтва збліжаюцца, ствараючы шырокамаштабную каардынацыю без якога-небудзь свядомага плана ці выразна агаворанай агульнай схемы грамадскага або эканамічнага развіцця або за межамі магчымасцей такой схемы.

Шмат што ўпарадкаванае вакол нас ужо ўзнікае такім чынам. Ніхто не распрацаваў мову як завершаную сістэму. Яна ўзнікла праз зносіны незлічоных людзей, якія цягам пакаленняў прыстасоўвалі словы, стваралі звычаі і адказвалі адно аднаму. Інтэрнэт развіваўся праз мэтанакіраваныя праекты і агульныя пратаколы, але ніводзін планіроўшчык не распрацаваў усю сістэму, у якую ён ператварыўся.

У цэнтры спантаннага парадку — раўнавага. Раўнавага не азначае нерухомага стану. Гэта баланс, які пастаянна змяняецца, калі розныя сілы ўплываюць адна на адну, а сістэма прыстасоўваецца.

Прыродныя, грамадскія і сацыяльна-эканамічныя сістэмы фармуюцца пад уздзеяннем гэтых сіл. Змены ў адной частцы выклікаюць наступствы ў іншых, а тыя — далейшыя рэакцыі ва ўсёй сістэме. Недахоп, дастатак, стымулы, супрацоўніцтва, канфлікт, попыт і даступныя альтэрнатывы скіроўваюць паводзіны ў розных кірунках. Структура стымулаў вызначае кірунак прыстасавання: якое паводжанне ўзнагароджваецца, ад якога адгаворваюць і якое робіцца затратным. Парадак узнікае з узаемадзеяння гэтых сіл, а не з кантролю адной сілы над усім.

Гэты працэс працуе праз зваротную сувязь. Людзі дзейнічаюць, адчуваюць наступствы, назіраюць адно за адным і прыстасоўваюцца. Кожная рэакцыя стварае новую інфармацыю, якая ўплывае на тое, што адбудзецца далей. Праз паўторныя прыстасаванні мясцовыя ўзаемадзеянні могуць скласціся ў узгодненыя ўзоры, якіх ніхто не планаваў і цалкам не разумее.

Некаторыя няўдачы небяспечна пакідаць на выпрабаванні і пазнейшыя выпраўленні, бо іх наступствы могуць стаць незваротнымі раней, чым спрацуе зваротная сувязь. Такія рызыкі патрабуюць падрыхтоўкі і каардынацыі яшчэ да таго, як здарыцца збой, а не толькі прыстасавання пасля збою.

Калі шкоду можна схаваць або перакласці на іншых, зваротная сувязь можа ўзнагароджваць эксплуатацыю замест супрацоўніцтва. Спантанны парадак сам па сабе не дае жаданых вынікаў; тое, што ўзнікае, фармуе структура стымулаў.

Цэнтралізаваны кантроль перашкаджае гэтаму працэсу, калі імкнецца замяніць размеркаваную зваротную сувязь загадзя вызначаным вынікам. Веды рассеяныя сярод людзей, якія сапраўды сутыкаюцца са зменлівымі ўмовамі; многія з гэтых ведаў маюць мясцовы, практычны і часовы характар. З павелічэннем маштабу і складанасці цэнтральная іерархія мусіць апрацоўваць усё больш інфармацыі з усё большых адлегласцей, таму нямногім асобам, што прымаюць рашэнні, усё цяжэй рэагаваць на сістэму ў цэлым гэтак жа эфектыўна, як людзям, што дзейнічаюць у ёй непасрэдна.

Спантанны парадак дазваляе спраўляцца са складанасцю праз мноства ўзаемазвязаных пунктаў ведаў і прыстасавання. Каардынацыя ўзнікае з назапашаных рэакцый самой сістэмы. Паколькі прыстасаванне не цалкам залежыць ад цэнтральнай каардынацыі, збоі можна паглынаць на месцы, альтэрнатывы могуць развівацца, а шырэйшая структура — працягваць перабудоўвацца вакол няўдачы.

Вынік — парадак, што ўзнікае: шырокамаштабная каардынацыя, спароджаная бесперапынным узаемадзеяннем меншых частак. Парадак не накладваецца на сістэму зверху. Яго стварае сама сістэма, калі яе часткі адказваюць адна адной і рухаюцца да зменлівай раўнавагі.

Парадак нельга проста прадпісаць законам. Парадак — гэта вынік, што ўзнікае з выбару людзей супрацоўнічаць. Калі стымулы штурхаюць людзей да канфлікту, адзін закон не прымусіць іх супрацоўнічаць. Будаваць вольны свет — значыць ствараць стымулы, якія робяць супрацоўніцтва і парадак магчымымі.

Сеткі

Сетка — структура звязаных паміж сабой людзей або груп, якія могуць непасрэдна размаўляць, каардынавацца і дзейнічаць, не праводзячы кожнае ўзаемадзеянне праз цэнтральную ўладу.

Іерархіі засяроджваюць інфармацыю і прыняцце рашэнняў у некалькіх цэнтральных пунктах. Сеткі іх размяркоўваюць. Каардынацыя можа расці знізу, калі людзі непасрэдна адказваюць на зменлівыя ўмовы, абменьваюцца інфармацыяй і арганізуюцца вакол практычных патрэб.

Адзін з механізмаў — стыгмергія: дзеянні пакідаюць знакі, якія накіроўваюць наступныя дзеянні. ༆ Людзі рэагуюць на ўжо зробленае іншымі, і складаная каардынацыя можа ўзнікаць і пашырацца без цэнтральнага планіроўшчыка, які кіраваў бы кожным крокам.

Карэнішча — надзвычай моцная структура з гэтай прычыны. У адрозненне ад дрэва, пабудаванага вакол цэнтральнага ствала, карэнішча распаўсюджваецца ўбакі праз мноства злучаных каранёў і парасткаў. Яно галінуецца, зноў злучаецца, размнажаецца і працягвае расці, нават калі часткі пашкоджаныя. Ніводзін пункт не кантралюе і не ахоплівае цэлага.

Сетка не становіцца дэцэнтралізаванай толькі ад адсутнасці фармальнай іерархіі; калі адзін вузел робіцца незаменным, залежнасць можа аднавіць рычаг уплыву, патрэбны іерархіі. Такая залежнасць можа таксама ўзнікнуць, калі шмат вузлоў абапіраюцца на тых самых пастаўшчыкоў, рэсурсы, інфармацыю ці кантралёраў доступу, або калі сама каардынацыя робіць выхад з існай сеткі цяжкім.

Таму вялікі маштаб можа аднавіць залежнасць без стварэння фармальнай іерархіі; істотнае пытанне — ці можна аспрэчваць, перадаваць, перанакіроўваць або замяняць найважнейшыя функцыі.

Вось чаму сапраўдныя змены пачынаюцца знізу. Перамены, навязаныя зверху, застаюцца залежнымі ад цэнтральнай улады, якая іх навязала. Перамены, якія растуць знізу, могуць пашырацца праз незлічоныя незалежныя пункты, мацнець праз сувязі паміж імі і станавіцца ўсё цяжэйшымі для захопу, падаўлення або адмены.

Размеркаваныя сеткі становяцца ўстойлівымі дзякуючы запасным магчымасцям, альтэрнатыўным шляхам і здольнасці перабудоўвацца пасля збояў. Іерархія засяроджвае няўдачы разам з кантролем. Сеткі могуць перабудоўвацца праз іншыя сувязі, эксперыментаваць паралельна і абыходзіць перашкоды.

Спантанны парадак пашыраецца праз сеткі: каардынацыя расце з мноства частак, што ўзаемадзейнічаюць, а адсутнасць незаменнага цэнтра кантролю робіць усю структуру больш прыстасавальнай, устойлівай і цяжкай для захопу.

Вольнае аб’яднанне

Вольнае аб’яднанне выключае навязанае сяброўства, абавязковы ўдзел і любую ўладу, якая перашкаджае мірнаму выхаду. Ніводная група не можа прэтэндаваць на далейшы ўдзел чалавека, калі ён больш на гэта не згаджаецца. Людзі застаюцца вольнымі сыходзіць, мяняць кірунак, зноў яднацца і ствараць альтэрнатывы са зменай сваіх патрэб і інтарэсаў.

Вольнае аб’яднанне пачынаецца з асобы. Уступленне ў адносіны, арганізацыю або супольнасць не азначае адмовы ад аўтаноміі на яе карысць. Згода павінна захоўвацца ўвесь час удзелу; учорашняе пагадненне не можа заўтра стаць пастаяннай прэтэнзіяй на чалавека.

Выхад не мае сапраўднага сэнсу, калі сыход азначае страту доступу да патрэбнага для жыцця; вольнае аб’яднанне залежыць ад дастаткова моцных альтэрнатыў, каб адмова была практычнай, а не толькі фармальнай магчымасцю.

Гэтыя альтэрнатывы таксама павінны быць дасягальнымі ў патрэбны момант: месца для пражывання, спосаб туды дабрацца і клопат, які працягваецца і падчас перамены. Супольныя запасы і падрыхтаваныя спосабы прымаць людзей могуць зрабіць гэта магчымым яшчэ да крызісу. Ніхто не павінен у адзіночку аднаўляць сродкі да жыцця, каб адмовіцца ад пастаўшчыка.

Людзі натуральна яднаюцца вакол супольных інтарэсаў, патрэб, адносін і мэт. Гэтая блізкасць стварае групы на аснове сапраўднага супадзення памкненняў, а не навязанага сяброўства. Чалавек можа належаць адначасова да розных аб’яднанняў, кожнае з якіх адлюстроўвае частку яго жыцця, і ніводнае не прэтэндуе на ўсю асобу.

Згода не абавязана быць усеагульнай. Людзі могуць дамаўляцца, ісці на кампрамісы і мірна вырашаць канфлікты ў кожным асобным выпадку. Калі іх мэты занадта разыходзяцца, яны могуць разысціся. Адно аб’яднанне можа падзяліцца на некалькі, захаваць адносіны, якія яшчэ працуюць, спыніць тыя, што не працуюць, і злучыцца ў зусім новых формах.

Так узнікае велізарны спектр магчымых укладаў. Групы могуць утварацца, падзяляцца, перакрыжоўвацца, зноў злучацца і мяняць кірунак са зменай абставін. Замест таго каб прымушаць людзей з несумяшчальнымі поглядамі прыняць адно рашэнне, вольнае аб’яднанне дазваляе розным адказам існаваць адначасова. ༆ Множнасць узнікае з неабмежаванай разнастайнасці людзей і іх здольнасці ствараць розныя формы аб’яднання. Плюралізм становіцца структурным вынікам свабоды, а не дарам зверху.

Гэта змяняе і сэнс супольнасці. Сумеснае пражыванне на адной тэрыторыі не робіць сотні тысяч або мільёны незнаёмых людзей адным значным грамадскім цэлым. Супольнасць вырастае з адносін, знаёмства, супольнай мэты, блізкасці і ўзаемнага клопату. Моцныя мясцовыя аб’яднанні могуць заставацца цесна звязанымі з шырэйшымі сеткамі без паглынання адзінай уладай.

Таму маштаб сам па сабе не патрабуе іерархіі. Невялікія аб’яднанні могуць злучацца гарызантальнымі сеткамі, што перакрыжоўваюцца, супрацоўнічаць там, дзе іх інтарэсы супадаюць, і заставацца незалежнымі ў іншым. Інфармацыя, рэсурсы, веды і каардынацыя могуць рухацца праз гэтыя сувязі, не праходзячы праз цэнтральную сістэму камандавання.

Не кожную функцыю трэба і далей арганізоўваць у сённяшнім маштабе. Большая мясцовая здольнасць дзейнічаць можа зменшыць залежнасць людзей ад каардынацыі на вялікіх адлегласцях. Калі шырэйшая каардынацыя застаецца неабходнай, сеткі могуць пашыраць супрацоўніцтва паміж рэгіёнамі, не ператвараючы каардынацыю ва ўсталяваную ўладу над удзельнікамі.

Нават калі кожны ўдзельнік мае права голасу, каардынацыйны орган прэтэндуе на ўладу, калі прысвойвае сабе агульнае права вырашаць, якія свае дзеянні незалежныя людзі і аб’яднанні павінны яму падпарадкоўваць.

Такія сеткі застаюцца адкрытымі, бо людзі могуць прапаноўваць, спрабаваць, пераймаць удалае, змяняць яго або ствараць альтэрнатыву без чакання дазволу зверху. Паспяховыя формы пашыраюцца праз добраахвотнае прыняцце. Няўдалыя могуць знікнуць, не навязваючы сваю няўдачу ўсім астатнім.

Свабода выйсці дапамагае не даць гэтым адносінам зацвярдзець ва ўладу. Выхад можа азначаць поўны сыход, змяншэнне ўдзелу, змену партнёраў, стварэнне паралельнага аб’яднання або простую адмову ад укладу, які больш не працуе. Калі сыход азначае страту таго, што нельга проста замяніць, або калі тое самае выключэнне паўтараецца адносна чалавека ў розных аб’яднаннях, свабода залежыць таксама ад магчымасці аспрэчваць і змяняць гэтыя ўмовы, а не толькі выходзіць з іх. Калі мірнае разыходжанне заблакаванае, а ўдзел становіцца абавязковым, аб’яднанне больш не вольнае.

Людзі могуць выйсці з аб’яднання, не пазбягаючы адказнасці за прычыненую шкоду ці абавязацельствы, якія ўзялі добраахвотна і на якія іншыя абгрунтавана спадзяваліся. Адказнасць за абавязацельства не апраўдвае аўтаматычна прымус да яго выканання. Арбітраж, аднаўленне справядлівасці, разрыў адносін і іншыя меры могуць вырашаць парушаныя абавязацельствы, застаючыся звязанымі з канкрэтнай спрэчкай. Адказнасць датычыцца канкрэтнай шкоды ці абавязацельства; яна не можа ператварыцца ў права ўласнасці на чалавека або ў агульны абавязак слухацца.

Адмова супрацоўнічаць сама па сабе не з’яўляецца прымусам. Прымусам з’яўляецца выкарыстанне кантролю над жыццёва неабходным, каб прымусіць да паслухмянасці, або блакаванне доступу да альтэрнатыў, гатовых супрацоўнічаць.

Ад некаторай шкоды нельга ўцячы адным толькі разыходжаннем, асабліва калі яе наступствы рассеяныя або перакладзеныя на людзей, якія не могуць проста выйсці з-пад іх уздзеяння; гэта аслабляе зваротную сувязь, якая інакш стрымлівала б шкодныя паводзіны. Дэцэнтралізацыя не азначае, што кожная рэакцыя павінна заставацца мясцовай; калі шкода закранае людзей у розных аб’яднаннях або рэгіёнах, пацярпелыя могуць каардынавацца праз гэтыя межы, пагаджацца на агульныя стандарты або адсочваць яе наступствы.

Калі разыходжанне не можа папярэдзіць шкоду або спыніць яе працяг, пацярпелыя могуць абараняцца, шукаць пасрэдніцтва або дзейнічаць разам з іншымі, каб яе спыніць. Спыненне агульнай небяспекі можа запатрабаваць часовых абмежаванняў паводзін, якія ставяць іншых пад пагрозу, нават калі пацярпелыя не згодныя паміж сабой і асабістая адказнасць незразумелая. Самі абмежаванні і размеркаванне іх цяжару паміж людзьмі патрабуюць асобнага абгрунтавання.

Заява пра шкоду сама не вырашае спрэчку; абарона мусіць быць прывязана да спынення канкрэтнай шкоды, а не станавіцца падставай для шырэйшага або бестэрміновага кантролю. Тыя, хто ўмешваецца, не атрымліваюць імунітэту ад аспрэчвання; магчымасць паставіць пад пытанне падставы, сродкі або працяг умяшання не можа залежаць толькі ад саміх выканаўцаў. Незалежнае аспрэчванне павінна ўключаць рэальную моц змяніць неабгрунтаваныя абмежаванні або спыніць умяшанне, калі яго абгрунтаванне больш не дзейнічае.

Некаторыя праблемы застануцца нявырашанымі замест таго, каб дзеля іх вырашэння ствараць пастаянную ўладу, чыя гарантыя вырашэння залежыць ад здольнасці прымусіць усіх удзельнікаў.

Вольнае аб’яднанне не прадпісвае адной канчатковай арганізацыі грамадства. Яго моц менавіта ў тым, што яно пакідае гэтае пытанне адкрытым. Яно дазваляе радыкальна вольным і аўтаномным людзям пастаянна будаваць уласныя адносіны, ствараючы грамадскі парадак незлічоных аб’яднанняў, што перакрыжоўваюцца, а не адну структуру, якая мае ўладу над імі ўсімі.

Узаемадапамога

Узаемадапамога — супрацоўніцтва на аснове ўзаемнасці: людзі дапамагаюць адно аднаму, бо нашы інтарэсы не абавязкова павінны супярэчыць. Ва ўсіх розныя патрэбы, здольнасці, веды, рэсурсы і магчымасці. Дзякуючы абмену імі абодва бакі могуць апынуцца ў лепшым становішчы, чым раней.

Вольны свет адыходзіць ад адносін з нулявой сумай. Багацце ствараецца вытворчасцю новай каштоўнасці. Супрацоўніцтва можа прынесці абодвум больш, чым яны стварылі б паасобку, але адносіны не сапраўды ўзаемавыгадныя, калі здабытак залежыць ад перакладання выдаткаў на іншых. Такія адносіны лягчэй будуюцца, калі знікаюць перашкоды для ўдзелу і штучны недахоп, адкрываючы людзям больш шляхоў забяспечваць сябе і адно аднаго.

Узаемнасць мацнее ў працяглых адносінах. Моцныя суседствы і супольнасці вырастаюць з сяброўства: людзі ведаюць адно аднаго, ім неабыякава, што адбываецца з іншымі, дзеляцца ежай, прыладамі, навыкамі, ведамі, жыллём, часам і падтрымкай. Калі людзі ўжо не чужыя для тых, хто побач, чалавек, які трапіў у беднасць або застаўся без жылля, больш не нябачная праблема, пакінутая далёкаму інстытуту. Яго патрэбы бачаць людзі, якія яго ведаюць і маюць прычыны пра яго клапаціцца.

Гэтыя адносіны могуць злучацца ў шырэйшыя сеткі ўзаемадапамогі, несучы падтрымку за межы кола знаёмых і памнажаючы тое, што здольны даць адзін чалавек або суседства. У аднаго ёсць ежа, у другога — вольны пакой, іншы ўмее рамантаваць, навучаць, вырошчваць, будаваць, перавозіць ці даглядаць. Чым больш гэтыя адносіны перакрыжоўваюцца, тым больш шляхоў знайсці падтрымку ў людзей і тым менш ім трэба залежаць ад аднаго інстытута дзеля доступу да патрэбнага.

Узаемнасць не патрабуе адплаты ад кожнага, хто атрымлівае клопат. Для чалавека, які не можа сам сысці або арганізаваць падтрымку, свабода залежыць ад таго, каб клопат не кантраляваўся адным чалавекам ці аднымі адносінамі.

Калі дапамога некалькіх апекуноў перакрываецца і захоўваюцца незалежныя адносіны, лягчэй аспрэчваць злоўжыванні і працягваць клопат падчас змен. Калі чалавек не можа даць усвядомленую згоду, клопат павінен па магчымасці адпавядаць яго выказаным жаданням і абмяжоўвацца яго патрэбамі. Залежнасць нікому не дае права ўласнасці на чалавека.

Надзейная ўзаемадапамога патрабуе і падтрымання. Людзі маюць прычыны падтрымліваць паслугі, якімі карыстаюцца, якія ім важныя або могуць спатрэбіцца пазней. Далейшае аказанне гэтых паслуг залежыць ад рэгулярнага ўкладу працы і рэсурсаў, агульных запасаў і перадышкі для знясіленых апекуноў або тых, хто падтрымлівае працу.

Клопат не заўсёды каштуе ўсім аднолькава ў адзін і той жа час, але шырэйшыя сеткі могуць размеркаваць гэтую няроўную нагрузку паміж большай колькасцю людзей, рэсурсаў і адносін, а не пакідаць яе аднаму чалавеку. Падчас нястачы адкрытая інфармацыя пра патрэбы і наяўныя запасы дазваляе людзям дамаўляцца пра прыярытэты і шукаць дапамогу па-за мясцовай сеткай. Патрэба не можа стварыць адсутныя рэсурсы, але і нястача не стварае права патрабаваць паслухмянасці.

Узаемадапамога не з’яўляецца самаахвярнасцю. Мы квітнеем, калі людзі навокал таксама могуць квітнець. Больш абароненыя, здаровыя, вольныя і здольныя людзі робяць і наша жыццё бяспечнейшым, багацейшым і вальнейшым. Дабрабыт асобы і агульны дабрабыт узмацняюць адзін аднаго, а не стаяць на супрацьлеглых баках раўнання.

Панаванне і помста ўзнаўляюць умовы канфлікту, а не міру. Узаемадапамога адказвае на пакуты клопатам, любоўю і надзеяй, адначасова будуючы матэрыяльныя ўмовы, якія памяншаюць верагоднасць паўтарэння пакут.

Мы ствараем мірны свет, у якім хочам жыць, робячы першы крок да яго пабудовы: дапамагаем адно аднаму ўжо цяпер, умацоўваем адносіны вакол сябе і робім іх настолькі моцнымі, каб нікому не даводзілася сустракаць свет у адзіноце.

Сяброўства

Моцная супольнасць пачынаецца з сяброўства, а не з абстрактнай ідэі супольнасці. Сяброўства асабістае, свядомае, добраахвотнае і непасрэдна фармуецца людзьмі, якія ў ім удзельнічаюць. Ніякае шырэйшае ўтварэнне не мае прэтэнзій на гэтыя адносіны толькі таму, што два чалавекі належаць да аднаго месца, групы або справы.

Сябрам не патрэбная знешняя ўлада, каб прадпісваць іх адносіны або прымушаць да згоды. Яны самі вырашаюць, як ставіцца адно да аднаго, дзе іх межы і калі адносіны трэба змяніць або скончыць. Свабода аб’ядноўвацца мала значыць без свабоды разыходзіцца.

Сяброўства таксама мае натуральную мяжу. Яно не можа перарасці ў адзіныя адносіны, якія ахопяць усіх, і ў гэтым частка яго моцы. Сяброўскія сувязі могуць заставацца невялікімі па маштабе, перакрыжоўвацца з іншымі коламі і звязвацца з імі, дазваляючы супрацоўніцтву пашырацца без звязвання ўсіх у адно грамадскае цэлае. Шырэйшыя сеткі дазваляюць каардынавацца людзям, якія не з’яўляюцца сябрамі, не ператвараючы сеткі ў адно грамадскае цэлае.

Мэта — заводзіць сяброў, а не будаваць супольнасці. ༆ Няхай мацнейшыя супольнасці ўзнікаюць з адносін, якія людзі сапраўды выбіраюць.

Ненасілле

Ненасілле — больш пажаданая стратэгія пабудовы вольнага свету. Спосабы, якімі будуюць новы свет, фармуюць звычкі, стымулы, арганізацыі і размеркаванне моцы, што з іх узнікаюць. Палітычны гвалт змяняе структуру стымулаў самога супраціву, узнагароджваючы сакрэтнасць, загад, прымус і арганізацыі, здольныя засяроджваць сілу.

Палітычны гвалт можа ўзмацніць структуры, на аспрэчванне якіх ён скіраваны. Калі людзі бачаць гвалт, яны палохаюцца. Страх штурхае іх да інстытутаў, што абяцаюць абарону: паліцыі, войска і ўрада. Таму гвалт можа ўзмацняць сілавыя органы той самай іерархіі, якую аспрэчваюць, даючы ўраду большае апраўданне для паліцэйскага кантролю, нагляду, рэпрэсій і сілы, а шырокія колы насельніцтва настройваючы супраць тых, хто кідае ёй выклік.

Урад ужо мае велізарную перавагу ў арганізаваным гвалце. Ён кантралюе паліцыю, войскі, турмы, разведвальныя сістэмы, зброю і лагістычныя сеткі, створаныя для забеспячэння яго ўлады. Гвалт дазваляе ўраду вызначаць умовы супрацьстаяння і выкарыстоўваць сваю найвялікшую перавагу.

Ненасілле атакуе іерархію з іншага боку. Непасрэднае дзеянне, грамадзянскае непадпарадкаванне, страйкі, адмова, узаемадапамога, самадастатковасць, стварэнне супольнасцей, дзейныя альтэрнатывы і спыненне ўдзелу падрываюць залежнасці, якія дазваляюць цэнтралізаваным інстытутам працаваць. Урад дзейнічае не адной толькі сілай; ён залежыць ад далейшага супрацоўніцтва.

Надзея таксама з’яўляецца палітычнай моцай. Мэта — не запалохаць людзей і прымусіць да барацьбы, а натхніць іх перспектывай мірнага і вольнага свету, дзе можна добра жыць, імкнуцца да мараў, развіваць здольнасці і дапамагаць адно аднаму. ༆

Надзея становіцца рэальнай дзякуючы досведу. Сяброўства, узаемадапамога, аўтаномія, самадастатковасць, сады, супрацоўніцтва, непасрэднае дзеянне і дзейныя альтэрнатывы ўжо цяпер даюць людзям адчуць фрагменты іншага спосабу жыцця. Папярэдняе ўвасабленне вольнага свету размяркоўвае здольнасць дзейнічаць яшчэ да знікнення цэнтральнай улады. Калі людзі ўсё лепш задавальняюць патрэбы праз вольнае аб’яднанне, узаемадапамогу, незалежныя веды і альтэрнатывы, залежнасць ад цэнтралізаваных інстытутаў пачынае слабець.

Гвалтоўная рэвалюцыя можа пайсці ў адваротным кірунку. Знішчэнне існага ўрада не абавязкова знішчае структуру засяроджанай моцы. Узброеныя арганізацыі канцэнтруюць зброю, сакрэтнасць, камандаванне, разведку, лагістыку і аперацыйную здольнасць. Калі стары ўрад падае да размеркавання моцы і здольнасці дзейнічаць, арганізацыя, найбольш здольная да гвалту, таксама аказваецца ў становішчы, з якога можа запоўніць утвораны вакуум моцы. Кіраўнік змяняецца, а структура застаецца даступнай для захопу.

Ненасілле не азначае пацыфізму або адмовы ад самаабароны. Абарончае ўжыванне сілы можа быць неабходным, калі не існуе іншага спосабу спыніць непасрэдную шкоду. Мэта — спыніць панаванне, а не зрабіць сілу прынцыпам арганізацыі вызвалення. Гвалт застаецца апошнім сродкам.

Здольнасць да самаабароны можа захоўвацца доўга, а яе ўжыванне заставацца абарончым і часовым. Раўнавага сіл захоўвае абарончую здольнасць размеркаванай і адкрытай для аспрэчвання, а вольнае аб’яднанне не дае часоваму ўжыванню сілы стаць пастаяннай структурай улады.

Працяглыя пагрозы патрабуюць падрыхтоўкі, надзейных запасаў, агульнай інфармацыі і каардынацыі паміж аб’яднаннямі. Людзі могуць давяраць асобныя абарончыя задачы дасведчаным асобам, пры гэтым абмяжоўваючы гэтыя ролі канкрэтнай функцыяй і пакідаючы іх адкрытымі для аспрэчвання. У абароне небяспека асабліва вострая, бо абарончая здольнасць сама можа стаць новым засяроджваннем моцы. Гэтае адрозненне захоўваецца толькі пакуль зброя, запасы і знешняя падтрымка знаходзяцца па-за выключным кантролем якой-небудзь адной групы.

Размеркаваная абарона нясе і іншую небяспеку: падрыхтоўка аднаго аб’яднання можа спалохаць іншае, чый адказ нібыта пацвердзіць страхі першага. Дзе магчыма, непасрэдны кантакт, незалежная праверка трывожных заяў і ўзаемныя абмежаванні мабілізацыі могуць даць абодвум бакам магчымасць адступіць, не губляючы здольнасці абараняцца.

Каардынацыя ў надзвычайнай сітуацыі мусіць заставацца абмежаванай канкрэтнай задачай і адкрытай для аспрэчвання. Размеркаваную абарону ўсё роўна могуць перамагчы; але і цэнтралізаванае камандаванне не гарантуе выжывання.

Свабода не павінна прыйсці толькі пасля барацьбы. Яна павінна быць бачнай у тым, як людзі вядуць барацьбу.

Правіла 3,5 %

Сістэмная перамена не патрабуе, каб усё насельніцтва паўстала адначасова.

Даследаванне Эрыкі Чэнавет і Марыі Стэфан паказала, што буйныя негвалтоўныя кампаніі за змену рэжыму, незалежнасць або спыненне акупацыі ў 1900–2006 гадах мелі поспех больш чым удвая часцей за гвалтоўныя кампаніі.

Пазней з гэтага даследавання паўстала правіла 3,5 %: у першапачатковым наборы даных ніводная негвалтоўная кампанія не пацярпела няўдачы пасля таго, як на сваім піку актыўна мабілізавала не менш за 3,5 % насельніцтва.

Урад дзейнічае не толькі праз паліцэйскую і вайсковую сілу. Ён залежыць ад таго, што людзі ва ўсім грамадстве працягваюць працаваць, слухацца, выконваць загады, перамяшчаць рэсурсы, падтрымліваць інфраструктуру і прызнаваць яго ўладу. Урад залежыць ад супрацоўніцтва куды большай колькасці людзей, чым тых, хто сапраўды кіруе.

Актыўныя ўдзельнікі — толькі частка гэтага ціску. З пашырэннем удзелу і адмовы супрацоўніцтва становіцца менш надзейным. Работнікі перастаюць супрацоўнічаць. Загады не выконваюцца. Прыхільнікі пераходзяць на другі бок. Людзі ўнутры інстытутаў перастаюць ажыццяўляць распараджэнні. Інстытуты пачынаюць працаваць са збоямі. Раўнавага сіл змяняецца, бо структура губляе людское супрацоўніцтва, неабходнае для яе падтрымання.

Негвалтоўныя рухі могуць прыцягваць нашмат больш людзей, бо супраціў не патрабуе, каб кожны станавіўся салдатам. Можна страйкаваць, байкатаваць, адмаўляцца, адклікаць падтрымку, даваць рэсурсы, прытулак іншым або проста перастаць супрацоўнічаць.

Пазнейшыя даследаванні выявілі, што пасля 2010 года негвалтоўныя кампаніі сталі менш паспяховымі. Чэнавет указвае і на тое, што ўрады адаптавалі свае контрстратэгіі, і на большую залежнасць рухаў ад хуткай мабілізацыі без арганізацыі, стратэгіі і вытрымкі, неабходных для падтрымання ціску. Мабілізацыя можа адкрыць акно магчымасцей, але без трывалай арганізацыі і практычнай здольнасці дзейнічаць, на якія яна магла б абаперціся, гэтае акно можа зачыніцца да стварэння ўмоў для доўгатэрміновых перамен.

Правіла 3,5 % — не закон і не гарантаваны парог. Большасць паспяховых негвалтоўных рухаў ніколі не дасягалі 3,5 %, а пазнейшыя даследаванні выявілі меркаванае выключэнне. Гэта гістарычная заканамернасць, а не формула поспеху.

Выснова з правіла 3,5 % не ў тым, што роўна 3,5 % насельніцтва можа прымусіць любы ўрад здацца.

Яна ў тым, што пераўтварэнне не патрабуе аднадушнага абуджэння.

Непасрэднае дзеянне

Непасрэднае дзеянне азначае самім брацца за вырашэнне праблемы, а не прасіць уладу вырашыць яе за нас. Дамагацца рэформы праз уладу — значыць перадаваць ажыццяўленне змен вышэй па іерархіі. Непасрэднае дзеянне пакідае магчымасць дзейнічаць у руках людзей, якіх закранае праблема.

Мы бачым не проста карупцыю. Сістэма дзейнічае паводле закладзеных у яе стымулаў і засяроджванняў моцы. Замена прадстаўнікоў можа змяніць рашэнні, але пакідае апарат улады некранутым. Прадстаўнічая палітыка хавае прычыну і вынік пад пластамі бюракратыі: людзі дзейнічаюць, а потым чакаюць, што вырашаць інстытуты. Непасрэднае дзеянне стварае перамены тут і цяпер. Людзі бачаць вынік, правяраюць яго і будуюць на яго аснове далей.

Непасрэднаму дзеянню не патрэбны дазвол. Людзям не трэба санкцыя зверху, каб супрацоўнічаць, вырашаць праблемы, адклікаць падтрымку або ствараць альтэрнатывы. Перамены могуць пачацца ўсюды, дзе людзі ўжо здольныя дзейнічаць, а затым пашырацца знізу, калі іншыя пераймаюць тое, што працуе.

Нізавы рух мае моц, бо іерархія не можа працаваць сама па сабе. Страйк адразу раскрывае гэтую залежнасць. Усеагульны страйк можа разам спыніць вялікія часткі апарату. Стыхійны страйк паказвае, што работнікі могуць дзейнічаць калектыўна, не чакаючы дазволу інстытутаў, якія іх прадстаўляюць.

Непасрэднае дзеянне ператварае гэтую залежнасць у рычаг. Ёсць розніца паміж тым, каб супрацьстаяць структуры, і тым, каб пазбавіць яе чагосьці неабходнага для працы. Адмова і выхад з удзелу мяняюць самі адносіны.

Непасрэднае дзеянне будуе альтэрнатывы, якія робяць іерархію менш патрэбнай. Узаемадапамога, самадастатковасць, незалежны абмен, кааператывы і паралельныя інстытуты дазваляюць людзям больш непасрэдна задавальняць свае патрэбы.

Абодва бакі ўмацоўваюць адзін аднаго. Спыняйце апарат, адначасова будуючы альтэрнатывы. Супраціў змяншае здольнасць іерархіі дзейнічаць. Будаўніцтва змяншае залежнасць ад яе.

Людзі могуць перастаць падпарадкоўвацца, але падтрымліваць неабходную працу праз непасрэднае супрацоўніцтва з тымі, хто ад яе залежыць. Часовае парушэнне працы можа стварыць рычаг, але застаецца пытанне, хто панясе кошт гэтага парушэння. Калі гэты рычаг трымаецца на пазбаўленні людзей неабходнага, хоць яны амаль не кантралююць структуру, супраць якой ідзе барацьба, супраціў перакладае кошт свайго ціску на іх. Працяглы выхад з функцый, без якіх не абысціся, патрабуе альтэрнатыўных шляхоў або захавання доступу. Супраціў, які пазбаўляе рэсурсаў свае ж альтэрнатывы, павялічвае попыт на аднаўленне камандавання.

Будаўніцтва можа ствараць і ўласны ціск. Калі людзі залежаць ад створанага, тыя, хто падтрымлівае яго працу, могуць больш страціць праз перабоі і могуць асцярожней ставіцца да супрацьстаяння. Супраціў, у сваю чаргу, можа пагражаць альтэрнатывам, якія людзі імкнуцца захаваць. Напружанне слабее, калі альтэрнатывы могуць перажыць збоі дзякуючы запасным магчымасцям і шляхам, а супраціў забірае патрэбнае іерархіі, не знішчаючы здольнасцей, на якія абапіраюцца людзі.

Непасрэднае дзеянне становіцца папярэднім увасабленнем новага свету, бо людзі будуюць вольны свет праз адносіны і інстытуты, якія ствараюць цяпер, а не адкладаюць свабоду да будучай перамогі.

Ніводны асобны ўчынак не абавязаны пераўтварыць усю сістэму. ༆ Кожнае паспяховае дзеянне можа нешта вырашыць ужо цяпер, павялічыць аўтаномію і зрабіць магчымымі далейшыя крокі. Калі гэтыя здольнасці злучаюцца і ўзмацняюць адна адну знізу, яны змяняюць раўнавагу сіл.

Сад

Вольны свет не мусіць пачынацца ўсюды адначасова. Ён пачынаецца там, дзе людзі вяртаюць здольнасць забяспечваць сябе і адно аднаго. Вырошчвайце ежу. Вучыцеся карысным навыкам. Дзяліцеся інструментамі. Працуйце з тымі, каму давяраеце. Падтрымлівайце мясцовых вытворцаў і кааператывы. Пачніце з карыснай справы, якая можа захоўвацца і пашырацца.

Сад — і літаральная рэч, і структурны вобраз. Сад ператварае зямлю, веды, працу і супрацоўніцтва ў тое, чым людзі карыстаюцца непасрэдна. Агульная майстэрня дае месца, дзе можна рабіць і рамантаваць патрэбнае. Фермерскія рынкі зводзяць вытворцаў і пакупнікоў у непасрэдным абмене. Кожная такая справа скарачае шлях паміж патрэбай і тымі, хто здольны яе задаволіць.

Сэнс не ў нейкай асобнай эканамічнай мадэлі.

Самадастатковасць мацнее праз супрацоўніцтва, а не ізаляцыю. Адзін чалавек не можа зрабіць усяго, ды і не мусіць. Людзі развіваюць розныя навыкі, дзеляць працу, абменьваюцца вырабленым і дапамагаюць там, дзе могуць найлепш прымяніць свае здольнасці. Калі сады злучаюцца з кухнямі, майстэрнямі, кааператывамі, мясцовымі вытворцамі і суседскімі паслугамі, асобныя праекты пачынаюць ствараць шырэйшую сетку практычнай незалежнасці. Чым больш ведаў, інструментаў і вытворчых здольнасцей маюць самі людзі, тым больш выбару ў іх адносна сувязей, ад якіх залежыць іх жыццё.

Будуйце на месцы. Знаёмцеся з суседзямі. Заводзьце сяброў, робячы разам карысныя рэчы. Людзі могуць бачыць, чаго не хапае, што зноў і зноў не працуе і што насамрэч патрэбна іншым. Праблемы лягчэй вырашаць, калі тыя, хто іх перажывае, могуць непасрэдна гаварыць з тымі, хто здольны дапамагчы.

Гэтыя адносіны могуць расці ўшыркі, не падымаючыся ўверх. Розныя групы могуць спецыялізавацца і заставацца аўтаномнымі, злучаючыся непасрэдна там, дзе супрацоўніцтва карыснае. Ніводная арганізацыя не мусіць забяспечваць усё ці кантраляваць цэлае. Густае поле аб’яднанняў, што перакрыжоўваюцца, мацнее дзякуючы адрозненням: розныя навыкі, адносіны, крыніцы і спосабы абысці збой.

Важна не тое, ці называе нешта сябе альтэрнатывай. Альтэрнатывы маюць уласныя структуры стымулаў, таму пытанне тое ж: што яны заахвочваюць на практыцы? Кааператыў, які ўзнаўляе загады, мала што змяніў. Выпрабаванне практычнае: ці могуць людзі мяняць спосаб працы, адмаўляцца ад яе ўмоў або сыходзіць, не губляючы адзінага спосабу задаволіць асноўную патрэбу?

І сад, залежны ад адной крыніцы вады, і майстэрня, залежная ад ведаў аднаго чалавека, застаюцца ўразлівымі ў гэтым плане. Навыкі, якім можна навучыць іншых, метады, якія можна паўтарыць, агульныя прылады і запасы з розных крыніц падтрымліваюць карысную працу, не робячы нікога незаменным.

Поўнае аддзяленне ад існага свету не патрэбнае. Пачніце з таго, што можна наблізіць да непасрэдных адносін: адной крыніцы ежы, аднаго навыку, аднаго інструмента, адной паслугі, аднаго кааператыўнага праекта, адной мацнейшай сяброўскай сувязі. Кожны пераход малы, але пакідае нешта, на чым можна будаваць далей. З часам асобныя праекты становяцца сеткамі, сеткі робяцца ўстойлівымі, а залежнасць пачынае рассейвацца.

Саду не патрэбны дазвол, каб стаць лесам. Ён расце, дзе ёсць месца, галінаецца, дзе дазваляюць умовы, злучаецца з тым, што ўжо жыве, і дае насенне для далейшага росту. Будуйце вольны свет гэтак жа: на месцы, непасрэдна, мірна і ад нізоў вонкі.

Акно магчымасцей

Вольны свет будуюць да рэвалюцыйнага моманту, а не пасля яго.

Устараненне людзей, якія кіруюць цэнтралізаванымі інстытутамі, не размяркоўвае здольнасці, якія інстытуты кантралявалі. Ежу ўсё яшчэ трэба перавозіць. Людзям усё яшчэ патрэбныя чыстая вада, лекі, жыллё, сувязь, транспарт, абарона і спосабы вырашаць канфлікты. Калі гэтыя здольнасці застануцца засяроджанымі, той, хто адновіць іх хутчэй за ўсіх, атрымае ў спадчыну велізарную моц.

Таму вырашальная праца адбываецца да таго, што выглядае як пераломны момант.

Вольнае грамадства паступова развіваецца праз адносіны, навыкі, інстытуты і інфраструктуру, якія ўжо працуюць па-за цэнтралізаваным камандаваннем. Сеткі ўзаемадапамогі, мясцовыя харчовыя сістэмы, кааператывы, незалежная сувязь, размеркаваная энергетыка, здольнасць рамантаваць, адкрытыя веды, сеткі клопату, вырашэнне канфліктаў і дэцэнтралізаваная самаабарона перадаюць практычную здольнасць дзейнічаць ад цэнтралізаваных інстытутаў людзям, якія ад яе залежаць.

Гэта стратэгічны сэнс папярэдняга ўвасаблення: будаваць новае ў абалонцы старога. Бачны разрыў можа прыйсці раптоўна. Здольнасць яго перажыць расце павольна.

Пераход не патрабуе аднаго чыстага разрыву. Старыя інстытуты могуць заставацца паноўнымі, пакуль побач развіваюцца новыя адносіны. Некаторыя функцыі можна дэцэнтралізаваць хутка, іншыя застануцца цэнтралізаванымі нашмат даўжэй. Людзі ўсё яшчэ могуць выкарыстоўваць магчымасці ўнутры існых структур, калі гэта павялічвае іх практычную аўтаномію ці здольнасць арганізоўвацца па-за імі. Такія магчымасці можна выкарыстоўваць, не робячы старую структуру сродкам пераўтварэння. Свет, што ўзнікае, спачатку будзе няпоўным, кампрамісным і пераплеценым з тым, які ён замяняе.

Калі альтэрнатыва залежыць ад тых жа цэнтралізаваных інстытутаў, якія павінна замяніць, яе могуць паглынуць без змены раўнавагі сіл.

Альтэрнатыва можа даваць людзям патрэбнае, але ўсё яшчэ залежаць ад зямлі, запасаў, інфраструктуры ці іншых рэсурсаў пад кантролем старой структуры. Такое ўладкаванне дазваляе старой структуры скінуць частку цяжару і захаваць значную частку рычага ўплыву, створанага залежнасцю. Пераняць функцыю — не тое самае, што замяніць залежнасць; раўнавага змяняецца толькі тады, калі людзі становяцца больш здольнымі працягваць працу без кантролю старой структуры над патрэбным ім.

Альтэрнатывы могуць сутыкнуцца з падаўленнем, калі стануць здольнымі замяняць цэнтралізаваныя функцыі. Калі яны змяншаюць залежнасць ад цэнтралізаваных інстытутаў, у гэтых інстытутаў таксама могуць узмацняцца стымулы іх абмежаваць. Там, дзе рэпрэсіі ўсё яшчэ могуць адрэзаць усе крыніцы забеспячэння, аднаго рассейвання недастаткова для абароны. Агульныя веды і падтрымка паміж незалежнымі сеткамі дазваляюць працягваць працу пасля страты месца або арганізацыі, так, каб не заставалася адной структуры, чыё знішчэнне магло б ліквідаваць альтэрнатыву.

Папярэдняе ўвасабленне будуе сетку бяспекі, якая не дазваляе распаду інстытутаў стаць распадам грамадства.

Мэта — не стварыць адзін чысты анклав па-за грамадствам. Мэта — памножыць месцы, дзе людзі могуць вырашаць праблемы праз іншыя адносіны, злучыць гэтыя месцы гарызантальна і паступова перанесці ў іх большую частку штодзённага жыцця. Кожная залежнасць, замененая добраахвотнай альтэрнатывай, аслабляе рычаг старой сістэмы. ༆ Кожная сувязь узаемнай падтрымкі павялічвае здольнасць людзей адмовіцца.

Пабудова пераходу можа быць паступовай, а наступствы — хуткімі.

Акно магчымасцей адкрываецца, калі цэнтралізаваныя інстытуты губляюць столькі здольнасці дзейнічаць ці легітымнасці, каб парадкі, якія некалі лічыліся пастаяннымі, сталі прадметам перамоў. Гэта не патрабуе поўнага краху цывілізацыі. Ламаецца ланцуг паставак. Урад губляе легітымнасць. Карпарацыя пакідае горад. Выходзіць з ладу электрасетка. Валюта становіцца ненадзейнай. Страйк спыняе звычайныя паслугі. Манаполія больш не дае таго, ад чаго залежаць людзі. Цэнтралізаваныя сістэмы падводзяць нераўнамерна — у розных месцах, сектарах і функцыях.

Кожная няўдача стварае акно, дзе альтэрнатывы могуць узяць на сябе частку таго, чаго старая структура больш не дае.

Такія вокны могуць адкрывацца зноў і зноў. Паралельныя інстытуты развіваюцца ў час адноснай стабільнасці. Цэнтралізаваная сістэма слабее. Існыя альтэрнатывы бяруць на сябе некаторыя яе функцыі. Яны стабілізуюцца, вучацца, злучаюцца і ўваходзяць у наступны крызіс з большай здольнасцю дзейнічаць, чым раней. Старая іерархія можа выжыць, але пасля кожнага цыклу людзі могуць стаць менш залежнымі ад яе.

Гэта не стратэгія чакання краху. Гэта падрыхтоўка да ўмоў, якія ніхто не можа надзейна прадказаць.

Калі цэнтралізаваныя інстытуты слабеюць, свабода не ўзнікае аўтаматычна. Крызіс спараджае страх, нястачу, няпэўнасць і патрэбу ў надзейным парадку. Гэтыя ўмовы могуць узмацніць узаемадапамогу, але таксама фашызм, мілітарызм, арганізаваную злачыннасць, рэлігійны аўтарытарызм або новы ўрад, які абяцае вярнуць стабільнасць.

Вакуум моцы азначае попыт на функцыі, якія больш не забяспечваюцца надзейна. Чым ён запоўніцца, залежыць ад таго, хто можа задаволіць гэтыя патрэбы.

Той, хто можа даць ежу, лекі, сувязь, транспарт, абарону і дзейную інфраструктуру, набывае велізарны ўплыў. Калі толькі аўтарытарныя арганізацыі маюць гэтыя здольнасці, спалоханыя людзі могуць прыняць загады, бо іерархія здаецца адзінай структурай, што яшчэ працуе.

Вось чаму папярэдняе ўвасабленне — гэта таксама падрыхтоўка супраць прыходу новай аўтарытарнай улады. Паралельныя інстытуты, створаныя да крызісу, даюць людзям іншы выбар. Размеркаваныя навыкі, існыя адносіны, дзейныя сеткі і досвед супрацоўніцтва без загадаў памяншаюць вакуум, які інакш пакінуў бы крах цэнтралізаванай сістэмы.

Без гэтых альтэрнатыў крах не ліквідуе залежнасць. Ён яе ўзмацняе.

Альтэрнатывы таксама павінны працаваць. Калі ўдзел патрабуе вольнага часу, грошай або бяспекі, ён робіцца найцяжэйшым для тых, хто ўжо пад найбольшым ціскам. Большасць людзей не прыме цэлай філасофіі яшчэ да таго, як далучыцца. Яны могуць далучыцца, бо ежа даступная, догляд дзяцей надзейны, суседства бяспечнейшае, майстэрня эканоміць грошы або ўдзельнікі ставяцца да іх з годнасцю. Вольнае аб’яднанне, узаемадапамога і спантанны парадак робяцца мацнейшымі аргументамі, калі людзі адчуваюць іх непасрэдна.

Мера практычная: ці задавальняе альтэрнатыва сапраўдную патрэбу, адначасова павялічваючы аўтаномію і размяркоўваючы здольнасць дзейнічаць?

Праект, які не працуе пад ціскам, не правядзе людзей праз крызіс. Праект, які працуе дзякуючы засяроджанаму кантролю, можа проста зрабіцца новай іерархіяй. Альтэрнатыва працуе толькі тады, калі яе спосабы захоўваюць аўтаномію і вольнае аб’яднанне.

Праверце, ці замена працуе, перш чым на яе спадзявацца: ці можна працягваць забеспячэнне, калі спыніцца фінансаванне, падвядзе пастаўшчык або сыдуць ключавыя людзі? Звычайныя збоі і сапраўдныя перадачы функцый паказваюць, што ўсё яшчэ залежыць ад цэнтралізаваных інстытутаў. Раптоўны крах можа адбыцца раней, чым гэтай працы хопіць. Тады захаванне запасаў, тэхнічнага абслугоўвання і клопату важнейшае за абвяшчэнне незалежнасці; часовая залежнасць не стварае пастаяннага права загадваць.

Гэтыя працэсы ідуць адначасова: будуйце здольнасці, якія задавальняюць патрэбы цяпер, і выкарыстоўвайце іх для змяншэння залежнасці ад панавання. Без будаўніцтва супраціў можа пакінуць вакуум. Без супраціву альтэрнатывы могуць застацца ў межах існай сістэмы.

Мэта — паступова рабіць цэнтралізаваныя інстытуты менш неабходнымі.

Функцыі могуць пераходзіць адна за адной. Веды могуць выйсці з-пад цэнтралізаванага кантролю. Часовая ўзаемадапамога можа зрабіцца пастаяннай грамадскай інфраструктурай. Нефармальныя шляхі паставак могуць ператварыцца ва ўстойлівыя сеткі. Супольнасці могуць захаваць рашэнні, якія працавалі падчас надзвычайных сітуацый. Нават няўдалыя праекты могуць пакінуць навыкі, адносіны, інструменты і веды, што ўмацуюць наступную спробу.

Тое, што людзі пабудавалі дагэтуль, не вызначае межаў таго, што яны могуць пабудаваць. Вызваленне людской вынаходлівасці падштурхоўвае новаўвядзенні і робіць дасяжным тое, што раней здавалася немагчымым.

Поспех можа не выглядаць як падзенне ўрада або ўзняцце сцяга над яго будынкамі. Ён можа выглядаць як доўгае змяншэнне значнасці цэнтралізаваных інстытутаў, калі іх карысныя функцыі пераходзяць за іх межы.

Вырашальная перамога — не захоп апарату.

Яна ў тым, каб зрабіць апарат непатрэбным.

Невядома, калі адкрыецца наступнае вялікае акно. Сістэмы могуць перажываць нестабільнасць, паглынаць апазіцыю, мяняць кіраўніцтва, перакладаць выдаткі, рэфармавацца або душыць супраціў. Стратэгія, залежная ад прадказання краху, крохкая.

Папярэдняе ўвасабленне не патрабуе прадказанняў. Калі існая сістэма захаваецца, незалежныя адносіны і здольнасці паляпшаюць жыццё ўжо цяпер. Калі яна павольна слабее, альтэрнатывы могуць пераняць функцыі, якія яна пакідае. Калі крызісы паўтараюцца, кожнае акно можа ўмацаваць паралельнае грамадства. Калі адбудзецца вялікі разрыў, сеткі з запасамі, навыкамі і дзейнымі адносінамі дадуць людзям альтэрнатывы, здольныя не дапусціць запаўнення вакууму новай цэнтралізаванай уладай.

Таму акно магчымасцей — не тое, чаго трэба чакаць.

Да яго будуюць шлях.

Вольны свет расце, пакуль іерархія яшчэ здаецца пастаяннай. Кожны сад, сяброўства, кааператыў, навык, сетка, учынак узаемадапамогі і незалежная крыніца практычнай здольнасці стварае яшчэ адно месца, дзе людзі могуць дзейнічаць, не чакаючы дазволу. Калі гэтыя альтэрнатывы злучаюцца, залежнасць рассейваецца і ўзнікае раўнавага сіл.

Калі адкрыецца наступнае акно, свабодзе не давядзецца пачынаць з нуля.

Вольны свет ужо будзе чакаць.

Vox Libera

Асноўны зыходны пункт

«Нішто не небяспечнейшае за дагматычны погляд на свет — нішто так не абмяжоўвае, не асляпляе перад новаўвядзеннямі і не знішчае адкрытасць да новага». — Stephen Jay Gould

«Важна пазбавіцца несвядомага дагматызму, які прымушае людзей думаць, што іх спосаб бачыць рэальнасць — адзіны разумны спосаб глядзець на свет. Я хачу паспрабаваць прывесці людзей да стану агульнага агнастыцызму: не толькі адносна Бога, але адносна ўсяго. Калі чалавек бачыць рэчы толькі праз уласную сістэму перакананняў, ён асуджаны стаць амаль глухім, нямым і сляпым. Убачыць людзей можна толькі тады, калі здольны бачыць свет так, як яго бачаць яны. Гэта і ёсць партызанская анталогія — разбурыць погляд, заснаваны на адной мадэлі, і даць людзям бачанне праз мноства мадэляў». — Robert Anton Wilson, інтэрв’ю «Searching for Cosmic Intelligence» з Jeffrey Elliot (1980)

«Некаторыя тэрміны і ідэі можна вызначыць як “антыпаняцці”. Гэта тэрміны, якія насамрэч зацямняюць наша разуменне, а не дапамагаюць яму, і робяць цяжэйшым спасціжэнне іншых законных паняццяў. Важная катэгорыя антыпаняццяў — так званая “пакетная здзелка”: тэрмін, сэнс якога хавае невыказанае дапушчэнне, нібыта пэўныя рэчы неразрыўныя, хоць насамрэч гэта не так». — Roderick T. Long

«Іншымі словамі, няма аднаго-адзінага ўзору. Адзіная пастаянная з’ява — сам факт змен і выніковае ўсведамленне розных грамадскіх магчымасцей». — David Graeber і David Wengrow, The Dawn of Everything

Структура стымулаў

«Чалавек, як усе жывыя істоты, прыстасоўваецца і прызвычайваецца да ўмоў жыцця і перадае набытыя звычкі ў спадчыну. Таму, нарадзіўшыся і пражыўшы жыццё ў няволі, будучы нашчадкам доўгай чарады рабоў, чалавек, калі пачаў думаць, паверыў, што рабства — неабходная ўмова жыцця, а свабода здавалася яму немагчымай». — Errico Malatesta

«Цяжка прымусіць чалавека зразумець нешта, калі яго заробак залежыць ад таго, каб ён гэтага не разумеў!» — Upton Sinclair, I, Candidate for Governor: And How I Got Licked (1935)

«Дагэтуль мы аналізавалі стымулы праз прызму тэорыі грамадскага выбару, якая дапускае, што людзі ў палітыцы ў сваёй аснове такія самыя, як па-за ёй. Але гэтае дапушчэнне ўрэшце можа быць занадта аптымістычным адносна палітыкі. Бо інстытуцыйныя фільтры палітыкі ўрэшце адбіраюць людзей, якім прывабныя пазіцыі моцы. Прыстойныя, чалавечныя людзі не захочуць працаваць наглядчыкамі на рабаўладальніцкай плантацыі. З той жа прычыны тыя, хто будуе кар’еру на пасадах турэмных наглядчыкаў, паліцэйскіх, пракурораў, агентаў памежнай службы, генералаў і прэзідэнтаў, хутчэй будуць людзьмі, якім камфортна на сваё меркаванне ўжываць уладу і гвалтоўна загадваць іншым. Нават калі людзі з прынцыпамі нейкі час займаюць гэтыя пасады, іх, верагодна, хутка заменяць амбіцыйныя людзі, гатовыя паступіцца мараллю дзеля атрымання і ўтрымання моцы. У выніку сістэмы моцы ствараюць інстытуцыйныя фільтры і адбор з простым і разбуральным наступствам: наверсе аказваюцца найгоршыя». — Nathan Goodman, Abolition: An Economist’s Perspective ๖

«Сёння работнікам перашкаджае мноства правілаў, падаткаў, законаў аб інтэлектуальнай уласнасці і субсідый бізнесу, якія ў сукупнасці стрымліваюць выхад на рынак патэнцыйных альтэрнатыўных працадаўцаў і пераход работнікаў да самазанятасці». — Sheldon Richman

«Насамрэч капіталістычную сістэму вызначае структурная прысутнасць манаполій, санкцыянаваных дзяржавай». — Eric Fleischmann

«Далей, манаполія ўрада на сродак абмену дае яму моц выкарыстоўваць доўг замест плацежаздольнасці як інструмент крэдыту для садзейнічання абмену і дзякуючы гэтай манаполіі не дапускаць абмену, пакуль спачатку не будуць задаволены прывілеяваныя патрабаванні». — Dyer D. Lum

«Сёння ніхто не бачыць ці не хоча бачыць, што ў наш час няволя большасці людзей трымаецца на грашовых падатках, накладзеных на зямлю і іншымі спосабамі, якія ўрад збірае з падданых». — Leo Tolstoy, What Shall We Do?, раздзел XX

«Праз бесперапынную інфляцыю ўрады могуць таемна і непрыкметна канфіскаваць значную частку багацця сваіх грамадзян. Гэтым спосабам яны не толькі канфіскуюць, але робяць гэта адвольна; і пакуль працэс збядняе многіх, некаторых ён сапраўды ўзбагачае». — John Maynard Keynes, The Economic Consequences of the Peace

«Капіталізм паўсюль аднолькавы. Каб выжыць і квітнець, яму патрэбны пастаянны стан частковага дэфіцыту: каб трымаць цэны і ствараць галодныя масы, гатовыя працаваць у любых умовах». — Errico Malatesta

«Мяне неяк менш цікавяць вага і звіліны мозгу Эйнштэйна, чым амаль поўная ўпэўненасць, што людзі з роўным талентам жылі і паміралі на баваўняных палях і ў потагонных майстэрнях». — Stephen Jay Gould

«Бо тыя, каго сёння называюць злачынцамі, насамрэч зусім не злачынцы. Сучаснае злачынства нараджаецца голадам, а не грахом». — Oscar Wilde, The Soul of Man under Socialism

«Рабства, пратэкцыянізм і манаполія знаходзяць абаронцаў не толькі сярод тых, хто на іх зарабляе, але і сярод тых, хто ад іх пакутуе». — Frédéric Bastiat

«Клас, які мае моц рабаваць у вялікім маштабе, мае і моц кантраляваць урад ды ўзаконіць сваё рабаванне». — Eugene Debs

«Калі рабаванне становіцца ладам жыцця для групы людзей у грамадстве, з часам яны ствараюць сабе прававую сістэму, якая яго дазваляе, і маральны кодэкс, які яго славіць». — Frédéric Bastiat

«Законнае рабаванне можна здзяйсняць бясконцай колькасцю спосабаў. Таму мы маем бясконцую колькасць планаў яго арганізацыі: мытныя тарыфы, пратэкцыянізм, дапамогі, субсідыі, заахвочванні, прагрэсіўныя падаткі, дзяржаўныя школы, гарантаваныя працоўныя месцы, гарантаваныя прыбыткі, мінімальныя заробкі, права на дапамогу, права на прылады працы, бясплатны крэдыт і гэтак далей, і гэтак далей». — Frédéric Bastiat, The Law

Іерархія

«Большасць улады пачынаецца як грубая моц бандыта і вырастае ў “легітымную” ўладу маўклівай згоды. Гэта, безумоўна, гісторыя нацыянальнай дзяржавы. Фрыд адзначае, што легітымнасць — спосаб злучыць ідэалогію з моцай. Функцыя легітымнасці — “растлумачыць і апраўдаць існаванне засяроджанай грамадскай моцы, якую выкарыстоўвае частка супольнасці, і гэтак жа падтрымаць канкрэтныя грамадскія парадкі, гэта значыць пэўныя спосабы размеркавання і накіравання патокаў грамадскай моцы”». — Harold Barclay, People without Government ๖

«Скасаваць уладу або ўрад не азначае знішчыць індывідуальныя ці калектыўныя сілы, што дзейнічаюць у грамадстве, або ўплыў, які людзі аказваюць адно на аднаго. Гэта звяло б чалавецтва да збору нерухомых і асобных атамаў; немагчымасць, якая, калі б яе можна было ажыццявіць, знішчыла б усякае грамадства і нанесла б чалавецтву смяротны ўдар. Скасаваць уладу — значыць скасаваць манаполію на сілу і ўплыў. Гэта значыць скасаваць становішча, у якім грамадская сіла, то бок калектыўная сіла ўсіх у грамадстве, робіцца прыладай думак, волі і інтарэсаў невялікай колькасці людзей. Яны праз калектыўную сілу душаць свабоду ўсіх астатніх на карысць сваіх ідэй. Іншымі словамі, гэта значыць знішчыць лад арганізацыі, з дапамогай якога будучыню паміж адной рэвалюцыяй і наступнай эксплуатуюць на карысць тых, хто перамог у дадзены момант». — Errico Malatesta

«Дзе ёсць улада, там няма свабоды». — Pyotr Kropotkin

«Калі Уорэн і Прудон, шукаючы справядлівасці для працы, сутыкнуліся з перашкодай класавых манаполій, яны ўбачылі, што тыя трымаюцца на Ўладзе, і вырашылі: трэба не ўзмацняць гэтую Ўладу і так рабіць манаполію ўсеагульнай, а цалкам выкараніць Ўладу і даць поўную волю супрацьлегламу прынцыпу — Свабодзе». — Benjamin R. Tucker

«Іерархічныя арганізацыі створаны, каб навязваць узгодненасць чалавечых паводзін найперш праз уплыў іерархічнай структуры кантролю. У ідэальнай іерархіі ўсе ўплывы і паведамленні паміж двума “работнікамі” мусяць праходзіць праз агульнага начальніка. Калі складанасць калектыўных паводзін расце, павялічваецца колькасць незалежных уплываў, і начальнік ужо не можа апрацаваць і перадаць іх усе. Павелічэнне колькасці начальнікаў і памяншэнне колькасці падначаленых у кожнага дапамагае. Аднак гэтая стратэгія перастае працаваць, калі складанасць калектыўных паводзін перарастае магчымасці аднаго чалавека. Сеткі, што дазваляюць больш непасрэдных гарызантальных узаемадзеянняў, не маюць такога абмежавання. Калі складанасць калектыўных паводзін перарастае магчымасці асобнага чалавека, іерархічны кантроль становіцца неэфектыўным. Кіраваныя іерархічна сістэмы павінны саступіць сеткавым. У пункце, дзе калектыўная складанасць дасягае складанасці асобнага чалавека, яе далейшы рост сустракае межы іерархічных структур. Іерархічныя структуры не здольныя забяспечыць большую складанасць і павінны саступіць структурам, дзе пераважаюць гарызантальныя сувязі. Такія сувязі, якія замяняюць функцыю кантролю, існавалі і ў іерархічных структурах, але становяцца неабходнымі, калі іерархічны кантроль церпіць няўдачу праз высокую складанасць калектыўных паводзін». — Complexity Rising: From Human Beings to Human Civilization, a Complexity Profile

«Цывілізацыя, заснаваная на ўладзе і падпарадкаванні, — цывілізацыя без сродкаў самавыпраўлення. Дзейсная камунікацыя ідзе толькі ў адзін бок: ад групы гаспадароў да групы слуг. Любы спецыяліст па кібернетыцы ведае, што такому аднабаковаму каналу не хапае зваротнай сувязі і ён не можа паводзіць сябе разумна». — Robert Anton Wilson, «Thirteen Choruses for the Divine Marquis», паводле цытаты Kevin Carson у The Desktop Regulatory State

«Асобны акт паслухмянасці — падмурак не толькі сілы аўтарытарнага грамадства, але і яго слабасці». — Robert Shea і Robert Anton Wilson, The Illuminatus! Trilogy

«Прыгнятальнік не быў бы такім моцным, калі б сярод прыгнечаных не меў саўдзельнікаў». — Simone de Beauvoir

«[...] галоўны вораг, стратэгічны праціўнік — фашызм [...] І не толькі гістарычны фашызм, фашызм Гітлера і Мусаліні, які так удала мабілізаваў і выкарыстаў жаданне мас, але і фашызм у кожным з нас, у нашых галовах і штодзённых паводзінах, фашызм, які прымушае нас любіць уладу, жадаць менавіта таго, што пануе над намі і эксплуатуе нас». — Michel Foucault, прадмова да Anti-Oedipus

«Калі людзі выкарыстоўваюць сваю свабоду так, каб ад яе адмовіцца, хіба яны пасля гэтага менш рабы? Калі народ праз плебісцыт абірае сабе дэспата, хіба ён застаецца вольным таму, што сам стварыў дэспатыю? Хіба прымусовыя ўказы дэспата трэба лічыць законнымі, бо яны — канчатковы вынік галасавання народа? З такім жа поспехам можна сцвярджаць, што жыхар Усходняй Афрыкі, які ламае дзіду перад іншым чалавекам, каб зрабіцца яго нявольнікам, захоўвае свабоду, бо добраахвотна выбраў гаспадара». — Herbert Spencer, The Man Versus the State

«Чалавек не робіцца менш рабом ад таго, што яму дазваляюць раз на некалькі гадоў выбраць новага гаспадара». — Lysander Spooner, No Treason No. VI: The Constitution of No Authority

«Вольныя выбары гаспадароў не скасоўваюць ні гаспадароў, ні рабоў. Вольны выбар з шырокага асартыменту тавараў і паслуг не азначае свабоды, калі гэтыя тавары і паслугі падтрымліваюць грамадскі кантроль над жыццём у працы і страху, то бок падтрымліваюць адчужэнне. А самастойнае ўзнаўленне чалавекам навязаных патрэб не стварае аўтаноміі; яно толькі сведчыць пра эфектыўнасць кантролю». — Herbert Marcuse, One-Dimensional Man

«Той, хто спрабуе кантраляваць іншага, — кіраўнік, агрэсар, захопнік; і сутнасць такога ўварвання не мяняецца, ці здзяйсняе яго адзін чалавек супраць другога, як звычайны злачынца, ці адзін супраць усіх, як абсалютны манарх, ці ўсе супраць аднаго, як у сучаснай дэмакратыі». — Benjamin R. Tucker, 1890

«Ніхто ніколі не захоплівае ўладу з намерам яе аддаць. Моц — не сродак, а мэта. Дыктатуру ўсталёўваюць не дзеля абароны рэвалюцыі; рэвалюцыю робяць дзеля ўсталявання дыктатуры». — O’Brien у рамане George Orwell, Nineteen Eighty-Four

Урад

«На жаль, далёка не ўсе разумеюць, што ў дзяржавы няма ні ўласных грошай, ні ўласнай моцы. Уся яе моц — тая, якую ёй дае грамадства, плюс тая, якую яна час ад часу адбірае пад нейкай нагодай; няма іншай крыніцы дзяржаўнай моцы. Таму кожнае набыццё дзяржавай моцы, праз дар або захоп, пакідае грамадству роўна на столькі моцы менш. Ніколі не бывае і не можа быць узмацнення дзяржаўнай моцы без адпаведнага і прыкладна роўнага аслаблення моцы грамадства». — Albert J. Nock ๖

«Вызначальная рыса дзяржавы — улада, права кіраваць. Галоўны абавязак чалавека — аўтаномія, адмова, каб ім кіравалі». — Robert Paul Wolff

«Калі прыгледзецца, урад аказваецца не больш і не менш чым групай людзей, якія могуць памыляцца, але маюць палітычную моц дзейнічаць, нібыта яны беспамылковыя». — Robert LeFevre

«Вось у чым розніца, і вельмі істотная. Мы прызнаём недасканаласць чалавечай прыроды, але не робім выключэння для кіраўнікоў. Яны робяць такое выключэнне, часам несвядома, і таму, што мы яго не робім, называюць нас летуценнікамі, “непрактычнымі людзьмі”». — Pyotr Kropotkin

«Калі прыродныя схільнасці чалавецтва настолькі благія, што людзям небяспечна даваць волю, то чаму схільнасці гэтых арганізатараў заўсёды добрыя? Хіба заканадаўцы і прызначаныя імі агенты таксама не належаць да чалавецтва? Ці яны лічаць, што самі зроблены з лепшай гліны, чым астатнія?» — Frédéric Bastiat, The Law

«Небяспека не ў тым, што нейкі пэўны клас непрыдатны кіраваць. Любы клас непрыдатны кіраваць». — Lord Acton, ліст Mary Gladstone (1881)

«Але чаму ўрад павінен існаваць? Навошта адмаўляцца ад уласнай свабоды і ініцыятывы на карысць іншых людзей? Навошта даваць ім моц быць гаспадарамі, згодна ці насуперак жаданню кожнага, распараджацца сіламі ўсіх па-свойму? Няўжо кіраўнікі настолькі выключна адораныя, што могуць хоць бы з выглядам слушнасці прадстаўляць масы і дзейнічаць у інтарэсах усіх лепш, чым усе здолелі б дзейнічаць за сябе? Няўжо яны настолькі беспамылковыя і непадкупныя, каб ім можна было хоць з выглядам разважлівасці даверыць лёс кожнага і ўсіх, спадзеючыся на іх веды і дабрыню? І нават калі б існавалі людзі бязмежнай дабрыні і ведаў, нават калі дапусціць тое, чаго ніколі не было ў гісторыі і чаго, як мы лічым, быць не можа, а менавіта што ўрад перайшоў бы да найбольш здольных і найлепшых, ці дадало б валоданне ўрадавай моцай штосьці да іх дабратворнага ўплыву? Хіба не хутчэй паралізавала б або знішчыла яго? Бо кіраўнікі вымушаныя займацца тым, чаго не разумеюць, і, перш за ўсё, марнаваць большасць сіл на тое, каб утрымацца ва ўладзе, дагадзіць сябрам, стрымаць незадаволеных і падпарадкаваць непакорных». — Errico Malatesta

«Якую ролю адыгралі ўлада ці ўрад у імкненні людзей да лепшага, у вынаходніцтвах і адкрыццях? Ніякай, або прынамсі ніякай карыснай. Кожны цуд у гэтай сферы заўсёды здзяйсняў чалавек, звычайна насуперак забаронам, пераследу і ўмяшанню ўлады — чалавечай і боскай». — Emma Goldman, The Individual, Society and the State

«Урад — вялікая выдумка, з дапамогай якой кожны імкнецца жыць за кошт усіх астатніх». — Frédéric Bastiat, «Government»

«Тым, хто верыць у выразную розніцу паміж дэмакратыяй і манархіяй, цяжка зразумець, як палітычны інстытут можа прайсці праз столькі пераўтварэнняў і ўсё ж застацца тым самым. Але досыць зірнуць, каб убачыць: на працягу ўсяго развіцця англійскай манархіі, з усімі яе пашырэннямі і рэвалюцыямі, нават пасля пераходу праз акіян у калонію, якая стала незалежнай нацыяй, а потым моцнай дзяржавай, тыя ж функцыі і падыходы дзяржавы ў сутнасці засталіся нязменнымі». — Randolph Bourne, The State

«Дзяржава — не больш чым сума свабод, у якіх грамадства адмовіла чалавеку». — Mikhail Bakunin

«Чалавек не можа гандлявацца з Дзяржавай. Дзяржава прызнае толькі адну валюту — моц, і сама чаканіць манеты». — Ursula K. Le Guin, The Dispossessed (1974)

«З усіх тыраній самай прыгнятальнай можа быць тая, што ажыццяўляецца дзеля дабра сваіх ахвяр. Магчыма, лепш жыць пад уладай рабаўнікоў-баронаў, чым усемагутных маралізатараў. Жорсткасць барона можа часам заснуць, яго сквапнасць можа насыціцца; але тыя, хто мучыць нас дзеля нашага дабра, будуць мучыць без канца, бо робяць гэта са згоды ўласнага сумлення». — C. S. Lewis, The Humanitarian Theory of Punishment (1949)

«Закон у сваёй велічнай роўнасці аднолькава забараняе багатым і бедным спаць пад мастамі, жабраваць на вуліцах і красці хлеб». — Anatole France

«Прынцып, паводле якога большасць мае права кіраваць меншасцю, на практыцы ператварае любое кіраванне ў простае змаганне паміж дзвюма групамі людзей за тое, хто будзе гаспадаром, а хто — рабом; змаганне, якое, якім бы крывавым ні было, паводле прыроды рэчаў ніколі не скончыцца канчаткова, пакуль чалавек адмаўляецца быць рабом». — Lysander Spooner, No Treason

«Усе формы ўрада церпяць няўдачу. Дэспатызм несправядлівы да ўсіх, у тым ліку да дэспата, які, верагодна, быў створаны для лепшага. Алігархіі несправядлівыя да большасці, а ўлада натоўпу — да меншасці. Некалі на дэмакратыю ўскладалі вялікія надзеі; але дэмакратыя проста азначае, што народ б’е народ дзеля народа. Гэта ўжо высветлілася. Мушу сказаць, што даўно пара, бо ўсякая ўлада глыбока прыніжае. Яна прыніжае і тых, хто яе ажыццяўляе, і тых, над кім яе ажыццяўляюць». — Oscar Wilde, The Soul of Man under Socialism

«…узгадайце дзясяткі тысяч спаленых, павешаных, звараных і іншым чынам забітых за вядзьмарства; мільёны за ерась; тысячы высакародных ахвяр, што пацярпелі за здраду; ахвяр агню, катаванняў, эшафота, дыбы і вязніцы за ўсе ўяўныя злачынствы ад пачатку часу…

Няхай ён узгадае акіяны крыві і рэкі слёз, пралітыя сілай і жорсткасцю кіраўнікоў свету; жорсткасць, катаванні і пакуты, якія абрынуліся на безабаронных, слабых і няшчасных; а потым спытае сябе, ці верыць ён, што пакаранне — дабро. Нават калі б гвалт мог калісьці прадухіліць злачынства, жорсткасць, пакуты, кроў і злачынствы кіраўнікоў узняліся вышэй за горы ў параўнанні з учынкамі слабых і невядомых ахвяр, за крыўды якіх яны нібыта помсцілі. І гэтая жорсткасць не слабее.

Чыстае вар’яцтва — сумнявацца ў справядлівасці мінулых асуджэнняў і верыць у справядлівыя прысуды сёння. Ніводнае асуджэнне не справядлівае, ніводны прысуд не праведны. Усякі гвалт і прымус жорсткія, несправядлівыя і варварскія, і іх немагчыма абараніць людскім суджэннем». — Clarence Darrow, Resist Not Evil

«Урад не можа жадаць распаду грамадства, бо ён і паноўны клас страцілі б крыніцы эксплуатацыі; але ён не можа і пакінуць грамадства падтрымліваць сябе без афіцыйнага ўмяшання, бо тады людзі хутка зразумелі б, што ўрад толькі абараняе ўласнікаў, якія трымаюць іх у галечы, і паспяшаліся б пазбавіцца і ўрада, і ўласнікаў». — Errico Malatesta

«Чаму народ галадае? Бо кіраўнікі паглынаюць грошы падаткамі. Таму народ галадае. Чаму народ паўстае? Бо кіраўнікі занадта ўмешваюцца. Таму народ паўстае. Чаму людзі так мала цэняць смерць? Бо кіраўнікі патрабуюць занадта шмат ад жыцця. Таму народ лёгка прымае смерць. Калі няма на што жыць, чалавек лепш ведае, што не трэба занадта высока цаніць жыццё». — Lao Tzu, Tao Te Ching, раздзел 75, пераклад Gia-Fu Feng і Jane English

«Таму кожны, хто жадае свабоды, мусіць зразумець наступныя жыццёва важныя факты: 1. Кожны, хто дае грошы так званаму “ўраду”, дае яму ў рукі меч, які будзе выкарыстаны супраць яго, каб вымагаць яшчэ больш грошай і трымаць яго ў падпарадкаванні сваёй адвольнай волі. 2. Тыя, хто спачатку забірае яго грошы без згоды, выкарыстаюць іх для далейшага рабавання і заняволення, калі ён адважыцца супрацівіцца іх патрабаванням у будучыні». — Lysander Spooner, No Treason

«Можна без страху заключыць, што рэвалюцыйная формула — не Непасрэднае Заканадаўства, не Непасрэдны Ўрад і не Спрошчаны Ўрад, а Адсутнасць Урада. Ні манархія, ні арыстакратыя, ні нават сама дэмакратыя, калі яна азначае хоць які ўрад, нават калі дзейнічае ад імя народа і называе сябе народам. Ніякай улады, ніякага ўрада, нават народнага, — вось Рэвалюцыя. Непасрэднае заканадаўства, непасрэдны ўрад, спрошчаны ўрад — старажытныя хлусні, якія дарэмна спрабуюць амаладзіць. Кіраваць народам непасрэдна ці ўскосна, проста ці складана — заўсёды значыць падманваць народ. Гэта заўсёды чалавек, які загадвае чалавеку, выдумка, якая кладзе канец свабодзе; грубая сіла, што абрывае пытанні замест справядлівасці, якая адзіная можа на іх адказаць; упартае славалюбства, што робіць адданасць і даверлівасць прыступкай…» — Pierre-Joseph Proudhon, The General Idea of the Revolution in the Nineteenth Century (1851)

«Нават калі б адсутнасць урада сапраўды азначала анархію ў адмоўным сэнсе беспарадку — а гэта зусім не так — нават тады ніякі анархічны беспарадак не мог бы быць горшым за становішча, у якое ўрад прывёў чалавецтва». — Leo Tolstoy, Patriotism and Government

«Што такое тое, што мы называем урадам? Хіба гэта не арганізаваны гвалт? Закон загадвае табе слухацца, а калі ты не паслухаешся, прымусіць сілай — усе ўрады, кожны закон і ўлада ўрэшце абапіраюцца на сілу і гвалт, на пакаранне ці страх пакарання». — Alexander Berkman

«Дзяржава называе ўласны гвалт законам, а гвалт асобы — злачынствам». — Max Stirner, The Unique and Its Own

«Калісьці злачынства было самотным, як крык пратэсту; цяпер яно паўсюднае, як навука. Учора яно стаяла перад судом; сёння вызначае закон». — Albert Camus, The Rebel

«Ты не ставіш пад пытанне права ўрада забіваць, канфіскоўваць і саджаць у турму. Калі б прыватная асоба была вінаватая ў тым, што ўрад робіць пастаянна, ты назваў бы яе забойцам, злодзеем і нягоднікам. Але пакуль гвалт “законны”, ты яго ўхваляеш і яму падпарадкоўваешся. Значыць, ты на самай справе пярэчыш не супраць гвалту, а супраць таго, што людзі ўжываюць яго “незаконна”». — Alexander Berkman

«Забіваць забаронена; таму ўсіх забойцаў караюць, хіба што яны забіваюць масава пад гукі фанфар». — Voltaire

«Быць КІРАВАНЫМ — значыць быць пад наглядам, праверкай, шпіянажам, накіраваннем, законамі, нумарацыяй, рэгуляваннем, рэгістрацыяй, індактрынацыяй, пропаведзямі, кантролем, пераправеркай, ацэнкай, вызначэннем вартасці, асуджэннем, загадамі з боку істот, што не маюць ні права, ні мудрасці, ні дабрадзейнасці так рабіць. Быць КІРАВАНЫМ — значыць пры кожнай аперацыі, кожнай здзелцы быць адзначаным, запісаным, падлічаным, абкладзеным падаткам, праштампаваным, вымераным, пранумараваным, ацэненым, ліцэнзаваным, упаўнаважаным, павучаным, стрыманым, забароненым, пераробленым, папраўленым, пакараным. Значыць пад выглядам грамадскай карысці і ў імя агульнага інтарэсу быць абкладзеным зборамі, муштраваным, абрабаваным, эксплуатаваным, манапалізаваным, падвергнутым вымагальніцтву, выціснутым, ашуканым, абкрадзеным; а пры найменшым супраціве, першым слове скаргі — падаўленым, аштрафаваным, зганьбаваным, пераследаваным, загнаным, зняважаным, збітым, раззброеным, звязаным, задушаным, зняволеным, асуджаным, прысуджаным, расстраляным, дэпартаваным, ахвяраваным, прададзеным, здраджаным; і ў дадатак высмеяным, асмеяным, пагарджаным, абражаным, зняслаўленым. Вось што такое ўрад; вось яго справядлівасць; вось яго мараль». — Pierre-Joseph Proudhon

«Урад — найнебяспечнейшы інстытут, вядомы чалавеку. За гісторыю ён парушаў правы людзей больш, чым мог бы любы чалавек або група: забіваў людзей, занявольваў, пасылаў на прымусовую працу і ў канцлагеры, сістэматычна рабаваў іх, забіраючы плён працы. У адрозненне ад асобных злачынцаў, урад мае моц арыштоўваць і судзіць; у адрозненне ад іх, можа цалкам акружыць чалавека, пануючы над кожным бокам жыцця, так што ад яго няма іншага выйсця, апроч выезду з краіны (а ў таталітарных краінах і гэта забаронена)». — John Hospers

Раўнавага сіл

«Я сапраўды вольны толькі тады, калі ўсе людзі, мужчыны і жанчыны, роўна вольныя. Свабода іншых, далёкая ад таго, каб адмаўляць або абмяжоўваць маю свабоду, наадварот, яе неабходная перадумова і пацвярджэнне». — Mikhail Bakunin ๖

«Аргумент за свабоду — не аргумент супраць арганізацыі, аднаго з наймацнейшых інструментаў чалавечага розуму, а аргумент супраць усякай выключнай, прывілеяванай, манапольнай арганізацыі, супраць прымусу, які перашкаджае іншым зрабіць нешта лепш». — Friedrich August von Hayek

«Дэцэнтралізацыя азначае аўтаномію — здольнасць вольна дзейнічаць з уласнай ініцыятывы. Аўтаномія можа існаваць у любым маштабе — у асобнага чалавека, суседства, руху, цэлага рэгіёна. Каб быць вольным, трэба кантраляваць найбліжэйшае асяроддзе і дробязі штодзённага жыцця; чым больш ты самадастатковы, тым больш абароненая твая аўтаномія. Гэта не абавязкова значыць самастойна задавальняць усе патрэбы; гэта можа быць і такая ўзаемазалежнасць, якая дае табе рычаг у адносінах з тымі, ад каго залежыш. Ніводзін інстытут не павінен манапалізаваць доступ да рэсурсаў або грамадскіх адносін. Грамадства, якое падтрымлівае аўтаномію, патрабуе таго, што інжынер назваў бы рэзервовасцю: шырокага выбару шляхоў і магчымасцей ва ўсіх сферах жыцця». — CrimethInc., From Democracy to Freedom

«Рост моцы адміністрацыйнай арганізацыі, якая пашыраецца, суправаджаецца змяншэннем здольнасці астатняга грамадства супраціўляцца яе далейшаму росту і кантролю». — Herbert Spencer, The Man Versus the State

«Сінергія, якую стварае распаўсюд ведаў праз сетку, — у абодвух значэннях слова — уласцівасць самой сеткі. Гэта мела рэвалюцыйныя наступствы для раўнавагі сіл паміж сеткамі і іерархіямі і амаль неймаверна ўзмацніла асобных людзей і малыя групы супраць вялікіх арганізацый. У іерархіі ўсе паведамленні паміж удзельнікамі або мясцовымі вузламі павінны праходзіць праз абмежаваную колькасць цэнтральных вузлоў. Перадаваць ад аднаго ўдзельніка ці мясцовага вузла да другога дазваляецца толькі тое, што адпавядае правілам распаўсюду, усталяваным кіраўнікамі цэнтральных вузлоў. У іерархіі толькі некалькі вузлоў маюць моц перадаваць; адсюль выраз “ад аднаго да многіх” для яе тапалогіі. Але ў размеркаванай сетцы кожны вузел можа перадаваць, а любыя два вузлы могуць непасрэдна звязацца, не праходзячы праз цэнтральны вузел і не атрымліваючы згоды яго кіраўніка. Замест таго каб удзельнікі толькі выбіралі, хто кіруе цэнтральнымі вузламі, “[н]ехта робіць прапанову, і ўсе ахвочыя могуць далучыцца. Маштаб дзеяння будзе залежаць ад таго, наколькі прапанову прымуць”. Мажарытарная дэмакратыя — “сістэма дэфіцыту”, дзе моц прымаць рашэнні — канкурэнтны рэсурс: “калектыў мусіць выбраць адно ці другое, адзін фільтр ці іншы, аднаго прадстаўніка ці другога”. У размеркаванай сетцы, наадварот, моц прымаць рашэнні не з’яўляецца канкурэнтным рэсурсам. Рашэнне кожнай асобы закранае толькі яе і не перашкаджае іншым рабіць гэтак жа. “Нават калі б большасць не толькі не згаджалася з прапановай, але і дзейнічала супраць яе, яна не змагла б перашкодзіць яе ажыццяўленню”». — Kevin Carson, The Desktop Regulatory State

«Паміж імі адваротная залежнасць: сіла аднаго — слабасць другога. Калі мы хочам узмацніць грамадства, трэба аслабіць дзяржаву. Таталітарысты ўсіх відаў гэта разумеюць; таму яны заўсёды імкнуцца знішчыць тыя грамадскія інстытуты, якімі не могуць кіраваць». — Colin Ward, The State and Society

«Тут дзейнічаюць істотныя асіметрыі, што даюць праціўнікам дзяржавы вялікія перавагі. Так, дзяржавы маюць моцныя сродкі нагляду, але імі кіруюць цэнтралізавана і іерархічна, і доступ да іх мае параўнальна малая і ў нейкай меры распазнавальная група аператараў. Яны імкнуцца знайсці і назіраць нешта падобнае да саламяных іголак у стозе сена з сямі мільярдаў людзей. Сеткавыя рухі супраціву ў свеце — гэтыя іголкі. Іголцы куды лягчэй убачыць і пазнаць чалавека з віламі, чым яму — убачыць і пазнаць іголку. Іголак нашмат больш, чым людзей з віламі. І яны маюць уласныя інструменты — танныя, простыя і даступныя амаль кожнаму (у тым ліку згаданым аператарам!), хто ў любы час і з любой прычыны вырашыць стаць іголкай». — Thomas Knapp, цытуецца Kevin Carson

«Першым крокам да сваёй мэты прыхільнікі дэцэнтралізацыі заахвочваюць рассейванне вытворчасці. Яны падтрымліваюць прадуктыўную гаспадарку, дзе з дапамогай сучасных невялікіх прылад і машын можна вырабляць усё неабходнае або вельмі вялікую частку таго, што патрэбна сям’і». — Mildred Loomis

«Рэальнасць у тым, што Зямля больш не вытрымае гэтага нападу. Нельга дазваляць, каб гэта працягвалася, калі забруджваецца паветра, вада, наша ежа. [...] Жыццё нам дае Зямля, а не амерыканскі ўрад. Жыццё нам дае Зямля, а не ўрад шматнацыянальных карпарацый. Жыццё нам дае Зямля, яна патрэбная нам. Мы павінны яе захаваць, інакш жыцця ў нас больш не будзе. Таму трэба супраціўляцца таму, што яны робяць». — John Trudell, «Take Back the Earth», прамова на Дзень падзякі (1980)

«Калі б вы ўзялі найгарачэйшага рэвалюцыянера і далі яму абсалютную ўладу, праз год ён стаў бы горшы за самога цара». — Mikhail Bakunin

«Менавіта так, пэўна, “Дзяржава” і пачынаецца на зямлі. Думаю, ужо знікла фантазія, што яе пачатак — у нейкім “дагаворы”. Чалавек, які можа загадваць, які ад прыроды “гаспадар”, які выходзіць наперад з гвалтам ва ўчынках і жэстах, — якое дачыненне ён мае да заключэння дагавораў! З такімі істотамі немагчыма дамаўляцца». — Friedrich Nietzsche, The Genealogy of Morals

«[…] злачыннасць Дзяржавы — не навіна і не дзіва. Яна пачалася, калі першая група драпежных людзей з’ядналася і стварыла Дзяржаву, і працягнецца, пакуль у свеце ёсць дзяржава, бо яна ў сваёй аснове антыграмадскі інстытут, у сваёй аснове злачынны. Ідэя, што дзяржава ўзнікла дзеля нейкай грамадскай мэты, цалкам негістарычная. Яна ўзнікла з заваявання і адабрання — гэта значыць са злачынства. Яна ўзнікла, каб падтрымліваць падзел грамадства на клас уласнікаў-эксплуататараў і залежны клас без маёмасці, — гэта значыць дзеля злачыннай мэты». — Albert Jay Nock, «The Criminality of the State» (1939)

«Ранняя дзяржава, як мы ўбачым, часта не магла ўтрымаць сваё насельніцтва; яна была надзвычай крохкай эпідэміялагічна, экалагічна і палітычна, схільнай да краху ці распаду. Але калі яна часта распадалася, прычына была не ў тым, што яна не выкарыстоўвала ўсю прымусовую моц, якую магла сабраць. Доказы шырокага выкарыстання несвабоднай працы — ваеннапалонныя, даўгавое рабства, храмавыя рабы, рынкі рабоў, прымусовае перасяленне ў працоўныя калоніі, праца асуджаных і супольнае рабства (напрыклад, спартанскія ілоты) — пераканаўчыя». — James C. Scott, Against the Grain: A Deep History of the Earliest States (2017)

«Моц бяздушнай палітычнай бюракратыі, якая няспынна расце і наглядае за жыццём чалавека ад калыскі да магілы, усё больш перашкаджае супрацоўніцтву паміж людзьмі. Сістэма, што ў кожным сваім дзеянні ахвяруе дабрабытам вялікіх частак народа, цэлых нацый, дзеля эгаістычнай прагі моцы і эканамічных інтарэсаў малых меншасцей, немінуча разбурае грамадскія сувязі і вядзе да пастаяннай вайны ўсіх супраць усіх. Гэтая сістэма толькі падрыхтавала вялікую інтэлектуальную і грамадскую рэакцыю, што сёння выяўляецца ў сучасным фашызме і ідэі таталітарнай дзяржавы; яна далёка пераўзыходзіць апантанасць моцай абсалютнай манархіі мінулых стагоддзяў і імкнецца падпарадкаваць кожную сферу чалавечай дзейнасці дзяржаве. “Усё для дзяржавы; усё праз дзяржаву; нічога без дзяржавы!” стала лейтматывам новай палітычнай тэалогіі: як у розных сістэмах царкоўнай тэалогіі Бог — усё, а чалавек — нішто, так у гэтай сучаснай палітычнай веры дзяржава — усё, а грамадзянін — нішто. І як словы “Божая воля” апраўдвалі волю прывілеяваных кастаў, так сёння за воляй дзяржавы хаваюцца толькі эгаістычныя інтарэсы тых, хто лічыць сябе пакліканым тлумачыць гэтую волю на свой лад і навязваць яе народу». — Rudolf Rocker

Спантанны парадак

«Свабода — не дачка Парадку, а яго Маці». — Pierre-Joseph Proudhon

«Калі хочаш быць вялікім лідарам, навучыся ісці за Даа. Перастань спрабаваць кантраляваць. Адпусці цвёрдыя планы і паняцці, і свет будзе кіраваць сабой. Чым больш законаў і абмежаванняў, тым бяднейшыя людзі. Чым больш зброі ты маеш, тым менш бяспечныя людзі. Чым больш субсідый, тым менш самастойныя людзі. Чым больш правілаў і пастаноў, тым больш злодзеяў і рабаўнікоў. Таму Настаўнік кажа: я адпускаю закон, і людзі робяцца сумленнымі. Адпускаю эканоміку, і людзі багацеюць. Адпускаю рэлігію, і людзі знаходзяць спакой. Адпускаю ўсё жаданне агульнага дабра, і дабро становіцца звычайным, як трава». — Lao Tzu, Tao Te Ching, раздзел 57

«Асноўны прынцып, паводле якога ва ўладкаванні сваіх спраў мы павінны як мага больш выкарыстоўваць спантанныя сілы грамадства і як мага менш звяртацца да прымусу, мае бясконца розныя прымяненні». — Friedrich Hayek, The Road to Serfdom

«Калі мы згодныя, што эканамічная праблема грамадства галоўным чынам заключаецца ў хуткім прыстасаванні да змен канкрэтных абставін часу і месца, з гэтага, відаць, вынікае, што канчатковыя рашэнні трэба пакінуць людзям, знаёмым з гэтымі абставінамі, якія непасрэдна ведаюць пра адпаведныя змены і пра даступныя адразу рэсурсы для адказу на іх». — Friedrich A. Hayek, The Use of Knowledge in Society

«Непазбежна простыя абстракцыі вялікіх бюракратычных інстытутаў, як мы бачылі, ніколі не здолеюць адпаведна перадаць сапраўдную складанасць прыродных ці грамадскіх працэсаў. Катэгорыі, якімі яны карыстаюцца, занадта грубыя, застылыя і схематычныя, каб быць справядлівымі да свету, які нібыта апісваюць». — James C. Scott, Seeing Like a State

«Чым мацней ты спрабуеш кантраляваць, як людзі думаюць, дзейнічаюць і ўзаемадзейнічаюць, ці то непасрэдна сілай, ці праз ускосныя меры (пагрозы, страх або “падштурхоўванне” іншымі формамі маніпуляцыі стымуламі), тым менш прыстасавальнай стане сістэма». — Andrew Kemle

«Традыцыйны аргумент на карысць спантаннага парадку перад цэнтральным планаваннем такі: ва ўмовах рассеяных ведаў толькі дэцэнтралізаваны эвалюцыйны працэс вядзе да адкрыцця патрэбных ведаў. Іншымі словамі, спантанны парадак здольны “[…] выкарыстоўваць веды, якімі ніхто не валодае цалкам”». — F. A. Hayek, (Law, Legislation and Liberty, Volume 1: Rules and Order)

«Наіўнаму розуму, які ўяўляе парадак толькі вынікам свядомага ўладкавання, можа здавацца абсурдным, што ў складаных умовах парадку і прыстасавання да невядомага больш эфектыўна дасягнуць праз дэцэнтралізацыю рашэнняў і што падзел улады насамрэч пашырыць магчымасці агульнага парадку. Аднак дэцэнтралізацыя сапраўды дазваляе ўлічыць больш інфармацыі». — Friedrich Hayek

«Шырокія эмпірычныя даследаванні паказваюць разнастайнасць умоў, у якіх людзі самі вырашаюць праблемы супольных рэсурсаў, калі гэтыя рашэнні доўга застаюцца жыццяздольнымі і як больш шырокія інстытуцыйныя ўмовы дапамагаюць або замінаюць людзям у меншым маштабе вырашаць праблемы эфектыўна і ўстойліва». — Elinor Ostrom, «Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems»

«Спантанныя парадкі ўзнікаюць з сетак незалежных роўных людзей, чые ўчынкі ствараюць станоўчую і адмоўную зваротную сувязь, якая дапамагае наступным удзельнікам рэалізоўваць уласныя, самастойна прадуманыя планы і так працягвае працэс зваротнай сувязі. Кожны чалавек — вузел сеткі, звязаны з іншымі праз зваротную сувязь, і кожны вузел вольны дзейнічаць сам. Ствараемая імі зваротная сувязь змяншае да мінімуму аб’ём ведаў пра ўсю сістэму, патрэбны чалавеку, каб у ёй дасягнуць поспеху». — Gus diZerega, паводле цытаты Kevin Carson у The Desktop Regulatory State

«Як сацыялагічны тэрмін стыгмергія найперш адносіцца да відаў сеткавай арганізацыі, звязаных з вікі, групавымі блогамі і арганізацыямі “без лідара”, пабудаванымі як сеткі ячэек. Калі стыгмергічнае супрацоўніцтва ўзмацняецца вылічальнай тэхнікай і лічбавымі сеткамі, магутнасць апрацоўкі значна павялічваецца. Стыгмергія дазваляе людзям, якія дзейнічаюць незалежна, супрацоўнічаць у неабмежаваным маштабе.

Стыгмергія не “калектывісцкая” ў традыцыйным сэнсе, якім карысталіся ў часы, калі агульная справа любога значнага маштабу патрабавала вялікай арганізацыі, што прадстаўляе калектыў, і адміністрацыйнай каардынацыі намаганняў праз іерархію. Але гэта найпаўнейшае ўвасабленне калектывізму, бо яно ліквідуе трансакцыйныя выдаткі ўзгодненага дзеяння многіх людзей. І гэта найпаўнейшы індывідуалізм, бо ўсе ўчынкі — вольныя ўчынкі асоб, а “калектыў” — толькі іх сума. Кожны можа прапанаваць любую навінку, якую палічыць патрэбнай, без дазволу калектыву, і кожны можа яе прыняць або не. Стыгмергія здымае неабходнасць падпарадкоўваць чалавека волі групы і зводзіць адзінку кіравання да асобы, цалкам ажыццяўляючы ідэал згоды.

Стыгмергічная арганізацыя стварае модульную архітэктуру са складальных частак. Такія структуры паўсюль, бо модульнасць змяняе здольнасць сістэмы вучыцца, развівацца і прыстасоўвацца. Невялікая колькасць частак можа перастаўляцца і зноў спалучацца, утвараючы велізарную колькасць складаных сістэм. Калі пачаць з мноства модульных асоб, кожная з якіх можа ўзаемадзейнічаць з некалькімі іншымі і дзейнічаць паводле простай граматыкі нямногіх правілаў, пры адпаведных умовах яны могуць хутка прайсці праз фазавы пераход». — Kevin Carson, The Desktop Regulatory State ๖

«Каб зразумець, як грамадства можа існаваць без урада, дастаткова ненадоўга звярнуць увагу на тое, што адбываецца ў сённяшнім грамадстве. Мы ўбачым, што найважнейшыя функцыі і цяпер насамрэч выконваюцца без умяшання ўрада. А ўрад умешваецца толькі каб эксплуатаваць масы, абараняць прывілеяваных або, урэшце, цалкам залішне ўхваляць усё, што зроблена без яго дапамогі, часта насуперак яму і пры яго супраціве. Людзі працуюць, абменьваюцца, вучацца, падарожнічаюць, самі выбіраюць звычайныя правілы маралі або гігіены; карыстаюцца поспехамі навукі і мастацтва, маюць незлічоныя супольныя інтарэсы і ніколі не адчуваюць патрэбы, каб нехта загадваў ім, як паводзіцца ў гэтых справах. Наадварот, менавіта справы без урадавага ўмяшання квітнеюць найбольш і выклікаюць найменш спрэчак, бо несвядома прыстасоўваюцца да жаданняў усіх найбольш карысным і прыемным чынам». — Errico Malatesta

«Пасля скасавання гэтай адмоўнай сілы, якой з’яўляецца ўрад, грамадства стане тым, чым можа быць пры дадзеных сілах і здольнасцях моманту. Калі ёсць адукаваныя людзі, ахвочыя пашыраць адукацыю, яны арганізуюць школы і будуць вымушаныя паказаць карысць і радасць ад навучання. Калі такіх людзей няма або іх толькі некалькі, урад не можа іх стварыць. Ён можа толькі, як насамрэч і робіць сёння, забраць гэтых нямногіх ад практычнай плённай працы ў адукацыі і паставіць іх кіраваць зверху тым, што навязваецца з дапамогай паліцэйскай сістэмы. Так з разумных і захопленых настаўнікаў робяць проста палітыкаў — бескарысных дармаедаў, цалкам паглынутых навязваннем сваіх захапленняў і ўтрыманнем улады». — Errico Malatesta

«Пад урадавым механізмам, у цені палітычных інстытутаў, па-за вачыма дзяржаўных дзеячаў і святароў, грамадства павольна і ціха стварае ўласны арганізм і будуе новы парадак, выраз сваёй жыццяздольнасці і аўтаноміі. . . . Можна без страху заключыць, што рэвалюцыйная формула — не Непасрэднае Заканадаўства, не Непасрэдны Ўрад і не Спрошчаны Ўрад, а НІЯКАГА ЎРАДА». — P.J. Proudhon, 1851

«Калі ненавісная моц дзяржавы больш не будзе прымушаць асоб, аб’яднанні, камуны і рэгіёны жыць разам, яны будуць значна цясней злучаныя і створаць нашмат жывейшае, сапраўднейшае і мацнейшае адзінства, чым тое, якое іх прымушаюць ствараць цяпер пад аднолькава прыгнятальным і знясільвальным ярмом дзяржавы». — Pierre-Joseph Proudhon

«Хаатычнае прыняцце рашэнняў дапамагае ўсвядоміць, што грамадства можа спантанна працаваць як дэцэнтралізаваная сетка, дапускае канфлікт як здаровую сілу ў нашым жыцці, заахвочвае мноства прастор прыняцця рашэнняў ва ўсіх момантах жыцця, далёка за межамі афіцыйнай, мужчынскай сферы з’езду ці загаду, і дазваляе прымаць розныя, нават супярэчлівыя рашэнні ў розных пунктах чалавечай сеткі, адначасова спрыяючы агульнаму ўсведамленню, каб кожны мог як мага лепш карыстацца розумам і ўзгадняць дзеянні. Людзі маюць эвалюцыйна выпрабаваную здольнасць да хаатычнага прыняцця рашэнняў у вялікім маштабе, і аспрэчваюць гэта толькі тыя, хто хоча назаўжды пакінуць суайчыннікаў у дзіцячым стане, каб кантраляваць іх праз манаполію рашэнняў у адзіных структурах». — Peter Gelderloos, Worshiping Power

«Або Дзяржава навечна, што душыць асобнае і мясцовае жыццё, забірае ўсе сферы чалавечай дзейнасці, нясе свае войны і ўнутранае змаганне за моц, свае палацавыя перавароты, якія толькі мяняюць аднаго тырана на іншага, і непазбежна ў канцы гэтага шляху — … смерць! Або знішчэнне Дзяржаў і новае жыццё, якое зноў пачынаецца ў тысячах цэнтраў на аснове жывой ініцыятывы асоб і груп і вольнай згоды». — Pyotr Kropotkin

Вольнае аб’яднанне

«Цяпер вы мусіце прызнаць адно з двух: або пры свабодзе ў розных грамадствах будуць розныя грамадскія ўклады, адны камуністычныя, іншыя зусім супрацьлеглыя, і паміж імі непазбежна паўстане спаборніцтва, вынікі якога пакажуць найлепшы; або вам давядзецца задушыць спаборніцтва, усталяваць Камунізм, адмовіць у свабодзе і пайсці насуперак прагрэсу. Свету, мой сябар, патрэбныя не новыя спосабы ўсталёўваць рэчы, а скасаванне перашкод магчымасцям». — Voltairine de Cleyre, The Individualist and the Communist ๖

«Прызнаючы як факт роўныя правы ўсіх сваіх членаў на багацці, назапашаныя ў мінулым, яно ўжо не прызнае падзелу паміж эксплуатаванымі і эксплуататарамі, кіраванымі і кіраўнікамі, падпарадкаванымі і панамі і імкнецца ўсталяваць пэўнае гарманічнае суладдзе ў сабе — не падпарадкоўваючы ўсіх членаў уладзе, якая нібыта прадстаўляе грамадства, не спрабуючы ўсталяваць аднастайнасць, а заклікаючы ўсіх людзей развіваць вольную ініцыятыву, вольнае дзеянне, вольнае аб’яднанне. Яно імкнецца да найпаўнейшага развіцця індывідуальнасці ў спалучэнні з найвышэйшым развіццём добраахвотных аб’яднанняў ва ўсіх іх баках, ва ўсіх магчымых ступенях і дзеля ўсіх уяўных мэт; да аб’яднанняў, якія пастаянна змяняюцца, нясуць у сабе элементы ўласнай трываласці і ўвесь час набываюць новыя формы, што найлепш адпавядаюць разнастайным памкненням усіх». — Peter Kropotkin

«Слова Дзяржава часта ўжываюць, каб назваць асаблівы від грамадства, пэўную чалавечую супольнасць на пэўнай тэрыторыі [...] Яго ўжываюць і проста як сінонім грамадства. З прычыны гэтых значэнняў слова Дзяржава праціўнікі вераць, а хутчэй удаюць, што вераць, нібыта анархісты хочуць скасаваць кожную грамадскую сувязь, усю калектыўную працу і асудзіць усіх людзей на ізаляванае жыццё [...] Таму мы лічым, што лепш як мага радзей казаць “скасаванне Дзяржавы”, замяніўшы гэта больш ясным і канкрэтным выразам “скасаванне ўрада”». — Errico Malatesta

«Свабода — не скрынка, у якую трэба загнаць людзей. Свабода — прастора, у якой яны могуць жыць. Яна не кажа табе, як яны будуць жыць. Яна вечна кажа толькі, што мы можам». — Karl Hess

«Асоба — сапраўдная рэальнасць жыцця. Цэлы сусвет у сабе, асоба не існуе дзеля Дзяржавы або абстракцыі, названай “грамадствам” ці “нацыяй”, якая ёсць толькі сукупнасцю асоб». — Emma Goldman, «The Place of the Individual in Society» (1940)

«Я належу сабе ці камусьці іншаму, ці чамусьці іншаму? Мае грамадскія абавязкі датычацца шматлікіх нефармальных і ўзаемна накладзеных груп, да якіх я далучыўся па ўласнай волі і з якіх магу выйсці, калі захачу, ці сутнасці, да якой я не далучаўся…» — Colin Ward, The State and Society

«Свабода, якой мы хочам сабе і іншым, — не абсалютная метафізічная, абстрактная свабода, што на практыцы немінуча ператвараецца ў прыгнёт слабых; гэта сапраўдная, магчымая свабода — свядомая супольнасць інтарэсаў, добраахвотная салідарнасць». — Errico Malatesta

«Такім чынам, вольны і лёгкі пераход ад адной разнавіднасці Камунізму да другой, адтуль да любой разнавіднасці Індывідуалізму і гэтак далей быў бы самым відавочным і простым у сапраўды вольным грамадстве; і калі б нейкая група паспрабавала перашкодзіць гэтаму, зрабіць адну сістэму паноўнай, ёй супрацьстаялі б гэтак жа люта, як рэвалюцыянеры змагаюцца з цяперашняй сістэмай». — Max Nettlau

«Тэорыя мутуалізму сцвярджае, што інтарэсам грамадства ў цэлым найлепш служаць тыя ж сродкі, што найбольш спрыяюць інтарэсам асобы: свабода ад абмежаванняў, пакуль яе ўчынкі не ўрываюцца ў жыццё іншых; ліквідацыя ўсіх чыннікаў, што штучна абмяжоўваюць магчымасці чалавека; добраахвотная арганізацыя грамадства ў аб’яднанні па меры неабходнасці для спраў, якія не пад сілу аднаму чалавеку; словам, добраахвотнае стварэнне і ўзаемны абмен таварамі ва ўмовах, якія выключаюць асаблівыя прывілеі і ахоўваныя дзяржавай манаполіі». — Clarence Lee Swartz, What Is Mutualism?

«Лібертарыянства нельга навязаць зверху. Няздольнасць навязаць лібертарыянства — насамрэч мера яго поспеху». — Samuel E. Konkin III

«Паспрабаваўшы ўсякія віды ўрадаў і імкнучыся вырашыць невырашальную задачу мець урад, “які мог бы прымушаць асобу да паслухмянасці, але сам не пазбягаў бы паслухмянасці калектыву”, чалавецтва цяпер спрабуе вызваліцца ад путаў любога ўрада і адказаць на сваю патрэбу ў арганізацыі праз вольнае паразуменне паміж людзьмі, якія імкнуцца да тых самых агульных мэт». — Pyotr Kropotkin

Узаемадапамога

«Сяброўства не можа разрасціся і паглынуць планету. Яно заўсёды застаецца невялікім, асабістым, блізкім, свядомым, добраахвотным, дэцэнтралізаваным. Гэта перавага, а не недахоп. Сяброўства дазваляе табе яднацца з іншымі і разыходзіцца з імі па сваёй волі, увесь час захоўваючы індывідуальнасць, прытулак уласных думак і яснае разуменне, хто ты і што табе трэба. Загады ананімнага шырэйшага грамадства і нібыта агульнае дабро не павінны зацямняць розум, калі ты заводзіш сяброў, а не будуеш супольнасці». — Against Community Building, Towards Friendship ๖

«Відавочна, што гэта цалкам супярэчыла б усяму вядомаму нам пра прыроду, калі б людзі былі выключэннем з такога агульнага правіла: калі б істота, такая безабаронная на пачатку, як чалавек, знайшла абарону і шлях да развіцця не ва ўзаемнай падтрымцы, як іншыя жывёлы, а ў безразважным спаборніцтве за асабістую выгаду без увагі да інтарэсаў віду. Для розуму, прызвычаенага да ідэі адзінства прыроды, такое сцверджанне цалкам неабгрунтаванае. І ўсё ж, як ні малаімавернае і нефіласофскае яно, прыхільнікі ў яго былі заўсёды. Заўсёды існавалі аўтары з песімістычным поглядам на чалавецтва. Яны ведалі яго больш-менш павярхоўна з уласнага абмежаванага досведу; пра гісторыю ведалі амаль толькі тое, што расказвалі летапісцы, заўсёды ўважлівыя да войнаў, жорсткасці і прыгнёту; і рабілі выснову, што чалавецтва — проста нямоцна звязаная сукупнасць істот, заўсёды гатовых біцца, якіх стрымлівае толькі ўмяшанне нейкай улады». — Pyotr Kropotkin, Mutual Aid: A Factor of Evolution

«Даруйце, але я не хачу быць імператарам. Гэта не мая справа. Я не хачу нікім кіраваць або кагосьці заваёўваць. Я хацеў бы дапамагчы ўсім — калі магчыма — яўрэям, неяўрэям, чарнаскурым, белым. Мы ўсе хочам дапамагаць адно аднаму. Такія людзі. Мы хочам жыць шчасцем іншых, а не іх пакутамі». — Charlie Chaplin, заключная прамова ў The Great Dictator (1940)

«Салідарнасць у пэўным сэнсе супрацьлеглая дабрачыннасці. Дабрачыннасць — спосаб дапамагаць, які ўзмацняе іерархічныя адносіны паміж групамі. Калі багатыя ахвяруюць грошы на дабрачыннасць, бедныя яшчэ больш залежаць ад багатых. Але калі бедныя арганізуюцца, каб дзяліцца рэсурсамі як роўныя, яны дзейнічаюць салідарна». — Life Without Law

«Салідарнасць — сродак, якім мы можам здабыць і забяспечыць уласную свабоду. Мы дамаўляемся працаваць разам, каб не працаваць на іншага. Дамаўляючыся дзяліцца, мы павялічваем магчымасці, каб мець больш, а не менш. Узаемадапамога адпавядае майму інтарэсу — я бачу выгаду ў дамоўленасцях з іншымі на аснове ўзаемнай павагі і грамадскай роўнасці; бо калі я паную над кімсьці, значыць, існуюць умовы для панавання, а таму, хутчэй за ўсё, пазней я таксама буду пад чыімсьці панаваннем». — An Anarchist FAQ

«Перш чым нашы белыя браты прыйшлі нас цывілізаваць, у нас не было турмаў. Таму не было злачынцаў. У нас не было замкоў і ключоў, таму не было злодзеяў. Калі чалавек быў такі бедны, што не меў каня, тыпі або коўдры, нехта даваў яму гэта. Мы былі занадта нецывілізаваныя, каб надаваць вялікую вартасць асабістым рэчам. Мы хацелі мець рэчы толькі для таго, каб іх аддаваць. У нас не было грошай, і таму нельга было мераць імі вартасць чалавека». — John Fire Lame Deer, Lame Deer, Seeker of Visions

«Якіх цудоўных вынікаў дасягнула гэтая ўнікальная сіла індывідуальнасці чалавека, узмоцненая супрацоўніцтвам з іншымі асобамі … супрацоўніцтва — у супрацьвагу братазабойчым сваркам і змаганню — дапамагала выжыванню і развіццю віду … толькі ўзаемадапамога і добраахвотнае супрацоўніцтва … могуць стварыць аснову вольнага асабістага і супольнага жыцця». — Emma Goldman, Red Emma Speaks, с. 118

«Прадпрыемствы ва ўласнасці работнікаў і спажывецкія кааператывы — частка рынку; аб’яднанні ўзаемадапамогі і бясплатныя клінікі — частка рынку; таксама добраахвотныя прафсаюзы, камуны на аснове згоды і незлічоныя іншыя альтэрнатывы капіталістычнаму статус-кво». — Charles Johnson, Markets Not Capitalism

«Удзел ва ўзаемадапамозе і непасрэдных дзеяннях дае салідарнасць, якая аднаўляе грамадствы, разбітыя дзяржаўнымі структурамі на асобныя часткі». — Joseph Parampathu, Creative Destruction: Rethinking Failure after the State (2021)

«Вертыкальны агарызм уключаў бы ўдзел у сетках абмену ў супольнасці і іх стварэнне, гарадскую сельскую гаспадарку, сады на падворках, фермерскія рынкі, падтрымку альтэрнатыў паліцыі і дэцэнтралізаваных аднарангавых тэхналогій. Хоць такія вертыкальныя крокі могуць уключаць выкарыстанне дзяржаўнай валюты (і таму не быць цалкам контрэканамічнымі), яны ўсё роўна важныя для аспрэчвання залежнасці ад дзяржавы і карпаратыўных класаў. Іншыя вертыкальныя крокі могуць не ўключаць непасрэднага грашовага абмену, але таксама дзейнічаць супраць залежнасці. Сюды ўваходзяць маральная падтрымка і пашырэнне тэхналогій, якія парушаюць статус-кво і ўмацоўваюць адносіны паміж людзьмі супольнасці». — Derrick Broze, Vertical and Horizontal Agorism

«Такім чынам развіваліся б “незалежныя Камуны для тэрытарыяльных аб’яднанняў і шырокія федэрацыі прафсаюзаў для аб’яднанняў паводле грамадскіх функцый — два віды, пераплеценыя і ўзаемна падтрымліваючыя адзін аднаго ў задавальненні патрэб грамадства”. Да іх дадаюцца “аб’яднанні паводле асабістай блізкасці — незлічоныя, бясконца разнастайныя, даўгавечныя ці кароткачасовыя, што ўзнікаюць паводле патрэб моманту для любых мэт”. Гэтыя “тры віды аб’яднанняў” забяспечылі б “задавальненне ўсіх грамадскіх патрэб: спажывання, вытворчасці і абмену, сувязі, санітарыі, адукацыі, узаемнай абароны ад нападу, узаемадапамогі, тэрытарыяльнай абароны; нарэшце, навуковых, мастацкіх, літаратурных і забаўляльных патрэб”». — Pyotr Kropotkin

«Крыміналізацыя беднасці праз паліцэйскі пераслед і гарадскія пастановы шкодзіць спробам дапамагчы людзям без дому і бедным, якія кожны дзень спрабуюць стаць на ногі. Каб далей пашыраць роўнасць у нашым грамадстве, мы працягнем дзяліцца ежай у супольнасцях і будаваць салідарнасць з людзьмі без дому і іншымі арганізацыямі, што шукаюць лепшай будучыні». — Food Not Bombs

Ненасілле

«Даць надзею многім прыгнечаным і страх нямногім прыгнятальнікам — наша справа; калі мы зробім першае і дадзім надзею многім, нямногія будуць баяцца іх надзеі. Інакш мы не хочам іх палохаць; бедным мы жадаем не помсты, а шчасця; ды якая помста можа адплаціць за ўсе тысячагоддзі пакут бедных?» — William Morris ๖

«Негвалтоўнае дзеянне як спосаб сумяшчальнае з мэтай грамадства без гвалту. Выкарыстанне спосабаў, што адлюстроўваюць мэту, называецца папярэднім увасабленнем: яны загадзя паказваюць, іншымі словамі прадбачаць або загадзя ўзнаўляюць, мэту. Гэта дае магчымасць практыкавацца і набываць досвед у тым, да чаго імкнемся. Дапамагае стварыць частку мэты, нават калі кампанія не ўдасца. І дапамагае не збочыць са шляху. Калі мэта — грамадства без арганізаванага гвалту, негвалтоўнае дзеянне мае ўсе гэтыя перавагі. Яно дае досвед жыцця без ужывання гвалту, змяншае непасрэдны гвалт тут і цяпер, нават калі кампаніі церпяць няўдачу, і захоўвае негвалтоўны кірунак намаганняў». — How Nonviolence is Misrepresented

«Гвалт (фізічная сіла), ужыты для шкоды іншаму, — найбольш жорсткая форма змагання паміж людзьмі — глыбока разбэшчвае. Паводле сваёй прыроды ён душыць найлепшыя чалавечыя пачуцці і развівае ўсе антыграмадскія якасці: лютасць, нянавісць, помслівасць, дух панавання і тыраніі, пагарду да слабых і рабалепства перад моцнымі. Гэтая шкодная схільнасць узнікае і тады, калі гвалт ужываецца дзеля добрай мэты. […] Анархісты, якія паўстаюць супраць усіх відаў прыгнёту і змагаюцца за поўную свабоду кожнага, а таму павінны інстынктыўна цурацца ўсіх актаў гвалту, што перастаюць быць толькі супрацівам прыгнёту і самі робяцца прыгнятальнымі, таксама могуць упасці ў бездань грубай сілы. […]» — Errico Malatesta, Violence as a Social Factor (1895)

«Апраўдваць лютыя антычалавечыя пачуцці і ўздымаць іх да ўзроўню прынцыпу як тактыку руху… гэта і зло, і контррэвалюцыйны ўчынак». — Errico Malatesta

«Паводле даследавання Універсітэта Паўднёвай Караліны, падчас вайны ў В’етнаме гвалт у Амерыцы вырас на 42 працэнты. Гэта амаль не здзіўляе. Нашы кіраўнікі парушаюць закон, дык чаму не мы? Калі ўрад пагражае іншым краінам бомбай, чаму б нам не пагражаць адно аднаму пісталетамі? Калі нашы кіраўнікі гвалцяць планету, чаму не нашы суседзі? Кіраўнікі ствараюць атмасферу страху і гвалту. Чаму яны здзіўляюцца, калі амерыканцы забіваюць, рабуюць і калечаць адно аднаго?» — Philip Berrigan, Fighting the Lamb’s War: Skirmishes with the American Empire (1996)

«Дзяржава трымаецца дзякуючы паліцэйскай сіле, накіраванай супраць грамадзян. Дзяржава, народжаная ў гвалце і падпёртая гвалтам, ніколі не дасягне сапраўднага міру». — Philip Berrigan, Fighting the Lamb’s War: Skirmishes with the American Empire (1996)

«Гістарычна найстрашнейшыя рэчы — вайна, генацыд і рабства — вынікалі не з непаслухмянасці, а з паслухмянасці». — Howard Zinn, Declarations of Independence: Cross-Examining American Ideology

«Найвялікшыя злачынствы свету робяць не тыя, хто парушае правілы, а тыя, хто іх выконвае. Людзі, якія выконваюць загады, скідаюць бомбы і выразаюць вёскі». — Banksy, Wall and Piece

«Вырашы больш не служыць — і ты адразу вольны. Я не прашу цябе ўзняць руку на тырана, каб яго зрынуць, а толькі перастаць яго падтрымліваць; тады ты ўбачыш, як ён, нібы вялікі Калос без пастамента, упадзе пад уласнай вагой і разляціцца на кавалкі». — Étienne de La Boétie, Discourse on Voluntary Servitude

«Здольнасць урада ўжываць гвалт нашмат большая за здольнасць паўстанцаў. Сапраўды, гвалтоўнае паўстанне часта ўзмацняе прыгнятальныя рэжымы, якія могуць праўдападобна сцвярджаць, што гвалт паўстанцаў патрабуе рэпрэсій. Параўнальная перавага ўрада — у гвалтоўным дзеянні. Перавага людзей, наадварот, у здольнасці адмовіць у супрацоўніцтве, без якога ўрад амаль не можа існаваць. Падумайце, наколькі згубныя для ўрада падатковыя страйкі, байкоты, усеагульныя страйкі і масавая адмова выконваць закон. Хоць гэтыя спосабы негвалтоўныя, іх усеагульнае і няўхільнае выкарыстанне мусіла б палохаць любы ўрад. Ненасілле мае і іншыя перавагі. Паколькі яно здаецца менш небяспечным і радыкальным за гвалт, яму лягчэй … здабываць шырокую грамадскую падтрымку. Кошт удзелу меншы, таму больш людзей, верагодна, далучыцца. Тыя, хто звычайна не ваюе, напрыклад дзеці, жанчыны і старыя, могуць эфектыўна ўдзельнічаць у негвалтоўнай барацьбе. Яна хутчэй пераконвае праціўнікаў і выклікае ўнутраныя рознагалоссі ў кіроўным класе. Звычайна яна прыводзіць да нашмат меншай колькасці загінулых і матэрыяльных страт. І паколькі яна больш дэцэнтралізаваная за гвалтоўныя дзеянні, пасля поспеху яна з меншай верагоднасцю спараджае яшчэ больш прыгнятальную дзяржаву». — Bryan Caplan, «The Literature of Nonviolent Resistance and Civilian-Based Defense»

«Урад запэўнівае людзей, што ім пагражае ўварванне іншай нацыі або ворагі сярод іх саміх, і што адзіны шлях пазбегнуць небяспекі — рабская паслухмянасць свайму ўраду. Найбольш выразна гэта бачна падчас рэвалюцый і дыктатур, але адбываецца заўсёды і ўсюды, дзе існуе ўрадавая моц. Кожны ўрад тлумачыць сваё існаванне і апраўдвае гвалтоўныя дзеянні довадам, што без яго становішча было б значна горшым. Запэўніўшы людзей у небяспецы, урад падпарадкоўвае іх кантролю і ў гэтым стане прымушае напасці на іншую нацыю. Так у вачах народа пацвярджаецца ўрадавае запэўніванне ў небяспецы нападу іншых нацый». — Leo Tolstoy, Christianity and Patriotism (1895)

«Калі справа даходзіць да ўжывання гвалту, ты гуляеш паводле правілаў сістэмы. Істэблішмент будзе цябе раздражняць — цягнуць за бараду, пстрыкаць па твары — каб прымусіць біцца. Бо калі цябе схіляць да гвалту, яны ведаюць, што з табой рабіць. Адзінае, з чым яны не ведаюць як абыходзіцца, — ненасілле і гумар». — John Lennon

«Мы не можам і не жадаем ужываць гвалт, апроч абароны сябе і іншых ад прыгнёту». — Errico Malatesta

«Таму мы будуем сеткі абароны супольнасцей, а не арміі. Будуем давер, а не моц. Злучаем радасную гульню і непакорнае паўстанне. Выяўляем любоў праз салідарнасць і здраджваем сваім калектыўным ідэнтычнасцям і прывязанасці да тэрыторыі блюзнерскімі ўчынкамі смелай цікаўнасці, імкнення і сяброўства. Будуем жывыя сеткі, а не замкнёныя гурткі. Нават калі адчуваем сябе адны, мы ўплецены ў коўдру радыкалізму. Сваімі дзеяннямі і думкамі, вялікім і малым супрацівам мы будуем нешта асаблівае. Боль і барацьба, з якімі вы сутыкаецеся, смяротна сапраўдныя, але і нашы сувязі сапраўдныя. Як бы яны ні стараліся, анархізм немагчыма забіць. Таму мы можам набрацца мужнасці, нават калі надзея становіцца ўсё даражэйшай. Вы не адны». — Stigmergic Parity and Revolt

Непасрэднае дзеянне

«Людзі пытаюцца: які сэнс у нашых малых намаганнях? Яны не бачаць, што трэба класці па адной цагліне, рабіць па адным кроку. Каменьчык, кінуты ў сажалку, стварае хвалі ва ўсе бакі. Кожная наша думка, слова і справа — такая самая. Ніхто не мае права сесці і адчуць безнадзейнасць. Працы занадта шмат». — Dorothy Day ๖

«Ніколі не сумнявайцеся, што малая група ўдумлівых, адданых грамадзян можа змяніць свет; насамрэч толькі так свет і змяняўся». — Margaret Mead

«Свет мяняецца тваім прыкладам, а не тваім меркаваннем». — Paulo Coelho

«Існуюць несправядлівыя законы; ці задаволімся мы іх выкананнем, ці паспрабуем іх змяніць, выконваючы да поспеху, ці адразу іх парушым? Звычайна людзі пры такім урадзе лічаць, што трэба чакаць, пакуль пераканаюць большасць змяніць законы. Яны думаюць, што калі будуць супраціўляцца, лек стане горшы за хваробу. Але вінаваты сам урад, што лек горшы за хваробу. Ён яго такім робіць. Чаму ён не схільны прадбачыць і рыхтаваць рэформу? Чаму не шануе мудрую меншасць? Чаму крычыць і супраціўляецца яшчэ да таго, як яго закранулі? Чаму не заахвочвае грамадзян быць пільнымі, паказваць яго памылкі і рабіць лепш, чым ён патрабуе?» — Henry David Thoreau, Civil Disobedience

«Непаслухмянасць, у вачах кожнага, хто чытаў гісторыю, — першапачатковая чалавечая цнота. Менавіта непаслухмянасць прынесла прагрэс — непаслухмянасць і паўстанне». — Oscar Wilde, The Soul of Man under Socialism

«Яны павінны зразумець, што іх моц не ў колькасці галасоў, а ў здольнасці спыніць вытворчасць». — Voltairine de Cleyre, Direct Action

«Асноўная функцыя прафсаюзнай бюракратыі пры новым ладзе — душыць стыхійныя страйкі радавых членаў, душыць непасрэдныя дзеянні на працы і абмяжоўваць дзеянні работнікаў абвешчанымі страйкамі паводле правілаў NLRB». — Kevin Carson

«Агарызм верыць у паступовае адкліканне падтрымкі дзяржавы праз тое, што Конкін назваў “Прыбытковым грамадзянскім непадпарадкаваннем”. Пазбавіць дзяржаву даходаў і прызначэння, перадаўшы гэтыя абавязкі дэцэнтралізаваным інстытутам, — на думку агарыстаў, найбольш рэальны шлях да вольных рынкаў». — «Agorism», Encyclopedia, пра стратэгію Konkin

«Я загадзя пішу гэтае папярэдняе тлумачэнне прычын, з якіх не плачу падаткі, бо нядаўна ваш аддзел паведаміў мне, што мяне пасадзяць у турму за пастаянную адмову плаціць. Пасля арышту я падам вам дакладную справаздачу аб маіх даходах за 1948 год на той момант. Маё перакананне ў несправядлівасці ўрада, які існуе найперш для вядзення вайны, выкладалася апошнія шэсць гадоў у маіх заявах вашаму аддзелу пры адмове плаціць любыя падаткі, а таксама ў артыкулах Catholic Worker». — Ammon Hennacy

«Калі б тысяча чалавек сёлета не заплаціла падаткі, гэта не было б гвалтоўным і крывавым крокам — у адрозненне ад іх выплаты, якая дазваляе Дзяржаве чыніць гвалт і праліваць нявінную кроў. Гэта, па сутнасці, азначэнне мірнай рэвалюцыі, калі такая магчымая. Калі зборшчык падаткаў ці іншы службовец спытае мяне, як ужо бывала, “А што мне рабіць?”, я адкажу: “Калі сапраўды хочаце нешта зрабіць, пакіньце пасаду”. Калі падданы адмовіцца ад вернасці, а службовец сыдзе з пасады, рэвалюцыя адбудзецца. Але нават уявім, што пацячэ кроў. Хіба не праліваецца пэўная кроў, калі раняць сумленне? Праз гэтую рану выцякаюць сапраўдная чалавечнасць і неўміручасць чалавека, і ён сыходзіць крывёй у вечную смерць. Я бачу, як гэтая кроў цячэ цяпер». — Henry David Thoreau, Civil Disobedience

«Калі гэта недаступна бедным, гэта не радыкальна і не рэвалюцыйна». — Anonymous

«Ці можаце ўявіць рабоў на плантацыі, якія сядзяць і галасуюць за гаспадароў, марнуючы сілы на кампаніі і кандыдатаў, калі маглі б пайсці да “падземнай чыгункі”? Безумоўна, яны выбралі б контрэканамічную альтэрнатыву; безумоўна, доктар Ротбард заклікаў бы іх зрабіць гэта, а не заставацца на плантацыі да абрання Партыі гаспадароў рабоў, што абяцае скасаваць рабства». — SEK III

«Ніколі не падманвайцеся думкай, што багатыя дазволяць вам прагаласаваць за адабранне іх багацця». — Lucy Parsons

«Ніводная вялікая ідэя напачатку не можа быць у межах закона. Як гэта магчыма? Закон стаіць на месцы. Закон нязменны. Закон — кола воза, што звязвае нас усіх незалежна ад умоў, месца або часу». — Emma Goldman, 1917

«Найбольшая перамена, патрэбная нам, — пераход ад спажывання да вытворчасці, хай і ў малым маштабе, у нашых садах. Калі хаця б дзесяць працэнтаў з нас зробяць гэта, усім хопіць. Таму марная справа рэвалюцыянераў без садоў, якія залежаць ад той самай сістэмы, супраць якой выступаюць, і вырабляюць словы і кулі, а не ежу і жыллё». — Bill Mollison

Акно магчымасцей

«Ніколі не зменіш рэчы, змагаючыся з існай рэальнасцю. Каб нешта змяніць, пабудуй новую мадэль, якая зробіць старую састарэлай». — Buckminster Fuller ๖

«Дзяржава — не нешта, што можна знішчыць рэвалюцыяй; гэта стан, пэўныя адносіны паміж людзьмі, спосаб чалавечых паводзін; мы знішчаем яе, ствараючы іншыя адносіны і паводзячыся інакш». — Gustav Landauer, паводле цытаты Colin Ward у The State and Society

«Мы жывём пры капіталізме, і здаецца, што ад яго моцы нельга ўцячы — але калісьці здавалася, што гэтак жа нельга ўцячы і ад боскага права каралёў». — Ursula K. Le Guin, прамова на National Book Awards (2014)

«Растварыць, пагрузіць і прымусіць знікнуць палітычную або ўрадавую сістэму ў эканамічнай сістэме праз паступовае скарачэнне, спрашчэнне, дэцэнтралізацыю і ліквідацыю аднаго за адным усіх колаў вялікай машыны, названай Урадам або Дзяржавай». — Pierre-Joseph Proudhon, General Idea of the Revolution in the Nineteenth Century

«Чалавецтву давядзецца здзейсніць значны пераход да супольнага, дэцэнтралізаванага і гнуткага спосабу вытворчасці, каб працягнуць існаванне на гэтай планеце». — Eric Fleischmann

«Дваяўладдзе — ідэя, што зародак новага свету трэба ствараць, пакуль змагаешся з цяперашнім: “будаваць новае ў абалонцы старога”. Гэта значыць падтрымліваць органы самакіравання рабочага класа, дзе мы можам ажыццяўляць аўтаномію і абмяжоўваць моц начальніка і ўрада, пакуль не зможам супрацьстаяць ім і скасаваць абодва. Стратэгія дваяўладдзя непасрэдна кідае выклік інстытутам моцы і адначасова ў пэўнай меры папярэдне ўвасабляе новыя інстытуты, якія мы ўяўляем. Таму яна не толькі супрацьстаіць дзяржаве, але і рыхтуе да цяжкіх сутыкненняў і пытанняў, што ўзнікнуць у рэвалюцыйнай сітуацыі». — Beyond Resistance

Такія аўтары, як James Livingston і Michel Bauwens, выразна абапіраліся на ранейшыя пераходы як узоры пераходу ад іерархіі да сеткі. Хоць наша палітычная культура і справа, і злева ўяўляе посткапіталістычны пераход праз прызму Французскай і Расійскай рэвалюцый — рэзкім, паўстанцкім і ў асноўным звязаным з захопам дзяржавы, — няма падставы лічыць, што ён будзе такім. Ён гэтак жа лёгка можа стаць адносна паступовым працэсам працягласцю ў дзесяцігоддзі, як заняпад Заходняй Рымскай імперыі і феадалізму.

[…]

Капіталістычная сістэма, якой каля пяцісот гадоў, як і ранейшыя гістарычныя сістэмы, не адзіны маналіт, а сукупнасць грамадскіх утварэнняў, што ўзаемадзейнічаюць, — адны ўзнімаюцца, іншыя занепадаюць. Адсюль вынікае, што замена капіталізму не абавязкова патрабуе драматычнага разрыву, здзейсненага маналітным адзінствам прагрэсіўных сіл. Як сцвярджае Eugene Holland,

патрабаванне такога радыкальнага сістэмнага разрыву неабходнае толькі тады, калі спачатку ўяўляеш грамадства або спосаб вытворчасці як татальную сістэму. […] Калі разумець такія элементы як паноўныя, рэшткавыя і тыя, што ўзнікаюць, утапічныя перспектывы значна паляпшаюцца, бо побач з адмоўнымі элементамі, якія трэба крытыкаваць і адкідаць (верагодна, усімі “паноўнымі”), існавалі б станоўчыя элементы, якія варта падтрымліваць (“новыя”). […]

Урэшце сітуацыя вырашаецца, калі сілы старога парадку спрабуюць — і не могуць — спыніць пераход.

[…] сённяшняе становішча спрыяльнае […], бо ўстаноўчая моц мноства настолькі саспела, што праз свае сеткі сувязі і супрацоўніцтва, праз стварэнне агульнага яно пачынае быць здольным самастойна падтрымліваць альтэрнатыўнае дэмакратычнае грамадства. Тут пытанне часу становіцца істотным. Калі прыйдзе момант разрыву? […]

Рэвалюцыйная палітыка павінна ў руху мностваў і праз назапашванне супольных рашэнняў, прынятых у супрацоўніцтве, ухапіць момант разрыву […], здольны стварыць новы свет.

Але якім бы рэзкім і драматычным ні здаваўся канчатковы разрыў, ён толькі завяршае доўгі ранейшы працэс «будаўніцтва структуры новага грамадства ў абалонцы старога».

[…]

John Holloway падобна сцвярджае, што посткапіталістычны пераход будзе «працэсам у прамежках», як пераход ад феадалізму да капіталізму.

[…]

Супольная аднарангавая вытворчасць на аснове агульных рэсурсаў, альтэрнатыва і капіталістычнай карпарацыі, і дзяржаве, дазваляе

непасрэдную грамадскую вытворчасць спажывецкай вартасці праз новыя жыццёвыя практыкі, пераважна па-за кантролем капіталу, і са сродкамі вытворчасці, якія ў значнай ступені сталі супольнымі. Гэтыя новыя працэсы — посткапіталістычныя, а не капіталістычныя, бо ім больш не патрэбная ніякая асобая роля капіталу для ўласнага ўзнаўлення.

— Kevin Carson, The Desktop Regulatory State, «The Transition from Hierarchies to Networks»

«Калі аказваецца немагчымым законна прымусіць кіроўную моц змяніць спосаб, якім яна намі кіруе, і калі з розных прычын тыя, хто адкідае гэтую моц, не могуць ці не хочуць зрынуць яе сілай, то стварэнне незалежнага або альтэрнатыўнага або паралельнага [грамадства] — адзінае годнае рашэнне». — Ivan Jirous, Parallel Polis: An Inquiry, паводле цытаты Academy of Ideas

«Эканамічныя контрінстытуты, на жаль, працуюць у рамках больш шырокай карпаратыўнай капіталістычнай эканомікі. Яны канкуруюць на рынках, дзе ў паноўных фірмах інстытуцыйная культура мае іерархічны характар і ідзе зверху ўніз, і вельмі рызыкуюць самі пераняць такую культуру. Таму ёсць некамерцыйны і кааператыўны сектар, чые кіраўнікі не адрозніваюцца ад капіталістычных аналагаў: прэстыжныя заробкі, залішнія пасады сярэдняга звяна, бюракратычная ірацыянальнасць і рабская адданасць апошнім догмам тэорыі матывацыі і менеджменту. Праблему пагаршае капіталістычная фінансавая сістэма, якая дае станоўчае падмацаванне ў форме крэдыту фірмам з артадаксальнай мадэллю арганізацыі, нават калі арганізацыя знізу значна больш эфектыўная». — Kevin Carson, Building the Structure of the New Society Within the Shell of the Old

«Гарызантальныя сеткавыя тэхналогіі сувязі даюць беспрэцэдэнтную хуткасць фазавага пераходу ў грамадскай свядомасці. Doug McAdam прыдумаў тэрмін “кагнітыўнае вызваленне” для “працэсу, у якім людзі раптоўна і супольна вырашаюць, што больш не баяцца, што іх нядаўні страх або абыякавасць грунтаваліся на хлусні і што вяртання да старога мыслення няма”. Калі крытычная маса грамадства вырашае, што перамены непазбежныя, яны такімі і становяцца. А з сеткавымі тэхналогіямі сувязі гэтая крытычная маса можа скласціся раптоўна і нечакана». — Kevin Carson, The Desktop Regulatory State: The Question of Repression

«Трагічная іронія ў тым, што найсмяротнейшыя масавыя забойствы ў гісторыі чалавецтва былі выкліканы жаданнем стварыць радыкальна іншае і лепшае грамадства. Спробы спраектаваць Утопію выкарыстоўвалі для апраўдання некаторых найжахлівейшых злачынстваў свету». — Benjamin A. Valentino

«Найбольш радыкальны рэвалюцыянер на наступны дзень пасля рэвалюцыі стане кансерватарам». — Hannah Arendt

«Усе сучасныя рэвалюцыі скончыліся ўзмацненнем моцы Дзяржавы. 1789 год прывёў Напалеона; 1848 — Напалеона III; 1917 — Сталіна; італьянскія ўзрушэнні дваццатых гадоў — Мусаліні; Веймарская рэспубліка — Гітлера. Гэтыя рэвалюцыі, асабліва пасля таго, як Першая сусветная вайна знішчыла рэшткі боскага права, усё ж прапаноўвалі з усё большай адвагай пабудаваць горад чалавецтва і сапраўднай свабоды. Узрастаючая ўсемагутнасць Дзяржавы кожны раз замацоўвала гэтае імкненне. Памылкова казаць, што так мусіла здарыцца. Але можна даследаваць, як гэта адбылося; магчыма, тады прыйдзе і ўрок. Калі адкласці некалькі тлумачэнняў, якія не з’яўляюцца тэмай гэтага эсэ, дзіўны і жахлівы рост сучаснай Дзяржавы можна разглядаць як лагічны вынік празмерных тэхнічных і філасофскіх амбіцый, чужых сапраўднаму духу бунту, але якія ўсё ж спарадзілі рэвалюцыйны дух нашага часу. Прарочы сон Маркса і празмерна натхнёныя прадказанні Гегеля ці Ніцшэ пасля знішчэння горада Бога ўрэшце выклікалі рацыянальную або ірацыянальную Дзяржаву, якая ў абодвух выпадках грунтавалася на тэроры». — Albert Camus, The Rebel

«…немагчыма дасягнуць такой рэвалюцыі сродкамі дыктатуры і дзяржаўнай моцы. Без шырокай перабудовы знізу, якую ажыццяўляюць самі рабочыя і сяляне, сацыяльная рэвалюцыя асуджаная на крах…. [М]усім спадзявацца, што… будуць зроблены сур’ёзныя спробы стварыць у рабочым класе — сярод сялян, рабочых і інтэлектуалаў — людзей будучай рэвалюцыі, якія не будуць слухацца загадаў зверху, а змогуць самі распрацаваць вольныя формы ўсяго новага эканамічнага жыцця». — Pyotr Kropotkin

«Зямля ўсеяна руінамі імперый, якія лічылі сябе вечнымі». — Camille Paglia