ترغیباں دا ڈھانچا درجہ بندی حکومت طاقت دا توازن خودبخود بنن والا نظم آزادانہ انجمن باہمی مدد عدم تشدد براہِ راست عمل موقعے دی کھڑکی

آزاد دنیا لئی اک خاکہ

بنیادی نقطۂ آغاز

اک آزاد دنیا اک تیارشدہ نقشے توں شروع نئیں ہو سکدی۔ ساریاں لئی اک نظام بنا کے اُتّوں تھوپن دی کوشش اوہی ڈھانچا دوبارہ پیدا کرے گی جیہنوں آزادی ختم کرنا چاہندی اے۔

اس لئی صحیح شروعات سماج دے کسے پہلاں توں مقرر کیتے ماڈل نال نئیں، بلکہ رشتیاں، اداریاں تے تبدیلی دے طریقیاں نوں پرکھن والے اک خاکے نال ہوندی اے۔

ایہہ خاکہ خودمختاری نوں پروان چڑھاؤنا چاہندا اے: اپنی زندگی نوں آپ شکل دین دی صلاحیت، بغیر اوہناں ڈھانچیاں دے ماتحت ہوئے جیہڑے دوجیاں نوں تہاڈے اُتے ظلم کرن دا موقع دیندے نیں۔

ساڈا مقصد ڈھانچے دی صاف سمجھ اے:

دنیا دے مسئلیاں دا اصل سرچشمہ کیہ اے؟

ترغیباں دا ڈھانچا

ایس سوال دا جواب لبھن لئی سانوں سب توں پہلاں ترغیباں دا ڈھانچا سمجھنا پئے گا۔

ترغیب ہر اوہ حالت اے جیہڑی کسے بندے یا گروہ نوں کم کرن دی وجہ دیندی اے۔

سب توں پہلاں شاید پیسہ ذہن وچ آوے، پر پیسہ صرف اک شکل اے۔ تحفظ، اپنائیت، پہچان، احسان دا بدلہ دین دا جذبہ، اپنی عزت، تخلیق تے ہمدردی وی لوکاں نوں حرکت وچ لیاؤندے نیں۔

ترغیباں دا ڈھانچا انعاماں، سزواں، خطریاں، موقعیاں تے پابندیاں دا اوہ پورا بندوبست اے جیہڑا کجھ کم فائدے مند تے دوجے مہنگے بنا کے رویے نوں رخ دیندا اے۔ ایہہ دسدا اے کہ نظام عمل وچ کنہاں کمّاں دی حوصلہ افزائی کردا اے، چاہے اوہدے ضابطے یا اوہنوں چلاؤن والے کسے ہور چیز نوں اہمیت دین دا دعویٰ کرن۔

انعام دا نظام

مرکز وچ اکٹھی ہوئی طاقت دے ڈھانچے طاقت، دولت تے قابو حاصل کرن دی دوڑ نوں انعام دیندے نیں۔ ایہہ اوہناں لوکاں نوں خاص طور تے فائدہ دیندے نیں جیہڑے طاقت حاصل کرن لئی سب توں ودھ تیار ہوندے نیں، کیونکہ مرکزی قابو اوہناں نوں باقی ساریاں اُتے ودھ پکڑ دیندا اے۔ ༆

لوک ایس نوں «بدعنوانی» آکھدے نیں، پر ایہہ نتیجہ نظام توں وکھرا نئیں۔ جیہڑے مرکزی طاقت نوں اپنے فائدے لئی ورتدے نیں، اوہی طاقت اوہناں نوں انعام دیندی اے، تے اوہناں دے قابو تھلے ادارے اوہناں نوں جوابدہی توں بچاؤندے نیں۔

ترغیباں دا ڈھانچا پہلاں آؤندا اے، کیونکہ ایہہ ہور ڈونگھی بنیاد اے۔ جدوں طاقت اکٹھی کرن نوں انعام ملدا اے تے انکار مہنگا پیندا اے، اوتھے درجہ بندی پکی ہو جاندی اے تے فیر اوہنوں جنم دین والے ڈھانچے نوں قائم رکھدی اے۔

درجہ بندی

درجہ بندی اہرام ورگا اک انتظام اے جیہڑے وچ اک فرد یا اجتماعی گروہ دوجے دے ماتحت ہوندا اے۔ ایہہ رتبیاں والا بندوبست اے، جتھے رتبے دے فرق دے نال اختیار دے درجے بدل دے نیں (یعنی اپنے توں تھلے والیاں نوں حکم دین دا حق تے اپنے توں اُتے والیاں دا حکم منن دی پابندی)۔

سیاسی معنیاں وچ درجہ بندی حکم تے فرمانبرداری اُتے بنی سماجی ساخت اے۔ پچھلے ترغیبی ڈھانچیاں نے موجودہ درجہ بندیاں پیدا کیتیاں؛ فیر درجہ بندی آپ انہاں ترغیباں نوں اپنی بقا لئی بدل دیندی اے۔

کوئی تنظیم صرف ایس کرکے درجہ بندی نئیں بن جاندی کہ اوہدے کردار وکھرے نیں یا لمے عرصے لئی قائم رہندے نیں۔ درجہ بندی اوہدوں شروع ہوندی اے جدوں ایہہ کردار حکم چلاؤن دے اختیار وچ پکے ہو جاندے نیں تے فرمانبرداری دی پابندی پیدا ہوندی اے۔

موجودہ حالات درجہ بندی نوں اوہدوں ممکن بناؤندے نیں جدوں خوراک، زمین، تحفظ، روزگار، قانون، معلومات یا تشدد اُتے کسے اک فریق دا قابو اوہنوں دوجے اُتے دباؤ پاؤن دی طاقت دیندا اے۔

درجہ بندی ایس دباؤ نوں تسلیم شدہ اختیار، پکے رتبے، حکم تے فرمانبرداری دی پابندی وچ ڈھال دیندی اے۔ استحصال اوہدوں پیدا ہو سکدا اے جدوں ایہہ فوقیت دوجے بندے دی فرمانبرداری اُتے مستقل دعوے وچ بدل جاوے۔

پر اک واری قائم ہو کے درجہ بندی صرف ترغیباں دا نتیجہ نئیں رہندی؛ اوہ نویاں ترغیباں پیدا کرن والا نظام بن جاندی اے۔ ایہہ اختیار اکٹھا کرن تے حساب نال حکم منن والیاں نوں فائدہ دیندی اے۔ انکار نوں سزا دیندی اے، حکم چلاؤن دے موافق شخصیتاں نوں اگے لیاؤندی اے، تے اپنے قائم رہن نوں جائز دکھاؤن والے حالات دوبارہ پیدا کردی اے۔

ترغیباں دے ڈھانچے تے درجہ بندی نوں سمجھن نال ساڈی دنیا اُتے حاوی طاقت دے ڈھانچے تے اوہناں توں پیدا ہون والا جبر صاف نظر آؤندا اے۔

اختیار

اختیار سماجی طور تے جائز منیا گیا اوہ دعویٰ اے جیہڑا کسے فرد یا ادارے نوں حکم دین دا حق دیندا اے، فرمانبرداری منگدا اے، تے اپنے حکماں نوں زور دا سہارا دیندا اے۔

اختیار تے طاقت اک چیز نئیں۔ طاقت کم کرن، قائل کرن، مزاحمت کرن، مدد کرن یا نقصان پہنچاؤن دی صلاحیت اے۔ اختیار طاقت نوں اک حق دا درجہ دے دیندا اے۔

مہارت جانکاری دے سکدی اے تے قیادت راہ تجویز کر سکدی اے، پر ایہناں وچوں کوئی وی کسے نوں حکومت کرن دا حق نئیں دیندا۔ اختیار اوہدوں شروع ہوندا اے جدوں رہنمائی حکم چلاؤن دے اختیار وچ بدل جاوے تے انکار نافرمانی بن جاوے۔

اختیار نوں ہر ویلے زور ورتن دی لوڑ نئیں، کیونکہ دھمکی پہلے ای ادارے وچ موجود ہوندی اے۔ انکار کرن والے اپنی آمدنی، رہائش، حیثیت، رسائی یا آزادی گوا سکدے نیں، تے آخرکار تشدد دا سامنا وی کر سکدے نیں۔

ایہی اختیار نوں پُرامن نظر آؤن دی گنجائش دیندا اے۔ حکم عام گل بن جاندا اے، فرمانبرداری دی امید رکھی جاندی اے، تے سزا نظم نوں جائز طریقے نال نافذ کرن دے ناں اُتے دتی جاندی اے۔

اختیار درجہ بندی نوں اوہدی سماجی جائز حیثیت دیندا اے تے ہر لمحے اپنا تشدد ظاہر کیتے بغیر غلبہ قائم رکھن دی اجازت دیندا اے۔ ༆

حکومت

حکومت درجہ بندی دی اک خاص ادارہ جاتی شکل اے: اک مرکزی تنظیم جیہڑی پورے علاقے تے آبادی اُتے اختیار دا دعویٰ کردی اے، جائز تشدد اُتے اجارہ داری دا دعویٰ کردی اے، لازمی قانون بناؤندی اے، ٹیکس وصول کردی اے، تے عدالتاں، پولیس، جیل خانیاں تے فوجی طاقت راہیں پابندی منواؤندی اے۔

ایہہ دلیل کہ انسان بہت پُرتشدد تے ناقابلِ اعتبار نیں، ایس لئی حکمراناں توں بغیر نئیں رہ سکدے، دوہاں پاسیاں لاگو ہوندی اے۔ حکمران وی اوہی خامیاں رکھنے والے انسان نیں؛ فرق صرف ایہہ اے کہ اوہ فوجاں، جیل خانیاں، نگرانی، ٹیکس تے قانون اُتے قابض ہوندے نیں۔ اکٹھی ہوئی طاقت انسان دے بدترین رجحاناں نوں نئیں روکدی؛ اوہناں دا اثر ودھاؤندی تے انہاں نوں جوابدہی توں بچاؤندی اے۔

جے انسان خطرناک نیں، تے حل ایہہ نئیں کہ اوہناں وچوں کجھ بندیاں نوں دسّاں لکھاں لوکاں اُتے طاقت، اختیار تے قابو دے دتا جاوے۔ بے اعتمادی طاقت نوں مرکز توں ہٹا کے ونڈن دی دلیل اے، تاں جو کوئی بندہ یا ادارہ آبادی دے وڈے حصیاں اُتے اپنی مرضی نئیں تھوپ سکے۔

کس کول اختیار ہووے، ایہہ چننا تے ایس اختیار دے تابع رہنا اے یا نئیں، ایہہ چننا اکّو گل نئیں۔

حکمراناں اُتے نگرانی تے روک ٹوک اوہناں نوں محدود کر سکدی اے، پر اوہدا زور طاقت نوں چیلنج کرن دی صلاحیت توں آؤندا اے، حکمران دے فرمانبرداری منگن دے حق توں نئیں۔ حکم چلاؤن دا مستقل حق اک ہور خطرہ پیدا کردا اے: جنہاں نوں چیلنج کیتا جاندا اے، اوہ انکار نوں سزا دے سکدے نیں تے اپنے مخالفاں نوں درکار وسائل اُتے وی قابو رکھ سکدے نیں۔

اک آزاد دنیا نقصان، جھگڑے یا انسانی ناکامی دے مکمل خاتمے دا وعدہ نئیں کردی۔ ونڈی ہوئی طاقت وچ ٹکڑے ٹکڑے ہون تے تعاون ناکام ہون دے خطرے نیں۔ اختیار رکھنے والا ادارہ دوجی طاقت نال ربط وی پیدا کر سکدا اے یا اوہنوں روک وی سکدا اے؛ پر ایہہ صلاحیتاں اوہدے دعویٰ کردہ اختیار توں وکھریاں نیں۔

اختیار انہاں خطریاں دا تدارک نئیں کردا؛ ایہہ انسانی ناکامی دے نتیجیاں دا دائرہ پھیلا کے، اوہ نتیجے اپنے ماتحت ہر بندے اُتے تھوپ کے، تے انہاں نوں پیدا کرن والے فیصلیاں نوں اصلاحی ردعمل توں بچا کے انہاں نتیجیاں نوں ہور سنگین بنا دیندا اے۔

ضروری تحفظ وی لوکاں نوں اوہدی سہولت فراہم کرن والے اُتے انحصار کرن والا بنا سکدا اے؛ فیر فراہم کرن والا ایس انحصار نوں مستقل حکم چلاؤن دے حق دی حمایت لئی ورت سکدا اے۔

غلبے دا حل ایہہ نئیں کہ اک طاقت نوں آخری فیصلہ کرن والی بنا دتا جاوے کیونکہ اوہ دوجی طاقت نوں روک سکدی اے۔ حل ایہہ یقینی بناؤنا اے کہ کوئی طاقت آخری نہ بنے۔ جیہڑی طاقت دوجیاں نوں روک سکدی اے، اوہنوں آپ وی مزاحمت لئی کھلا رہنا چاہیدا اے؛ نئیں تے روک بنن والی طاقت آپ اگلا غلبہ بن جاوے گی۔ ایس اصول اُتے مسلسل عمل کرو تے اصل تحفظ توازن آپ اے۔ حکم چلاؤن دا مستقل دعویٰ مقابل طاقت پیدا نئیں کردا؛ ایہہ اک عدم توازن پیدا کردا اے جیہنوں توازن نوں مستقل قابو وچ رکھنا پیندا اے۔

اختیار رد کرن دا مطلب ربط تے روک تھام برقرار رکھنا اے، پر کسے نوں اوہناں لوکاں اُتے مستقل اختیار نہ دینا جنہاں نوں اوہدی ناکامی دے نتیجے بھگتنے پیندے نیں۔

آزاد دنیا دے خیال نوں اکثر خیالی دنیا دا خواب کہہ کے رد کر دتا جاندا اے۔ پر موجودہ نظام آپ واقعی اک خیالی مفروضے اُتے کھڑا اے: ایہہ کہ خامیاں رکھنے والے لوکاں نوں پوری آبادی اُتے طاقت، اختیار تے قابو سونپ کے وی مناسب حد تک روکے رکھیا جا سکدا اے۔

مسئلہ صرف ایہہ نئیں کہ ایس ویلے تخت اُتے غلط بندہ بیٹھا اے۔ مسئلہ ایہہ اے کہ تخت موجود ای کیوں اے۔

ٹیکس

جبر اوہدوں ہوندا اے جدوں کسے نوں اوہدی مرضی دے خلاف کم کراؤن یا آزادانہ عمل توں روکن لئی طاقت، سزا یا محرومی ورتی جاوے یا انہاں دی دھمکی دتی جاوے۔

ٹیکس سزا دی دھمکی ہیٹھ وسائل دی جبری وصولی اے۔

حکومت لوکاں کولوں وسائل منگدی اے، چاہے اوہ دین لئی رضامند ہون یا نئیں۔ انکار نال ایہہ رشتہ ختم نئیں ہوندا؛ انکار کرن اُتے حکومت اپنی طاقت نال سزواں نافذ کردی اے۔

ایہی ٹیکس نوں رضاکارانہ لین دین توں وکھ کردا اے۔ رضاکارانہ لین دین لئی حقیقت وچ انکار کر سکنا ضروری اے۔ ٹیکس وچ ایہہ گنجائش نئیں۔

ٹیکس فیصلے نوں اوہدے خرچے توں وی وکھ کردا اے۔ حکومت وسائل خرچ کر سکدی اے بغیر ایس دے کہ فیصلہ کرن والے پورا خرچہ آپ چکن، کیونکہ ایہہ خرچہ اوہ آبادی اُتے ونڈیا جا سکدا اے جیہڑی اپنی مرضی نال حمایت واپس نئیں لے سکدی۔

جنگ ایس طریقے نوں واضح کردی اے۔ جنگ دی منظوری دین والے اوہدا پورا خرچہ اپنی جیب توں نئیں دیندے۔ حکومت دسّاں لکھاں لوکاں کولوں وسائل کڈھدی اے، اوہناں کولوں وی جیہڑے جنگ دے خلاف نیں۔ ایس طرح تھوڑے جئے فیصلہ کرن والے اوہناں لوکاں دی رضامندی توں بغیر تشدد لئی وسائل ورت سکدے نیں جنہاں نوں ایہہ وسائل دین لئی مجبور کیتا جاندا اے۔

حکومت ایہہ وسائل اپنی زیرِ حکومت آبادی توں آزاد ہو کے پیدا نئیں کردی۔ ٹیکس اوہنوں لوکاں دی محنت دی پیداوار تک لگاتار رسائی دیندا اے، بغیر لگاتار رضامندی دی لوڑ ہوئے۔ ༆

اس لئی مسئلہ صرف ایہہ نئیں کہ کنا ٹیکس لیا جاندا اے۔ ٹیکس ایس اصول نوں قائم کردا اے کہ اک ادارہ کسے ہور بندے دی محنت دے حصے اُتے اوہدی رضامندی توں بغیر دعویٰ کر سکدا اے۔

طاقت دا توازن

طاقت دا توازن اوہ حالت اے جتھے طاقت اینی ونڈی ہوئی ہووے کہ کوئی فرد یا ادارہ معنی خیز مزاحمت، متبادل یا قیمت دا سامنا کیتے بغیر دوجیاں اُتے اپنی مرضی نہ تھوپ سکے۔

توازن دا مطلب ایہہ نئیں کہ ساریاں کول اک جیہی طاقت، وسائل، علم یا اثر رسوخ ہووے۔ ایہہ فرق ختم ہونا ضروری نئیں۔ اصل سوال ایہہ اے کہ کیہ ایہہ فرق اینے وڈے ہو سکدے نیں کہ انکار بے معنی ہو جاوے تے اوہ اختیار وچ پکے ہو جان۔

طاقت دا توازن ایس ترغیب نوں الٹ دیندا اے۔ جدوں لوکاں کول مزاحمت، دستبردار ہون، نویں سرے توں منظم ہون تے متبادلاں راہیں اپنی لوڑاں پوریاں کرن دی صلاحیت رہندی اے، تے غلبہ قائم کرنا اوکھا تے برقرار رکھنا مہنگا ہو جاندا اے۔

اس لئی آزاد دنیا ایس اُتے نئیں ٹکی ہوندی کہ انسان فطرتاً چنگے یا قابلِ اعتماد ہون۔ ایہہ اوہ حالات پیدا کرن اُتے ٹکی اے جتھے کسے کول اینی اکٹھی طاقت نہ ہووے کہ اوہ ساریاں اُتے راج کر سکے۔ استحصال دی ترغیب باقی رہ سکدی اے، پر استحصال دی صلاحیت نوں دوجیاں دی مزاحمت کرن والی طاقت روک سکدی اے۔ ༆

ایس لئی طاقت نوں مرکز توں ہٹا کے فرداں تے آزادانہ جڑے گروہاں ول واپس ونڈنا ضروری اے۔ خودمختاری تے اپنی لوڑاں خود پوری کرن دی صلاحیت اہم نیں، کیونکہ انحصار دباؤ دی طاقت پیدا کردا اے۔ جے زندگی دیاں ضروری چیزاں کسے اک ادارے دے قابو وچ ہون، تے اوہنوں انکار کرن دی آزادی محض علامتی رہ جاندی اے۔

ایہی معیار سیاست توں باہر نجی قابو اُتے وی لاگو ہوندا اے۔ زمین، مکان، روزگار یا دوجیاں ضروری چیزاں اُتے قابو جدوں اک فریق نوں اینا زور دے دیوے کہ انکار مہنگا پئے تے انحصار فرمانبرداری دی پابندی بن جاوے، تے معاشی رشتے وی درجہ بندی بن سکدے نیں۔

اپنیاں لوڑاں پوری کرن دی صلاحیت دا مطلب تنہا رہنا نئیں۔ لوک اک دوجے اُتے ڈونگھا انحصار رکھدے ہوئے وی خوراک، توانائی، علم، رابطے، مدد تے تعاون دے کئی وکھرے ذرائع رکھ سکدے نیں۔ جنے زیادہ متبادل ہون، اونا ہی کسے اک ادارے لئی اپنے آپ نوں اینا ناگزیر بناؤنا اوکھا ہوندا اے کہ اوہ ساریاں نوں حکم دے سکے۔

اس لئی طاقت دا توازن اکّو ویلے دوہاں پاسیاں کم کردا اے۔ ایہہ موجودہ درجہ بندی نوں سہارا دین والے انحصار تے اکٹھی طاقت گھٹا کے موجودہ درجہ بندی نوں توڑدا اے، تے طاقت ونڈ کے، متبادل کھلے رکھ کے تے انکار ممکن بنا کے درجہ بندی دی واپسی دی مزاحمت کردا اے۔

ایس دی کوئی ضمانت نئیں کہ طاقت دے نویں مرکز کدی پیدا نئیں ہون گے۔ ایسی ضمانت نافذ کرن لئی اک ہور اینا طاقتور اختیار چاہیدا ہووے گا۔ مقصد ایہہ اے کہ طاقت دا ارتکاز مستقل تے ناقابلِ فرار نہ بن سکے۔

طاقت سرک سکدی اے، اکٹھی ہو سکدی اے تے کھِنڈ سکدی اے۔ اہم گل ایہہ اے کہ اوہنوں چیلنج کیتا جا سکے۔

بہت ضروری خدمت لئی ایہو جیہا حکمران ضروری نئیں جیہنوں بدلیا نہ جا سکے۔ جے خدمت آپ دوبارہ پیدا نئیں وی ہو سکدی، فیر وی اوہدا قابو بدلیا جا سکدا اے، بشرطیکہ اوہنوں چلاؤن لئی درکار مشینری، علم، سامان تے مدد کسے اک فراہم کرن والے توں باہر وی دستیاب ہون۔ ایس طرح لوکاں دی ضروری خدمت روکے بغیر قابو بدلیا جا سکدا اے۔

بھروسے جوگ تحفظ لئی مستقل دفاعی صلاحیت ضروری اے، حکم چلاؤن دا مستقل حق نئیں۔ ایہہ صلاحیت آزاد انجمنّاں وچ ونڈی رہ سکدی اے تاں جو کوئی محافظ اوہ مدد اپنے قابو وچ نہ لے لوے جیہڑی اوہدی مزاحمت لئی ضروری اے۔

حکم چلاؤن دا مستقل حق رشتے نوں بدل دیندا اے: انکار بذاتِ خود سزا دی وجہ بن سکدا اے، جس نال محافظ مزاحمت دے خلاف اپنے مطالبے نافذ کر سکدا اے۔ جدوں محافظ اوہدی طاقت نوں چیلنج کرن دے ذریعے وی قابو کر لے، تے تحفظ نوں چیلنج کرنا اوکھا ہو جاندا اے۔

طاقت دا صحت مند توازن مرکز وچ طاقت اکٹھی ہون دے خلاف باہر ول دھکن والیاں قوتاں اُتے انحصار کردا اے تے اوہناں نوں مضبوط وی کردا اے۔ جدوں متبادل، مقابلہ، مزاحمت تے نویاں انجمنّاں قائم کرن دا موقع موجود ہووے، ایہہ ہور ارتکاز دے خلاف کم کردے نیں۔

طاقت دا پائیدار توازن تعلیم نال مضبوط ہوندا اے جیہڑی علم تے صلاحیت پھیلاؤندی اے، موقعے نال جیہڑا متبادل کھلے رکھدا اے، تے روک تھام نال جیہڑی غلبے دی قیمت ودھاؤندی اے۔ جدوں جھگڑا ہوندا اے، ثالثی، بحالی، نقصان دا ازالہ تے علیحدگی نال نقصان تے اختلاف نال نِبڑیا جا سکدا اے، بغیر ایس جھگڑے نوں مستقل اختیار قائم کرن دا جواز بنائے۔

مقصد صرف غلبے نوں محدود کرنا نئیں، بلکہ انسانی صلاحیت نوں کھلّی راہ دینا تے لوکاں دی اوہ اٹل صلاحیت نوں آزاد کرنا اے جیہڑی اوہناں نوں محض فرمانبرداری تک محدود کیتے جان دی مزاحمت کردی اے۔

آزاد دنیا صرف اوتھے ممکن رہندی اے جتھے طاقت دا توازن خودمختاری نوں بچاوے تے کسے فرد یا ادارے نوں نظامی سطح اُتے دوجیاں اُتے اپنی مرضی تھوپن توں روکے۔

خودبخود بنن والا نظم

خودبخود بنن والا نظم ربط پیدا کرن والی اک اہم قوت اے۔ ایس وچ وکھ وکھ تھاواں اُتے لوکاں دی گل بات، لین دین تے کاروباری پہل مل کے وڈے پیمانے اُتے ربط پیدا کردیاں نیں، بھاویں سماجی یا معاشی ترقی دا کوئی جان بوجھ کے بنایا منصوبہ یا صاف سانجھا نقشہ نہ وی ہووے؛ ایہ ربط ایسے نقشے دی صلاحیت توں اگے وی جا سکدا اے۔

ساڈے اردگرد بہت سارا نظم پہلے ای ایس طرح بن دا اے۔ زبان نوں کسے اک بندے نے مکمل نظام دے طور تے نئیں بنایا۔ نسل در نسل بے شمار لوکاں دے آپس وچ گل کرن، لفظ بدلّن، طریقے بناؤن تے اک دوجے نوں جواب دین نال ایہہ اُبھری۔ انٹرنیٹ مخصوص منصوبیاں تے سانجھے پروٹوکولاں توں بنیا، پر کسے اک منصوبہ ساز نے اوہ پورا نظام نئیں بنایا جیہڑا بعد وچ بنیا۔

خودبخود بنن والے نظم دے مرکز وچ توازن اے۔ توازن دا مطلب رکی ہوئی یا بے حرکت حالت نئیں۔ ایہہ وکھ وکھ دباؤواں دے اک دوجے اُتے اثر انداز ہون تے نظام دے انہاں دباؤواں مطابق ڈھلن توں پیدا ہون والا لگاتار بدلدا توازن اے۔

قدرتی، سماجی تے سماجی معاشی نظام انہاں دباؤواں نال شکل لیندے نیں۔ اک حصے وچ تبدیلی دوجے حصیاں وچ نتیجے پیدا کردی اے، جیہڑے پورے نظام وچ ہور ردعمل پیدا کردے نیں۔ کمی، فراوانی، ترغیباں، تعاون، جھگڑا، منگ تے موجود متبادل رویے نوں وکھ وکھ پاسیاں دھکدے نیں۔ ترغیباں دا ڈھانچا ایس بدلاؤ دی سمت طے کردا اے کہ کِہڑے رویے فائدہ لیندے، کِہڑے روکے جاندے تے کِہڑے مہنگے بنا دتے جاندے نیں۔ نظم کسے اک قوت دے سب کجھ قابو کرن نال نئیں بلکہ انہاں قوتاں دے آپسی عمل نال اُبھردا اے۔

ایہہ عمل فیڈبیک دے ذریعے چلدا اے۔ لوک عمل کردے، نتیجے بھگتدے، دوجیاں نوں وی دیکھدے تے اپنا طریقہ بدل دے نیں۔ ہر جواب نویں معلومات پیدا کردا اے جیہڑی اگلا عمل بدل دی اے۔ لگاتار ردوبدل نال مقامی میل جول اینے مربوط نمونے پیدا کر سکدا اے جیہڑے نہ کسے اک بندے نے بنائے ہون، نہ اوہ پورے طور تے سمجھے۔

کجھ ناکامیاں نوں آزمائش تے بعد دی اصلاح اُتے نئیں چھڈیا جا سکدا، کیونکہ ردعمل آؤن توں پہلاں ایہناں دے نتیجے واپس نہ مڑن والے ہو سکدے نیں۔ ایس طرح دے خطریاں لئی صرف بعد وچ تبدیلی نئیں بلکہ ناکامی توں پہلاں تیاری تے ربط ضروری اے۔

جدوں نقصان لُکایا جا سکدا اے یا دوجیاں اُتے پا دتا جاندا اے، تے ردعمل تعاون دی بجائے استحصال نوں انعام دے سکدا اے۔ خودبخود نظم اپنی فطرت وچ چنگے نتیجے نئیں دیندا؛ ترغیباں دا ڈھانچا طے کردا اے کہ کیہ اُبھردا اے۔

مرکزی قابو ایس عمل وچ اوہدوں رکاوٹ پاوندا اے جدوں اوہ وکھ وکھ تھاواں توں آؤندے ردعمل نوں پہلے توں طے کیتے نتیجے نال بدلنا چاہندا اے۔ علم بدل دے حالات وچ حقیقتاً کم کرن والے لوکاں وچ کھِنڈیا ہوندا اے؛ اوہدے کئی حصے مقامی، عملی تے وقتی ہوندے نیں۔ جیویں پیمانہ تے پیچیدگی ودھدی اے، مرکزی درجہ بندی نوں زیادہ فاصلیاں اُتے زیادہ معلومات سنبھالنیاں پیندیاں نیں۔ ایس وجہ نال تھوڑے فیصلہ سازاں لئی اوہناں لوکاں جتنا مؤثر جواب دینا اوکھا ہو جاندا اے جیہڑے براہِ راست انہاں حالات وچ کم کر رہے ہوندے نیں۔

خودبخود نظم علم تے تبدیلی دے آپس وچ جڑے کئی مرکزاں راہیں پیچیدگی نوں سنبھالدا اے۔ ربط پورے نظام دے جمع ہوئے ردعملاں توں اُبھردا اے۔ کیونکہ بدلّن دی صلاحیت پوری طرح مرکزی ربط اُتے منحصر نئیں، اس لئی مقامی جھٹکے اوتھے ای سنبھالے جا سکدے نیں، متبادل پیدا ہو سکدے نیں، تے وڈا ڈھانچا ناکامی دے گرد اپنے آپ نوں نویں سرے توں منظم کردا رہ سکدا اے۔

نتیجہ اُبھردا نظم اے: چھوٹے حصیاں دے لگاتار آپسی عمل نال پیدا ہون والا وڈے پیمانے دا ربط۔ نظم کسے نظام دے اُتے رکھّی چیز نئیں، بلکہ اوہ چیز اے جیہڑی نظام دے حصے اک دوجے نوں جواب دے کے بدل دے توازن ول ودھدے ہوئے خود پیدا کردے نیں۔

نظم نوں صرف قانون لکھ کے مسلط نئیں کیتا جا سکدا۔ نظم لوکاں دے تعاون چنّن توں اُبھرن والا نتیجہ اے۔ جے لوکاں نوں جھگڑے دی ترغیب ملے، تے اکیلا قانون اوہناں نوں تعاون نئیں کروا سکدا۔ آزاد دنیا بناؤن دا مطلب اوہ ترغیباں پیدا کرنا اے جیہڑیاں تعاون تے نظم ممکن بناؤن۔

نیٹ ورک

نیٹ ورک آپس وچ جڑے فرداں یا گروہاں دا اوہ ڈھانچا اے جیہڑے ہر رابطے نوں کسے مرکزی اختیار راہیں گزارن توں بغیر براہِ راست گل بات، ربط تے عمل کر سکدے نیں۔

درجہ بندیاں معلومات تے فیصلے کجھ مرکزی نقطیاں اُتے اکٹھے کردیاں نیں۔ نیٹ ورک انہاں نوں ونڈ دیندے نیں۔ جدوں لوک بدل دے حالات نوں براہِ راست جواب دیندے، معلومات سانجھیاں کردے تے عملی لوڑاں دے گرد منظم ہوندے نیں، تے ربط نچلی سطح توں پیدا ہو سکدا اے۔

ایس دے پچھے اک طریقہ سٹیگمرجی اے: اک عمل پچھے نشان چھوڑدا اے جیہڑے اگلے عمل دی رہنمائی کردے نیں۔ ༆ لوک دوجیاں دے پہلے کیتے کم نوں ویکھ کے جواب دیندے نیں، جس نال مرکزی منصوبہ ساز دی ہر قدم اُتے ہدایت توں بغیر پیچیدہ ربط پیدا ہو کے پھیل سکدا اے۔

ریزوم ایس وجہ توں بہت طاقتور ڈھانچا اے۔ اک مرکزی تنے دے گرد منظم درخت دے برعکس، ریزوم بہت ساریاں آپس وچ جڑیاں جڑاں تے شاخاں راہیں افقی طور تے پھیلدا اے۔ ایہہ شاخاں کڈھدا، دوبارہ جڑدا، اپنی نسل ودھاؤندا تے کجھ حصے خراب ہو جان اُتے وی ودھدا رہندا اے۔ کوئی اک نقطہ پورے ڈھانچے نوں قابو یا اپنے اندر نئیں رکھدا۔

کوئی نیٹ ورک صرف رسمی درجہ بندی نہ ہون نال غیرمرکزی نئیں بن جاندا۔ جے اکّو نوڈ ناگزیر ہو جاوے، تے انحصار دوبارہ اوہی دباؤ پیدا کر سکدا اے جیہڑا درجہ بندی نوں چاہیدا اے۔ جدوں کئی نوڈ اکّو سپلائر، وسائل، معلومات یا دربان اُتے انحصار کرن، یا نیٹ ورک وچ ربط آپ ای اوہنوں چھڈنا اوکھا کر دیوے، اوہدوں وی ایہہ انحصار پیدا ہو سکدا اے۔

اس لئی رسمی درجہ بندی توں بغیر وی وڈا پیمانہ انحصار دوبارہ پیدا کر سکدا اے۔ اصل سوال ایہہ اے کہ کیہ ضروری کم چیلنج کرن، دوجی تھاں منتقل کرن، نواں رستہ لبھن یا تبدیل کرن جوگے رہندے نیں۔

ایہی وجہ اے کہ حقیقی تبدیلی نچلی سطح توں شروع ہوندی اے۔ اُتّوں تھوپی تبدیلی اوہنوں تھوپن والے مرکزی اختیار اُتے منحصر رہندی اے۔ تھلّوں اُگن والی تبدیلی بے شمار آزاد نقطیاں راہیں پھیل سکدی اے، اوہناں دے رابطیاں نال ودھ سکدی اے، تے اوہنوں قبضے وچ لینا، دباؤنا یا واپس موڑنا ودھ توں ودھ اوکھا ہو سکدا اے۔

ونڈے ہوئے نیٹ ورک اکّو کم لئی کئی وسیلے، متبادل راستیاں تے ناکامی آون اُتے نواں بندوبست بنا لین دی صلاحیت نال مشکل ویلے وی چل دے رہندے نیں۔ درجہ بندی قابو دے نال ناکامی نوں وی اکٹھی کردی اے۔ نیٹ ورک دوجے رابطیاں راہیں دوبارہ منظم ہو سکدے نیں، اکّو ویلے وکھرے تجربے کر سکدے نیں تے خلل دے گرد نویں رستے بنا سکدے نیں۔

خودبخود نظم نیٹ ورکاں دے ذریعے وڈا ہوندا اے: ربط کئی آپس وچ کم کرن والے حصیاں توں ودھدا اے، تے کسے ناگزیر مرکزی قابو دے نہ ہون نال پورا ڈھانچا زیادہ لچک دار تے مضبوط رہندا اے، تے اوہدے اُتے قبضہ کرنا اوکھا ہو جاندا اے۔

آزادانہ انجمن

آزادانہ انجمن تھوپی ہوئی رکنیت، لازمی شرکت تے ہر اوہ اختیار رد کردی اے جیہڑا پُرامن طریقے نال الگ ہون توں روکے۔ مسلسل رضامندی توں ہٹ کے کسے گروہ نوں فرد دی جاری شرکت اُتے دعویٰ نئیں۔ لوک اپنی لوڑاں تے دِلچسپیاں بدلن نال الگ ہون، رخ بدلن، دوبارہ جڑن تے متبادل بناؤن لئی آزاد رہندے نیں۔

آزادانہ انجمن فرد توں شروع ہوندی اے۔ کسے رشتے، تنظیم یا برادری وچ شامل ہون دا مطلب اپنی خودمختاری اوہنوں سونپ دینا نئیں۔ شرکت جاری رہن تک رضامندی جاری رہنی چاہیدی اے؛ کل دا کیتا معاہدہ اج کسے دوجے بندے نوں تہاڈے اُتے مستقل حق نئیں دے سکدا۔

جدوں الگ ہون دا مطلب زندگی دیاں ضروری چیزاں تک رسائی گوا دینا ہووے، تے باہر نکلن دی آزادی بے معنی ہو جاندی اے۔ آزادانہ انجمن اینے مضبوط متبادلاں اُتے منحصر اے جیہڑے انکار نوں محض کاغذی دی بجائے عملی بناؤن۔

ایہہ متبادل ضرورت دے ویلے واقعی پہنچ وچ وی ہون چاہیدے نیں: رہن دی تھاں، اوتھے پہنچن دا راستہ، تے تبدیلی دے دوران جاری رہن والی دیکھ بھال۔ سانجھے ذخیرے تے نویں لوکاں نوں قبول کرن دے انتظام بحران توں پہلاں ایہہ ممکن بنا سکدے نیں۔ کسے فراہم کرن والے نوں انکار کرن لئی کسے نوں اکیلے اپنی پوری زندگی دا بندوبست دوبارہ نہ بناؤنا پئے۔

لوک فطری طور تے سانجھی دِلچسپی، لوڑ، رشتیاں تے مقصد دے گرد اکٹھے ہوندے نیں۔ ایہہ میل جول جبری رکنیت دی بجائے حقیقی اتفاق اُتے بنے گروہ پیدا کردا اے۔ اک بندہ اکّو ویلے کئی وکھریاں انجمنّاں دا حصہ ہو سکدا اے، جتھے ہر انجمن اوہدی زندگی دے وکھرے حصے نال تعلق رکھدی ہووے، بغیر ایس دے کہ کوئی انجمن پورے فرد اُتے دعویٰ کرے۔

ہر بندے دا متفق ہونا ضروری نئیں۔ لوک گل بات، سمجھوتہ تے پُرامن طریقے نال اختلاف ہر معاملے دے حساب نال حل کر سکدے نیں۔ جدوں اوہناں دے مقصد بہت وکھ ہو جان، اوہ الگ ہو سکدے نیں۔ اک انجمن کئی حصیاں وچ ونڈی جا سکدی اے، چلن والے رشتے برقرار رکھ سکدی اے، نہ چلن والے چھڈ سکدی اے تے بالکل نویں شکل وچ دوبارہ جڑ سکدی اے۔

ایس توں بہت وڈے پیمانے اُتے وکھرے انتظام پیدا ہو سکدے نیں۔ حالات بدلن اُتے گروہ بن، ونڈ، اک دوجے نال مل، دوبارہ جڑ تے اپنا رخ بدل سکدے نیں۔ جنہاں لوکاں دے مقصد نئیں ملدے، اوہناں نوں اک فیصلے دے تھلے مجبور کرن دی بجائے آزادانہ انجمن وکھرے جواباں نوں اکّو ویلے موجود رہن دی اجازت دیندی اے۔ ༆ لوکاں دے بے شمار فرق تے وکھ وکھ انجمنّاں بناؤن دی صلاحیت توں کثرت پیدا ہوندی اے۔ تنوع اُتّوں ملی چھوٹ دی بجائے آزادی دا ڈھانچائی نتیجہ بن جاندا اے۔

ایس نال برادری دے معنی وی بدل دے نیں۔ اک علاقے وچ رہن نال لاکھاں اجنبی خودبخود اک معنی خیز سماجی جماعت نئیں بن جاندے۔ برادری رشتیاں، جان پہچان، سانجھے مقصد، نزدیکی تے باہمی فکر نال پروان چڑھدی اے۔ مضبوط مقامی انجمنّاں اک مرکزی اختیار وچ ضم ہوئے بغیر وڈے نیٹ ورکاں نال جڑیاں رہ سکدیاں نیں۔

اس لئی وڈے پیمانے اُتے کم کرن لئی درجہ بندی فطری طور تے ضروری نئیں۔ چھوٹیاں انجمنّاں افقی تے آپس وچ جڑے نیٹ ورکاں راہیں مل سکدیاں نیں، جتھے مفاد ملے اوتھے تعاون تے باقی معاملے وچ آزادی برقرار رکھ سکدیاں نیں۔ معلومات، وسائل، علم تے ربط کسی مرکزی حکم والے ڈھانچے توں گزرے بغیر انہاں رابطیاں راہیں حرکت کر سکدے نیں۔

ہر کم نوں اج دے پیمانے اُتے منظم رکھن دی لوڑ نئیں۔ مقامی صلاحیت ودھن نال دور دراز دے ربط اُتے انحصار گھٹ سکدا اے۔ جتھے وڈے پیمانے دا تعاون ضروری ہووے، نیٹ ورک علاقے پار ربط ودھا سکدے نیں، بغیر ایس ربط نوں شامل لوکاں اُتے مستقل اختیار بنائے۔

بھاویں ربط بناؤن والے ادارے دے سارے ممبر فیصلے وچ بول سکدے ہون، فیر وی جے اوہ ادارہ عمومی طور تے ایہہ طے کرن دا حق اپنے کول سمجھدا اے کہ آزاد فرداں تے انجمنّاں نوں کنہاں سرگرمیاں وچ اوہدے تابع ہونا پئے گا، تے اوہ اختیار دا دعویٰ کردا اے۔

ایہہ نیٹ ورک کھلے رہندے نیں کیونکہ لوک اُتّوں منظوری دی اُڈیک توں بغیر تجاویز دے سکدے، تجربے کر سکدے، کامیاب طریقیاں دی نقل یا تبدیلی کر سکدے تے نویں متبادل بنا سکدے نیں۔ کامیاب طریقے رضاکارانہ اپناؤن نال پھیلدے نیں۔ ناکام طریقے ساریاں اُتے لازمی ناکامی بنے بغیر ختم ہو سکدے نیں۔

الگ ہون دی آزادی ایہناں رشتیاں نوں مستقل حکمرانی بنن توں روکے رکھدی اے۔ الگ ہون دا مطلب پوری طرح چھڈنا، شرکت گھٹاؤنا، ساتھی بدلنا، متوازی انجمن بناؤنا یا اوہ انتظام رد کرنا ہو سکدا اے جیہڑا ہن کم نئیں کردا۔ جتھے الگ ہون نال اوہ چیز چھڈنی پئے جیہڑی آسانی نال بدل نئیں سکدی، یا کئی انجمنّاں وچ اکّو جیہی بے دخلی بندے دا پچھا کرے، اوتھے آزادی صرف نکلن نال نئیں، انہاں حالات نوں چیلنج یا تبدیل کر سکّن نال وی وابستہ اے۔ جتھے پُرامن علیحدگی روکی جاوے تے شرکت لازمی بن جاوے، اوتھے انجمن آزاد نئیں رہندی۔

لوک انجمن چھوڑ سکدے نیں، پر ایس نال اپنے کیتے نقصان یا اپنی مرضی نال کیتے اوہ وعدیاں دی ذمہ داری ختم نئیں ہوندی جنہاں اُتے دوجیاں نے معقول طور تے بھروسہ کیتا ہووے۔ وعدے دی ذمہ داری دا مطلب خودبخود ایہہ نئیں کہ بندے نوں زور نال اوہ پورا کراؤن دا حق مل گیا۔ ثالثی، تلافی، علیحدگی تے ہور ردعمل ٹُٹّے وعدیاں نال نِبڑن دے طریقے دے سکدے نیں، بشرطیکہ اوہ خاص جھگڑے تک محدود رہن۔ ذمہ داری خاص نقصان یا وعدے نال جڑی رہندی اے؛ اوہ بندے دی ملکیت یا عمومی فرمانبرداری دی پابندی نئیں بن سکدی۔

تعاون توں انکار اپنے آپ وچ جبر نئیں بن جاندا۔ ضروری چیزاں اُتے قابو ورت کے فرمانبرداری منگنا، یا متبادل دین لئی رضامند لوکاں تک رسائی روکنا جبر اے۔

کجھ نقصاناں توں صرف الگ ہو کے بچیا نئیں جا سکدا، خاص کر جدوں اوہناں دا اثر پھیلدا اے یا اوہناں لوکاں اُتے سُٹ دتا جاندا اے جیہڑے اوتھوں نکل نئیں سکدے۔ ایس نال نقصان روکّن والا ردعمل کمزور ہو جاندا اے۔ غیرمرکزیت دا مطلب نئیں کہ ہر جواب مقامی ہی رہوے۔ جے نقصان کئی انجمنّاں یا علاقیاں دے لوکاں اُتے اثر کرے، تے متاثرہ لوک سرحداں پار مل کے کم کر سکدے، سانجھے معیار طے کر سکدے یا اوہدے اثرات دا حساب رکھ سکدے نیں۔

جتھے علیحدگی نقصان نوں روک نہ سکے یا اوہنوں جاری رہن توں نہ بچا سکے، اوتھے متاثرہ لوک اپنا دفاع کر سکدے، وچولگی منگ سکدے یا دوجیاں نال مل کے اوہنوں روک سکدے نیں۔ سانجھا خطرہ روکّن لئی کدی کدی عارضی طور تے اوہ رویے محدود کرن دی لوڑ ہو سکدی اے جیہڑے دوجیاں نوں خطرے وچ پاؤندے نیں، بھاویں متاثرہ لوکاں وچ اختلاف ہووے تے فردی ذمہ داری واضح نہ ہووے۔ انہاں پابندیاں تے اوہناں دا بوجھ کنہاں اُتے پیندا اے، ایس دی وکھری دلیل دینی پئے گی۔

صرف نقصان دا دعویٰ کرن نال جھگڑا حل نئیں ہوندا۔ تحفظ نوں مخصوص نقصان روکّن تک محدود رہنا چاہیدا اے؛ ایہہ وڈے یا بے انتہا قابو دی بنیاد نئیں بن سکدا۔ مداخلت کرن والے چیلنج توں محفوظ نئیں ہو جاندے۔ مداخلت دی وجہ، طریقے یا جاری رہن نوں سوال ہیٹھ لیاؤن دی صلاحیت صرف اوہناں دے اپنے ہاتھ وچ نئیں ہونی چاہیدی۔ آزادانہ چیلنج وچ بے جواز پابندیاں بدلّن یا دلیل ختم ہون تے مداخلت روکّن دی عملی طاقت شامل ہونی چاہیدی اے۔

کجھ مسئلے حل توں بغیر رہ جان گے؛ پر ایس خاطر ایہو جیہا مستقل اختیار نئیں بناؤنا جیہدی حل دی ضمانت سارے متعلقہ لوکاں نوں مجبور کرن دی طاقت اُتے ٹکی ہووے۔

آزادانہ انجمن سماج دی کوئی اک آخری شکل مقرر نئیں کردی۔ اوہدی طاقت ایس سوال نوں کھلا رکھن وچ ای اے۔ ایہہ مکمل آزاد تے خودمختار لوکاں نوں اپنے رشتے لگاتار آپ بناؤن دی آزادی دیندی اے، جس نال اک ایسے واحد ڈھانچے دی بجائے بے شمار آپس وچ جڑیاں انجمنّاں دا سماجی نظم پیدا ہوندا اے جیہڑا ساریاں اُتے اختیار دا دعویٰ کرے۔

باہمی مدد

باہمی مدد باہمیّت اُتے قائم تعاون اے: لوک اک دوجے دی مدد کردے نیں کیونکہ ساڈے مفاداں دا ٹکراؤ ضروری نئیں۔ ساڈیاں لوڑاں، صلاحیتاں، علم، وسائل تے موقعے وکھرے نیں۔ انہاں نوں سانجھا کر کے دوہاں دی حالت پہلے نالوں چنگی ہو سکدی اے۔

آزاد دنیا اوہناں رشتیاں توں ہٹدی اے جتھے اک دا فائدہ دوجے دے نقصان اُتے ٹکیا ہووے۔ دولت نویں قدر پیدا کر کے بنائی جاندی اے۔ تعاون نال دوہاں کول اوہناں دے اکیلے پیدا کیتے مال نالوں ودھ ہو سکدا اے، پر جے اوہناں دا فائدہ خرچہ دوجیاں اُتے پا کے ملدا اے، تے ایہہ واقعی دوہاں لئی فائدے دا رشتہ نئیں۔ جدوں نویں لوکاں دے کم وچ داخل ہون دیاں رکاوٹاں تے مصنوعی کمی ختم ہوندی اے، تے باہمی فائدے والے رشتیاں دے موقعے ودھدے نیں تے لوک اپنے تے اک دوجے دے کم آ سکدے نیں۔

وقت دے نال نبھدے رشتے باہمیّت نوں ہور مضبوط کردے نیں۔ مضبوط محلے تے برادریاں دوستی توں پیدا ہوندیاں نیں: لوک اک دوجے نوں جاندے نیں، اک دوجے دی پرواہ کردے نیں، تے خوراک، اوزار، ہُنر، علم، چھت، وقت تے مدد سانجھی کردے نیں۔ جدوں اردگرد دے لوک اجنبی نئیں رہندے، تے غریبی یا بے گھری وچ ڈگّن والا بندہ کوئی ان دیکھیا مسئلہ نئیں رہندا جیہڑا دور بیٹھے ادارے اُتے چھڈ دتا جاوے۔ اوہدی لوڑ انہاں لوکاں نوں نظر آؤندی اے جیہڑے اوہنوں جاندے تے اوہدی پرواہ کردے نیں۔

ایہہ رشتے ودھ کے باہمی مدد دے نیٹ ورک بن سکدے نیں، جیہڑے جان پہچان والے لوکاں توں باہر وی مدد پہنچاؤندے نیں تے کسے فرد یا محلے دی اپنی صلاحیت کئی گنا ودھاؤندے نیں۔ کسے کول خوراک اے، دوجے کول خالی کمرہ، کوئی مرمت کر سکدا اے، کوئی سکھا، اُگا، بنا، ڈھو یا دیکھ بھال کر سکدا اے۔ جنے زیادہ ایہہ رشتے اک دوجے نال جڑدے نیں، اونے ہی مدد حاصل کرن دے رستے ودھدے نیں، تے لوکاں نوں ضروری چیزاں لئی اکّو ادارے اُتے انحصار گھٹ کرنا پیندا اے۔

باہمیّت لئی ضروری نئیں کہ دیکھ بھال لین والا ہر بندہ بدلے وچ کجھ واپس دے۔ جیہڑا بندہ اکیلا نکل نئیں سکدا یا اپنی مدد دا بندوبست نئیں کر سکدا، اوہدی آزادی ایس اُتے منحصر اے کہ اوہدی دیکھ بھال کسے اک بندے یا رشتے دے قابو وچ نہ ہووے۔

کئی اک دوجے نال جڑے دیکھ بھال کرن والے تے آزاد رشتے بدسلوکی نوں چیلنج کرنا سوکھا بناؤندے نیں تے حالات بدلّن اُتے نگہداشت جاری رکھن وچ مدد کردے نیں۔ جتھے کوئی بندہ پوری جانکاری نال رضامندی نئیں دے سکدا، اوتھے ممکن حد تک اوہدی ظاہر کیتی پسند دے مطابق دیکھ بھال ہونی چاہیدی اے تے صرف اوہدی لوڑاں تک محدود رہنی چاہیدی اے۔ انحصار کسے نوں بندے دی ملکیت نئیں دیندا۔

بھروسے جوگی باہمی مدد نوں لگاتار سنبھال دی لوڑ وی ہوندی اے۔ لوک اوہناں خدمتاں نوں جاری رکھن دی وجوہات رکھدے نیں جیہڑیاں اوہ استعمال کردے، جنہاں دی پرواہ کردے یا مستقبل وچ جنہاں دی لوڑ پے سکدی اے۔ خدمتاں جاری رکھن لئی لوکاں دا محنت تے وسائل وچ باقاعدہ حصہ پاؤنا، سانجھے ذخیرے تے تھکّے ہوئے دیکھ بھال یا رکھ رکھاؤ کرن والیاں نوں آرام ملنا ضروری اے۔

دیکھ بھال دا خرچہ ہر ویلے ساریاں لئی اک برابر نئیں ہووے گا، پر وڈے نیٹ ورک ایہہ غیرمساوی بوجھ کسے اک بندے اُتے چھڈن دی بجائے کئی لوکاں، وسائل تے رشتیاں وچ ونڈ سکدے نیں۔ کمی دے ویلے لوڑاں تے موجود سامان واضح کرن نال لوک ترجیحاں طے کرن تے اپنے مقامی نیٹ ورک توں باہر مدد لبھن دی گل کر سکدے نیں۔ لوڑ غائب وسائل پیدا نئیں کر سکدی، پر کمی وی فرمانبرداری دا حق پیدا نئیں کر سکدی۔

باہمی مدد اپنی قربانی دینا نئیں۔ جدوں ساڈے اردگرد دے لوک ترقی کردے نیں، تے اسیں وی چنگی طرح جی سکدے آں۔ محفوظ، صحت مند، زیادہ آزاد تے زیادہ قابل لوک ساڈی زندگی نوں وی محفوظ، بھرپور تے آزاد بناؤندے نیں۔ فردی تے سانجھی بھلائی اک دوجے دے خلاف ہون دی بجائے اک دوجے نوں مضبوط کردیاں نیں۔

غلبہ تے بدلہ امن دی بجائے ٹکراؤ دے حالات دوبارہ پیدا کردے نیں۔ باہمی مدد دکھ دا جواب دیکھ بھال، محبت تے امید نال دیندی اے، نال ہی اوہ مادی حالات بناؤندی اے جنہاں وچ دکھ دا بار بار پیدا ہونا گھٹ سکدا اے۔

اسیں اوہ پُرامن دنیا اج پہلا قدم چک کے بناؤندے آں جیہڑی وچ رہنا چاہندے آں: ہن اک دوجے دی مدد کر کے، اپنے اردگرد دے رشتے مضبوط کر کے، تے انہاں نوں اینا مضبوط بنا کے کہ کسے نوں دنیا دا سامنا اکیلے نہ کرنا پئے۔

دوستی

مضبوط برادری دوستی توں شروع ہوندی اے، برادری دے کسے مجرد خیال توں نئیں۔ دوستی نجی، سوچ سمجھ کے چُنی ہوئی، رضاکارانہ تے اوہناں لوکاں دے اپنے ہاتھ وچ بنن والا رشتہ اے جیہڑے ایس وچ شامل نیں۔ کوئی وڈا ادارہ صرف ایس لئی ایس رشتے اُتے حق نئیں جتا سکدا کہ دو بندے اکّو علاقے، گروہ یا مقصد نال جڑے نیں۔

دوستاں نوں اپنا رشتہ طے کرن یا زبردستی اتفاق رائے تک پہنچن لئی بیرونی اختیار دی لوڑ نئیں۔ اوہ آپ فیصلہ کردے نیں کہ کس طرح ملنا اے، اپنی حد کتھے رکھنی اے تے رشتہ کدوں بدلنا یا ختم کرنا اے۔ الگ ہون دی آزادی نہ ہووے، تے اپنی مرضی نال جڑن دی آزادی دا وی گھٹ ای مطلب رہ جاندا اے۔

دوستی دی اک فطری حد وی اے۔ ایہہ وڈھی ہو کے پوری دنیا نوں اک رشتے وچ نئیں سمیٹ سکدی، تے ایہہی اوہدی طاقت دا حصہ اے۔ دوستیاں چھوٹیاں رہ کے وی اک دوجے نال جڑدیاں تے باہر پھیلدیاں رہ سکدیاں نیں۔ ایس نال تعاون ساریاں نوں اکّو سماجی جماعت وچ بَنھے بغیر پھیل سکدا اے۔ وڈے نیٹ ورک انہاں لوکاں نوں وی ربط دیندے نیں جیہڑے آپس وچ دوست نئیں، بغیر ایس دے کہ پورا نیٹ ورک اک سماجی جسم بن جاوے۔

مقصد برادریاں بناؤن دی بجائے دوست بناؤنا اے۔ ༆ مضبوط برادریاں اوہناں رشتیاں توں خود اُبھرن جیہڑے لوک حقیقت وچ آپ چُنّدے نیں۔

عدم تشدد

آزاد دنیا بناؤن لئی عدم تشدد ترجیحی حکمت عملی اے۔ نویں دنیا بناؤن دے طریقے اوہ عادتیں، ترغیباں، تنظیمّاں تے طاقت دی ونڈ شکل دیندے نیں جیہڑیاں انہاں توں پیدا ہوندیاں نیں۔ سیاسی تشدد مزاحمت دے اپنے ترغیبی ڈھانچے نوں بدل دیندا اے؛ ایہہ رازداری، حکم، جبر تے طاقت اکٹھی کر سکّن والیاں تنظیمّاں نوں فائدہ دیندا اے۔

سیاسی تشدد انہاں ڈھانچیاں نوں وی مضبوط کر سکدا اے جنہاں نوں اوہ چیلنج کرنا چاہندا اے۔ جدوں لوک تشدد دیکھدے نیں، اوہ ڈر جاندے نیں۔ ڈر اوہناں نوں تحفظ دا وعدہ کرن والے اداریاں، یعنی پولیس، فوج تے حکومت ول دھکدا اے۔ ایس طرح تشدد اوہی درجہ بندی دے نفاذ والے ادارے مضبوط کر سکدا اے جنہاں نوں چیلنج کیتا جا رہیا اے؛ حکومت نوں پولیسنگ، نگرانی، دباؤ تے طاقت ورتن دا ودھ جواز مل جاندا اے، تے وڈی آبادی چیلنج کرن والیاں دے خلاف ہو سکدی اے۔

حکومت نوں پہلے ای منظم تشدد وچ بہت وڈی برتری حاصل اے۔ اوہدے قابو وچ پولیس، فوجاں، جیل خانیاں، خفیہ ادارے، ہتھیار تے رسد دے اوہ نیٹ ورک ہوندے نیں جیہڑے اوہدا اختیار نافذ کرن لئی بنے نیں۔ تشدد حکومت نوں ٹکراؤ دیاں شرائط طے کرن تے اپنی سب توں وڈی طاقت استعمال کرن دا موقع دیندا اے۔

عدم تشدد درجہ بندی نوں دوجے پاسے توں چیلنج کردا اے۔ براہِ راست عمل، شہری نافرمانی، ہڑتالاں، انکار، باہمی مدد، اپنی لوڑاں پوری کرن دی صلاحیت، برادریاں بناؤنا، عملی متبادل تے شرکت واپس لینا اوہناں انحصاراں نوں نشانہ بناؤندے نیں جنہاں نال مرکزی ادارے چل دے نیں۔ حکومت صرف طاقت نال نئیں چل دی؛ اوہنوں جاری تعاون دی لوڑ ہوندی اے۔

امید وی سیاسی طاقت اے۔ مقصد لوکاں نوں ڈرا کے جدوجہد وچ لیاؤنا نئیں، بلکہ اوہناں نوں اک پُرامن تے آزاد دنیا دے امکان توں حوصلہ دینا اے، جتھے لوک چنگی زندگی گزار سکّن، اپنے خواب پورے کرن، اپنی صلاحیت ودھاؤن تے اک دوجے دی مدد کرن۔ ༆

امید تجربے نال حقیقی بن دی اے۔ دوستی، باہمی مدد، خودمختاری، اپنی لوڑاں پوری کرن دی صلاحیت، باغ، تعاون، براہِ راست عمل تے چلن والے متبادل لوکاں نوں ہن ای دوجے طریقے نال جیون دیاں جھلکاں دیندے نیں۔ پہلے توں نویں رشتے تے ادارے بناؤنا، مرکزی اختیار دے ختم ہون توں پہلاں ای صلاحیت ونڈ دیندا اے۔ جیویں لوک آزادانہ انجمن، باہمی مدد، آزاد علم تے متبادلاں نال اپنی لوڑاں پوری کرن جوگے ہوندے نیں، مرکزی اداریاں اُتے انحصار گھٹنا شروع ہو جاندا اے۔

پُرتشدد انقلاب الٹے پاسے جان دا خطرہ رکھدا اے۔ موجودہ حکومت ختم کرن نال لازمی نئیں کہ اکٹھی طاقت دا ڈھانچا وی ختم ہو جاوے۔ مسلح تنظیمّاں ہتھیار، رازداری، حکم، خفیہ معلومات، رسد تے عملی صلاحیت اکٹھی کردیاں نیں۔ جے طاقت تے صلاحیت ونڈن توں پہلاں موجودہ حکومت ڈگ پئے، تے تشدد کرن دی سب توں زیادہ صلاحیت رکھنے والی تنظیم پیدا ہوئے طاقت دے خلا نوں پرن دی پوزیشن وچ وی ہوندی اے۔ حکمران بدل جاندا اے، پر ڈھانچا قبضے لئی موجود رہندا اے۔

عدم تشدد دا مطلب ہر طرح دے تشدد دی اصولی مخالفت نئیں، نہ ہی اپنے دفاع توں انکار۔ جدوں فوری نقصان نوں ہور کسے طرح نہ روکا جا سکے، تے دفاعی طاقت دی لوڑ پے سکدی اے۔ مقصد غلبہ روکنا اے، طاقت نوں آزادی دی جدوجہد دا بنیادی اصول بناؤنا نئیں۔ تشدد آخری چارہ رہندا اے۔

اپنے دفاع دی صلاحیت مستقل رہ سکدی اے جدکہ اوہدا استعمال دفاعی تے عارضی رہوے۔ طاقت دا توازن دفاعی صلاحیت نوں ونڈ کے تے چیلنج کرن جوگا رکھدا اے، تے آزادانہ انجمن عارضی طاقت نوں مستقل اختیار دے ڈھانچے وچ بدلّن توں روکدی اے۔

لگاتار خطریاں لئی تیاری، بھروسے جوگ سامان، سانجھی معلومات تے انجمنّاں پار ربط ضروری اے۔ لوک خاص دفاعی کم تجربہ کار بندیاں نوں سونپ سکدے نیں، بشرطیکہ اوہناں دے کردار اوہی کم تک محدود تے چیلنج لئی کھلے رہن۔ دفاع وچ خطرہ خاص طور تے وڈا اے کیونکہ دفاع دی صلاحیت آپ طاقت دا نواں مرکز بن سکدی اے۔ ایہہ فرق اوہدوں ہی حقیقی رہندا اے جدوں ہتھیار، رسد تے باہر دی مدد کسے اک گروہ دے واحد قابو توں باہر رہن۔

ونڈیا ہویا دفاع اک ہور خطرہ وی رکھدا اے: اک انجمن دی تیاری دوجی نوں ڈرا سکدی اے، تے دوجی دا ردعمل پہلاں والی دے ڈر دی تصدیق لگ سکدا اے۔ جتھے ممکن ہووے، براہِ راست رابطہ، ڈراؤن والے دعویاں دی آزاد جانچ تے فوجی تیاری محدود کرن دے دوطرفہ اصول دوہاں نوں اپنے دفاع دی صلاحیت چھڈے بغیر پچھے ہٹن دے رستے دے سکدے نیں۔

ہنگامی ربط خاص کم تک محدود تے چیلنج لئی کھلا رہنا چاہیدا اے۔ ونڈیا دفاع ہار وی سکدا اے؛ مرکزی حکم وی بچاؤ دی ضمانت نئیں۔

آزادی صرف جدوجہد ختم ہون توں بعد نئیں آنی چاہیدی۔ جدوجہد جیون دے طریقے وچ ای اوہنوں پہچانیا جا سکنا چاہیدا اے۔

۳٫۵ فی صد دا اصول

نظامی تبدیلی لئی پوری آبادی دا اکّو ویلے اٹھ کھلوونا ضروری نئیں۔

ایریکا چینووَتھ تے ماریا سٹیفن دی تحقیق وچ ۱۹۰۰ توں ۲۰۰۶ تک حکومت دی تبدیلی، آزادی یا قبضہ ختم کراؤن دی کوشش کرن والیاں وڈیاں عدم تشدد مہمّاں دی کامیابی دی شرح پُرتشدد مہمّاں توں دو گنا توں وی زیادہ نکلی۔

ایس تحقیق توں بعد وچ ۳٫۵ فی صد دا اصول سامنے آیا: اصل اعداد و شمار وچ کوئی عدم تشدد مہم ناکام نئیں ہوئی جیہڑی اپنی چوٹی اُتے آبادی دے گھٹ توں گھٹ ۳٫۵ فی صد نوں سرگرمی نال متحرک کر چکی ہووے۔

حکومت صرف پولیس تے فوجی طاقت نال نئیں چل دی۔ اوہ پورے سماج وچ کم کرن، حکم منن، حکم نافذ کرن، وسائل منتقل کرن، بنیادی ڈھانچا سنبھالن تے اوہدا اختیار قبول کرن والے لوکاں اُتے منحصر اے۔ حکومت حقیقت وچ حکومت کرن والیاں توں کہیں ودھ لوکاں دے تعاون اُتے منحصر اے۔

سرگرم شریک ایس دباؤ دا صرف اک حصہ نیں۔ جیویں شرکت تے انکار پھیلدے نیں، تعاون کم قابلِ بھروسہ ہوندا اے۔ مزدور تعاون روک دیندے نیں۔ حکم نافذ نئیں ہوندے۔ حامی ساتھ چھڈ دیندے نیں۔ اندر دے لوک ہدایات نافذ کرنا بند کر دیندے نیں۔ ادارے ناکام ہون لگدے نیں۔ طاقت دا توازن بدلدا اے کیونکہ ڈھانچا اوہ انسانی تعاون گوا دیندا اے جیہڑا اپنی بقا لئی ضروری اے۔

عدم تشدد تحریکاں وچ شرکت کرن والے لوکاں دا دائرہ بہتا وڈا ہو سکدا اے، کیونکہ مزاحمت لئی ہر بندے دا سپاہی بننا ضروری نئیں۔ لوک ہڑتال، بائیکاٹ، انکار، حمایت واپس لینا، وسائل دینا، دوجیاں نوں پناہ دینا یا صرف تعاون بند کرنا چُن سکدے نیں۔

بعد دی تحقیق وچ پتا لگیا کہ ۲۰۱۰ توں بعد عدم تشدد مہمّاں دی کامیابی گھٹ گئی۔ چینووَتھ ایس لئی حکومتاں دی نئی جوابی حکمت عملاں تے تحریکاں دے تنظیم، منصوبہ بندی تے دباؤ قائم رکھن دی صلاحیت توں بغیر تیز متحرک ہون اُتے ودھ انحصار، دوہاں ول اشارہ کردی اے۔ متحرک ہون نال موقعے دی کھڑکی کھل سکدی اے، پر جے اوہدے پچھے پائیدار تنظیم تے عملی صلاحیت نہ ہووے، تے دیرپا تبدیلی دیاں شرطاں بنن توں پہلاں ای اوہ بند ہو سکدی اے۔

۳٫۵ فی صد دا اصول نہ کوئی قانون اے، نہ کامیابی دی پکی حد۔ زیادہ تر کامیاب عدم تشدد تحریکاں ۳٫۵ فی صد تک نئیں پہنچیاں، تے بعد دی تحقیق وچ اک ممکنہ استثنا وی سامنے آیا۔ ایہہ تاریخی رجحان اے، کامیابی دا نسخہ نئیں۔

۳٫۵ فی صد دے اصول دا سبق ایہہ نئیں کہ آبادی دا عین ۳٫۵ فی صد کسے وی حکومت نوں ہار منّن لئی مجبور کر سکدا اے۔

سبق ایہہ اے کہ تبدیلی لئی ہر بندے دا اکّو ویلے جاگنا ضروری نئیں۔

براہِ راست عمل

براہِ راست عمل دا مطلب کسے مسئلے نوں حل کرن لئی خود عمل کرنا اے، بجائے ایس دے کہ کسے اختیار توں ساڈے لئی حل منگیا جاوے۔ اختیار راہیں اصلاح منگنا تبدیلی دی ذمہ داری اُتّوں والیاں نوں سونپ دیندا اے۔ براہِ راست عمل فیصلہ تے عمل دی صلاحیت متاثرہ لوکاں کول رکھدا اے۔

جیہڑا سانوں دکھدا اے اوہ صرف بدعنوانی نئیں۔ نظام اپنی اندرلی ترغیباں تے طاقت دے ارتکاز دے مطابق چلدا اے۔ نمائندے بدلّن نال فیصلے بدل سکدے نیں، پر اختیار دی مشینری اپنی جگہ رہندی اے۔ نمائندہ سیاست سبب تے نتیجے نوں دفتری تہہ در تہہ نظام ہیٹھ دفن کر دیندی اے: لوک عمل کردے نیں تے فیر اداریاں دے فیصلے دی اُڈیک کردے نیں۔ براہِ راست عمل ایس ویلے تے ایتھے تبدیلی پیدا کردا اے۔ لوک نتیجہ ویکھدے، آزماؤندے تے اگے ودھاؤندے نیں۔

براہِ راست عمل اجازت توں آزاد اے۔ تعاون، مسئلے حل کرن، حمایت واپس لین یا متبادل بناؤن لئی لوکاں نوں اُتّوں منظوری دی لوڑ نئیں۔ تبدیلی اوتھوں شروع ہو سکدی اے جتھے لوکاں کول ہُن ای عمل کرن دی صلاحیت موجود اے، تے فیر جیہڑا طریقہ کم کردا اے اوہ دوجیاں دے اپناؤن نال نچلی سطح اُتے پھیل سکدا اے۔

نچلی سطح کول طاقت اے کیونکہ درجہ بندی اپنے آپ نئیں چل سکدی۔ ہڑتال فوراً ایس انحصار نوں سامنے لیاؤندی اے۔ عمومی ہڑتال مشینری دے وڈے حصے اکّو ویلے روک سکدی اے۔ بغیر رسمی منظوری دی ہڑتال دکھاؤندی اے کہ مزدور اوہناں نمائندہ اداریاں دی اجازت اُڈیکے بغیر اجتماعی طاقت ورت سکدے نیں۔

براہِ راست عمل ایس انحصار نوں دباؤ دی قوت بنا دیندا اے۔ فرق کسے ڈھانچے دی مخالفت کرن تے اوہدے چلن لئی ضروری کسے چیز نوں واپس لین وچ اے۔ انکار تے دستبرداری رشتے نوں ای بدل دیندے نیں۔

براہِ راست عمل اوہ متبادل بناؤندا اے جیہڑے درجہ بندی دی لوڑ گھٹا دیندے نیں۔ باہمی مدد، خودانحصاری، آزاد لین دین، تعاونیاں تے متوازی ادارے لوکاں نوں اپنی لوڑاں براہِ راست پوری کرن دی طاقت دیندے نیں۔

ایہہ دوویں پاسے اک دوجے نوں مضبوط کردے نیں: مشینری روکو تے نال متبادل بناؤ۔ مزاحمت درجہ بندی دی طاقت گھٹاؤندی اے۔ تعمیر درجہ بندی اُتے انحصار گھٹاؤندی اے۔

لوک فرمانبرداری واپس لے سکدے نیں تے اوہناں خدمتاں اُتے انحصار کرن والیاں نال براہِ راست تعاون کر کے ضروری کم جاری وی رکھ سکدے نیں۔ عارضی خلل دباؤ دی طاقت پیدا کر سکدا اے، پر سوال ایہہ رہندا اے کہ اوہدا خرچہ کون چکدا اے۔ جدوں دباؤ انہاں لوکاں نوں ضروری چیزاں توں محروم کر کے پیدا ہووے جنہاں دا چیلنج کیتے جا رہے ڈھانچے اُتے گھٹ قابو اے، تے مزاحمت اپنا خرچہ اوہناں اُتے منتقل کردی اے۔ ضروری خدمتاں توں لگاتار دستبرداری لئی متبادل راستے یا جاری رسائی ضروری اے۔ جیہڑی مزاحمت اپنے متبادلاں نوں ای بھوکا رکھے، اوہ دوبارہ حکم والے نظام دی منگ مضبوط کردی اے۔

تعمیر اپنے دباؤ وی پیدا کر سکدی اے۔ جدوں لوک کسے بنی ہوئی چیز اُتے انحصار کرن لگ پین، اوہنوں چلاؤن والیاں کول خلل توں گوان لئی ودھ کجھ ہوندا اے، تے اوہ ٹکراؤ وچ زیادہ محتاط ہو سکدے نیں۔ دوجے پاسے مزاحمت انہاں متبادلاں نوں وی خطرے وچ پا سکدی اے جنہاں نوں لوک بچاؤنا چاہندے نیں۔ جدوں متبادل اضافی صلاحیت تے وکھرے راستیاں نال خلل سہہ سکّن، تے مزاحمت لوکاں دی ضروری صلاحیت تباہ کیتے بغیر درجہ بندی لئی ضروری چیزاں واپس لے، تے ایہہ تناؤ گھٹدا اے۔

براہِ راست عمل پہلے توں نویں دنیا بناؤن دا طریقہ ایس لئی بن جاندا اے کہ لوک آزادی نوں مستقبل دی کسے جیت تک ملتوی کرن دی بجائے ہن بنائے رشتیاں تے اداریاں راہیں آزاد دنیا بناؤندے نیں۔

اکّو عمل نوں پورا نظام بدلّن دی لوڑ نئیں۔ ༆ ہر کامیاب عمل ہن اک مسئلہ حل کر سکدا اے، خودمختاری ودھا سکدا اے تے اگلے عمل نوں ممکن بنا سکدا اے۔ جدوں ایہہ صلاحیتاں نچلی سطح توں جڑدیاں تے ودھدیاں نیں، تے طاقت دا توازن بدلّن لگدا اے۔

باغ

آزاد دنیا نوں ہر تھاں اکّو ویلے شروع ہون دی لوڑ نئیں۔ ایہہ اوتھوں شروع ہوندی اے جتھے لوک اپنے لئی تے اک دوجے لئی ضروری چیزاں مہیا کرن دی صلاحیت واپس حاصل کردے نیں۔ خوراک اُگاؤ۔ فائدہ مند ہُنر سکھو۔ اوزار سانجھے کرو۔ بھروسے والے لوکاں نال کم کرو۔ مقامی پیداوار کرن والیاں تے تعاونیاں دی مدد کرو۔ اوہ کم شروع کرو جیہڑا فائدہ مند ہووے، قائم رہ سکے تے پھیل سکے۔

باغ حقیقت وچ وی باغ اے تے سماجی ڈھانچے دا حصہ وی۔ باغ زمین، علم، محنت تے تعاون نوں ایسی چیز وچ بدلدا اے جیہڑی لوک سیدھی استعمال کر سکّن۔ سانجھی ورکشاپ لوکاں نوں ضروری چیزاں بناؤن تے مرمت کرن دی تھاں دیندی اے۔ کسان منڈی اُگاؤن والیاں تے خریداراں نوں سیدھے لین دین وچ جوڑدی اے۔ ایہہ ہر انتظام لوڑ تے اوہنوں پورا کر سکّن والے لوکاں دے درمیان فاصلہ گھٹاؤندا اے۔

گل کسے خاص معاشی ماڈل دی نئیں۔

اپنی لوڑاں پوری کرن دی صلاحیت تنہائی نال نئیں، تعاون نال مضبوط ہوندی اے۔ اک بندہ سارے کم نئیں کر سکدا، نہ ہی اوہنوں ایسا کرن دی لوڑ ہونی چاہیدی اے۔ لوک وکھ وکھ ہُنر سکھدے نیں، کم ونڈدے نیں، اپنی پیداوار دا لین دین کردے نیں تے جتھے اوہناں دی صلاحیت ودھ اے اوتھے مدد کردے نیں۔ جیویں باغ رسوئیاں، ورکشاپاں، تعاونیاں، مقامی پیداوار کرن والیاں تے محلے دیاں خدمتاں نال جڑدے نیں، وکھرے منصوبے رل کے اپنے بل بوتے اُتے کم کرن دا ہور وڈا نیٹ ورک بناؤن لگدے نیں۔ جتنا علم، اوزار تے پیداوار دی صلاحیت لوکاں دے اپنے کول ہووے، اونے ای اپنی زندگی وچ ضروری رشتے چنن دے موقعے ودھدے نیں۔

مقامی سطح توں بناؤ۔ گوانڈھیاں نوں جانو۔ اک دوجے نال فائدہ مند کم کر کے دوست بناؤ۔ لوک دیکھ سکدے نیں کہ کیہدی کمی اے، کیہ بار بار ناکام ہو رہیا اے تے دوجیاں نوں حقیقت وچ کیہ چاہیدا اے۔ مسئلے حل کرنا اوہدوں سوکھا ہوندا اے جدوں مسئلے بھگتن والے اوہناں نال سیدھی گل کر سکّن جیہڑے مدد کر سکدے نیں۔

ایہہ رشتے اُتّے چڑھے بغیر باہر ول ودھ سکدے نیں۔ وکھرے گروہ اپنا اپنا ہُنر ودھا سکدے نیں، خودمختار رہندے ہوئے جتھے تعاون فائدہ دے اوتھے براہِ راست جڑ سکدے نیں۔ اکّو تنظیم نوں ہر چیز مہیا کرن یا ساریاں اُتے قابو رکھن دی لوڑ نئیں۔ آپس وچ جڑیاں بے شمار انجمنّاں دا گھنا میدان اپنی وکھریت نال مضبوط ہوندا اے: کئی ہُنر، کئی رشتے، کئی ذرائع تے ناکامی دے گرد کئی رستے۔

اہم ایہہ نئیں کہ کوئی چیز اپنے آپ نوں «متبادل» کہندی اے یا نئیں۔ متبادلاں دے اپنے ترغیبی ڈھانچے ہوندے نیں، اس لئی اوہی سوال اوہناں اُتے لاگو ہوندا اے: اوہ عمل وچ کیہدی حوصلہ افزائی کردے نیں؟ حکم دی اوہی ساخت دوبارہ بناؤن والی تعاونی نے بہت گھٹ کجھ بدلیا اے۔ اصل پرکھ عملی اے: کیہ لوک کم دا طریقہ بدل سکدے نیں، اوہدی شرطاں نوں رد کر سکدے نیں یا بنیادی ضرورت پوری کرن دا اپنا واحد وسیلہ گواۓ بغیر الگ ہو سکدے نیں؟

پانی دے اکّو ذریعے اُتے ٹکیا باغ یا اکّو بندے دے علم اُتے چلن والی ورکشاپ، اوتھے کمزور اے۔ سکھائے جا سکّن والے ہُنر، دہرائے جا سکّن والے طریقے، سانجھے اوزار تے کئی ذرائع توں سامان مفید کم نوں جاری رکھدے نیں، بغیر کسے نوں ناگزیر بنائے۔

موجودہ دنیا توں مکمل وکھرا ہونا ضروری نئیں۔ اوتھوں شروع کرو جیہڑا سیدھے رشتیاں دے نزدیک لیا سکدے او: خوراک دا اک ذریعہ، اک ہُنر، اک اوزار، اک خدمت، اک تعاونی منصوبہ، اک ہور مضبوط دوستی۔ ہر تبدیلی چھوٹی اے، پر اگلی تبدیلی لئی کجھ نہ کجھ چھڈ جاندی اے۔ وقت دے نال وکھرے منصوبے نیٹ ورک بن دے نیں، نیٹ ورک مضبوط ہوندے نیں تے انحصار کھِنڈن لگدا اے۔

باغ نوں جنگل بنن لئی اجازت دی لوڑ نئیں۔ جتھے جگہ ملے اوہ اُگدا اے، جتھے حالات اجازت دین اوتھے شاخاں کڈھدا اے، پہلے توں موجود زندہ چیزاں نال جڑدا اے تے ہور اگاؤ لئی بیج دیندا اے۔ آزاد دنیا وی ایس طرح بناؤ: مقامی طور تے، براہِ راست، پُرامن طریقے نال تے نچلی سطح توں باہر ول۔

موقعے دی کھڑکی

آزاد دنیا انقلابی لمحے توں بعد نئیں، اوہدے توں پہلاں بنائی جاندی اے۔

مرکزی اداریاں اُتے قابض لوکاں نوں ہٹا دین نال اوہ صلاحیتاں لوکاں وچ نئیں ونڈیاں جاندیاں جنہاں اُتے ایہہ ادارے قابض سن۔ خوراک نوں ہن وی پہنچنا اے۔ لوکاں نوں صاف پانی، دوا، چھت، رابطہ، سواری، تحفظ تے جھگڑے حل کرن دے طریقے ہن وی چاہیدے نیں۔ جے ایہہ صلاحیتاں اکٹھی رہن، تے جیہڑا سب توں پہلاں اوہناں نوں بحال کرے، اوہ بے حد وڈی طاقت ورثے وچ لے لیندا اے۔

اس لئی فیصلہ کن کم ظاہری موڑ توں پہلاں ہوندا اے۔

آزاد سماج اوہناں رشتیاں، ہُنراں، اداریاں تے بنیادی ڈھانچیاں نال آہستہ آہستہ اُبھردا اے جیہڑے پہلے ای مرکزی حکم توں باہر کم کر رہے ہوندے نیں۔ باہمی مدد دے نیٹ ورک، مقامی خوراک دے نظام، تعاونیاں، آزاد رابطے، ونڈی ہوئی توانائی، مرمت دی صلاحیت، کھلا علم، دیکھ بھال دے نیٹ ورک، جھگڑے حل کرن دے طریقے تے غیرمرکزی خوددفاع عملی صلاحیت مرکزی اداریاں توں نکال کے انہاں لوکاں دے ہتھ دیندے نیں جیہڑے اوہناں اُتے انحصار کردے نیں۔

ایہی پہلاں توں نویں دنیا دی تعمیر دا حکمت عملی والا مطلب اے: پرانی دنیا دے خول وچ نئی دنیا تعمیر کرنا۔ کھلّی نظر آؤن والی ٹوٹ پھوٹ اچانک آ سکدی اے، پر اوہنوں برداشت کرن دی صلاحیت ہولی ہولی بن دی اے۔

تبدیلی لئی اکّو صاف ٹوٹ ضروری نئیں۔ پرانے ادارے غالب رہ سکدے نیں جدکہ نویں رشتے اوہناں دے نال نال بن دے رہن۔ کجھ کم جلد غیرمرکزی ہو سکدے نیں، دوجے کافی دیر تک مرکزی رہ سکدے نیں۔ لوک موجودہ ڈھانچیاں اندر ملن والے موقعے وی ورت سکدے نیں، جے اوہ اوہناں دی عملی خودمختاری یا اوہناں ڈھانچیاں توں باہر تنظیم بناؤن دی صلاحیت ودھاؤن۔ ایسے موقعیاں نوں استعمال کیتا جا سکدا اے بغیر موجودہ ڈھانچے نوں تبدیلی دا اصل وسیلہ بنائے۔ اُبھردی دنیا شروع وچ جزوی، سمجھوتیاں والی تے پرانی دنیا نال الجھی ہوئی ہووے گی۔

جے کوئی متبادل انہاں ای مرکزی اداریاں اُتے منحصر اے جنہاں دی جگہ اوہ لینا چاہندا اے، تے اوہ طاقت دا توازن بدلے بغیر اوہناں وچ جذب ہو سکدا اے۔

کوئی متبادل لوکاں نوں ضروری خدمت دے سکدا اے پر فیر وی پرانے ڈھانچے دے قابو وچ زمین، سامان، بنیادی سہولت یا ہور وسائل اُتے منحصر رہ سکدا اے۔ ایس بندوبست نال پرانا ڈھانچا کجھ بوجھ توں بچ جاندا اے پر اوہدے پیدا کیتے انحصار دی بہت ساری طاقت کول رہندی اے۔ کسے کم دی ذمہ داری لے لینا اوہدا انحصار ختم کرنا نئیں؛ توازن صرف اوہدوں بدلدا اے جدوں لوک پرانے ڈھانچے دے قابو توں بغیر ضروری کم جاری رکھن جوگے ہون۔

جدوں متبادل مرکزی کمّاں دی جگہ لین جوگے ہوندے نیں، تے اوہناں نوں دبائے جان دا خطرہ وی ہوندا اے۔ جیویں متبادل مرکزی اداریاں اُتے انحصار گھٹاؤندے نیں، انہاں اداریاں کول اوہناں نوں روکّن دی ترغیب ودھ سکدی اے۔ جتھے جبر سپلائی دے ہر ذریعے نوں بند کر سکدا ہووے، اوتھے صرف کھِنڈے ہونا تحفظ نئیں۔ آزاد نیٹ ورکاں وچ سانجھا علم تے مدد ایس قابل بناؤندے نیں کہ کسے اک جگہ یا تنظیم دے ختم ہون اُتے وی کم جاری رہوے، تے کوئی اکّو ڈھانچا ایسا نہ ہووے جیہنوں ہٹا کے متبادل ختم کیتا جا سکے۔

پہلے توں متبادل بناؤنا اوہ حفاظتی جال تیار کردا اے جیہڑا اداریاں دے ٹُٹن نوں سماج دے ٹُٹن وچ بدلّن توں روکے۔

مقصد سماج توں باہر اک پاک صاف الگ بستی بناؤنا نئیں۔ مقصد اوہ جگہاں ودھاؤنا اے جتھے لوک وکھرے رشتیاں راہیں مسئلے حل کر سکّن، انہاں تھاواں نوں افقی طور تے جوڑنا تے روزمرہ دی زندگی دے ہور حصے ہولی ہولی انہاں وچ منتقل کرنا اے۔ جیہڑا وی انحصار رضاکارانہ متبادل نال بدلیا جاوے، اوہ پرانے نظام دی دباؤ پاؤن دی طاقت گھٹا دیندا اے۔ ༆ باہمی مدد دا ہر نواں رشتہ لوکاں دی انکار کرن دی صلاحیت ودھاؤندا اے۔

تعمیر دے عمل وچ تبدیلی ہولی ہولی ہو سکدی اے تے اوہدے نتیجے بہت تیزی نال سامنے آ سکدے نیں۔

موقعے دی کھڑکی اوہدوں کھلدی اے جدوں مرکزی ادارے اینی صلاحیت یا سماجی جائز حیثیت گوا دیندے نیں کہ پہلے مستقل منے جاندے انتظام دوبارہ گفت و شنید لئی کھل جاندے نیں۔ ایس لئی پوری تہذیب دا ڈہہ جانا ضروری نئیں۔ سپلائی دا سلسلہ ٹُٹدا اے۔ حکومت اعتبار گوا دیندی اے۔ کمپنی قصبہ چھڈ دیندی اے۔ بجلی دا نظام بند ہوندا اے۔ کرنسی ناقابلِ بھروسہ ہو جاندی اے۔ ہڑتال معمول دیاں خدمتاں روک دیندی اے۔ اجارہ دار ادارہ ضروری چیزاں نئیں دے سکدا۔ مرکزی نظام جگہ، شعبے تے کم دے حساب نال وکھ وکھ طرح ناکام ہوندے نیں۔

ہر ناکامی اک موقعہ پیدا کردی اے جتھے متبادل پرانے ڈھانچے دے نہ نبھا سکّن والے کم دا کجھ حصہ سنبھال سکدے نیں۔

ایہہ موقعے بار بار آ سکدے نیں۔ نسبتاً پُرسکون وقت وچ متوازی ادارے بن دے نیں۔ مرکزی نظام کمزور ہوندا اے۔ موجودہ متبادل اوہدے کجھ کم سنبھال لیندے نیں۔ ایہہ متبادل پکے ہوندے، سکھدے، جڑدے نیں تے اگلے بحران وچ پہلے نالوں ودھ صلاحیت نال داخل ہوندے نیں۔ پرانی درجہ بندی بچ وی جاوے، ہر چکر لوکاں دا اوہدے اُتے انحصار گھٹا سکدا اے۔

ایہہ انہدام دی اُڈیک کرن دی حکمت عملی نئیں۔ ایہہ اوہناں حالات لئی تیاری اے جنہاں دی صحیح پیش گوئی کوئی نئیں کر سکدا۔

جدوں مرکزی ادارے کمزور ہوندے نیں، آزادی آپ نئیں اُبھردی۔ بحران ڈر، کمی، بے یقینی تے بھروسے جوگ نظم دی منگ پیدا کردا اے۔ ایہہ حالات باہمی مدد نوں مضبوط کر سکدے نیں، پر فسطائیت، عسکریت، منظم جرائم، مذہبی آمرانہ نظام یا استحکام دے وعدے نال آن والی نویں حکومت نوں وی طاقت دے سکدے نیں۔

طاقت دا خلا اصل وچ اوہناں خدمتاں دی منگ اے جیہڑیاں ہن بھروسے نال نئیں مل رہیاں۔ اوہ خلا کون پرے گا، ایہہ ایس اُتے منحصر اے کہ لوڑاں کون پوریاں کر سکدا اے۔

جیہڑا خوراک، دوا، رابطے، سواری، تحفظ تے چلدا بنیادی ڈھانچا دے سکے، اوہنوں بے حد اثر رسوخ ملدا اے۔ جے صرف آمرانہ تنظیمّاں کول ایہہ صلاحیتاں ہون، تے ڈرے ہوئے لوک حکم قبول کر سکدے نیں کیونکہ درجہ بندی ہی واحد چلدا نظام لگدی اے۔

ایس لئی پہلاں توں نویں دنیا دی تعمیر نواں آمرانہ اقتدار آون توں روکن دی تیاری وی اے۔ بحران توں پہلاں بنے متوازی ادارے لوکاں نوں ہور پاسے جان دا موقع دیندے نیں۔ ونڈے ہوئے ہُنر، موجودہ رشتے، چلن والے نیٹ ورک تے حکم توں بغیر تعاون دا تجربہ اوہ خلا گھٹاؤندے نیں جیہڑا مرکزی نظام دے ڈِگن نال پیدا ہونا سی۔

انہاں متبادلاں توں بغیر انہدام انحصار ختم نئیں کردا؛ اوہنوں ہور شدید بنا دیندا اے۔

متبادلاں نوں واقعی کم وی کرنا چاہیدا اے۔ جے شرکت لئی فارغ وقت، پیسہ یا تحفظ چاہیدا ہووے، تے جیہڑے پہلے ای سب توں زیادہ دباؤ وچ نیں اوہناں لئی شامل ہونا سب توں اوکھا ہووے گا۔ زیادہ تر لوک شرکت توں پہلاں مکمل فلسفہ نئیں اپناؤن گے۔ شاید اوہ ایس لئی شامل ہون کہ خوراک سستی اے، بچیاں دی دیکھ بھال بھروسے جوگی اے، محلہ محفوظ اے، مرمت دی ورکشاپ پیسے بچاؤندی اے یا شامل لوک اوہناں نال عزت نال پیش آؤندے نیں۔ آزادانہ انجمن، باہمی مدد تے خودبخود نظم دیاں دلیلاں اوہدوں مضبوط ہوندیاں نیں جدوں لوک اوہناں دا براہِ راست تجربہ کر سکّن۔

پیمانہ عملی اے: کیہ متبادل حقیقی لوڑ پوری کردا اے، نال خودمختاری تے ونڈی ہوئی صلاحیت وی ودھاؤندا اے؟

جیہڑا منصوبہ دباؤ وچ کم نئیں کر سکدا اوہ بحران وچ لوکاں نوں نئیں سنبھالے گا۔ جیہڑا منصوبہ قابو اکٹھا کر کے چلدا اے، اوہ اگلی درجہ بندی بن سکدا اے۔ متبادل اوہدوں ای کم کردا اے جدوں اوہدے طریقے خودمختاری تے آزادانہ انجمن بچاؤن۔

اوہدے اُتے انحصار کرن توں پہلاں متبادل دی آزمائش کرو: جے فنڈ ختم ہو جان، سپلائر ناکام ہو جاوے یا اہم بندے الگ ہو جان، کیہ فراہمی جاری رہ سکدی اے؟ عام خرابیاں تے حقیقی طور تے کم دوجیاں نوں سونپنا ظاہر کردے نیں کہ کیہ ہن وی مرکزی اداریاں اُتے منحصر اے۔ اچانک انہدام ایس تیاری توں پہلاں آ سکدا اے۔ اوہدوں آزادی دا اعلان کرن دی بجائے رسد، رکھ رکھاؤ تے دیکھ بھال برقرار رکھنا مقدم اے؛ عارضی انحصار مستقل حکم چلاؤن دا حق نئیں بناؤندا۔

ایہہ عمل اکّو ویلے چل دے نیں: ہن لوڑاں پوری کرن والی صلاحیت بناؤ تے اوہی صلاحیت غلبے اُتے انحصار گھٹاؤن لئی ورتو۔ تعمیر توں بغیر مزاحمت خلا چھڈ سکدی اے۔ مزاحمت توں بغیر متبادل موجودہ نظام دے اندر محدود کیتے جا سکدے نیں۔

مقصد مرکزی اداریاں دی ضرورت لگاتار گھٹاؤنا اے۔

کم اک اک کر کے منتقل ہو سکدے نیں۔ علم مرکزی قابو توں نکل سکدا اے۔ عارضی باہمی مدد مستقل سماجی بنیادی ڈھانچا بن سکدی اے۔ غیررسمی رسد دے راستے پائیدار نیٹ ورک بن سکدے نیں۔ برادریاں ہنگامی حالات وچ کم آن والے انتظام قائم رکھ سکدیاں نیں۔ ناکام منصوبے وی ہُنر، رشتے، اوزار تے علم پچھے چھڈ سکدے نیں جیہڑے اگلی کوشش نوں مضبوط کرن۔

اج تک لوکاں نے جیہڑا کجھ بنایا اے اوہ اوہناں دی بناؤن دی صلاحیت دی آخری حد نئیں۔ انسانی تخلیقی صلاحیت نوں آزاد کرن نال نئی ایجادات پیدا ہوندیاں نیں تے کدی ناممکن لگن والیاں گلاں ممکن ہون لگدیاں نیں۔

کامیابی ضروری نئیں کہ حکومت دے ڈِگن یا اوہدیاں عمارتاں اُتے نواں جھنڈا لہران دی شکل وچ آوے۔ ایہہ مرکزی اداریاں دی اہمیت ہولی ہولی گھٹن وچ وی نظر آ سکدی اے جدوں اوہناں دے فائدہ مند کم ہور پاسے منتقل ہون۔

فیصلہ کن جیت مشینری اُتے قبضہ کرنا نئیں۔

فیصلہ کن جیت مشینری نوں غیرضروری بنا دینا اے۔

اگلا وڈا موقعہ کدوں آوے گا، ایہہ غیر یقینی اے۔ نظام عدم استحکام برداشت کر سکدے، مخالفت جذب کر سکدے، قیادت بدل سکدے، خرچے دوجیاں اُتے پا سکدے، اصلاح کر سکدے یا جبر کر سکدے نیں۔ انہدام دی پیش گوئی اُتے منحصر حکمت عملی کمزور اے۔

پہلاں توں نویں دنیا دی تعمیر لئی پیش گوئی ضروری نئیں۔ جے موجودہ نظام چلدا رہندا اے، آزاد رشتے تے صلاحیتاں ہن وی زندگی بہتر کردیاں نیں۔ جے اوہ ہولی ہولی کمزور ہوندا اے، متبادل اوہ کم سنبھال سکدے نیں جیہڑے اوہ چھڈدا اے۔ جے بحران بار بار آؤندے نیں، ہر موقعہ متوازی سماج نوں مضبوط کر سکدا اے۔ جے وڈی ٹوٹ پھوٹ ہوندی اے، تے رسد، ہُنر تے پہلے توں چلن والے رشتیاں والے نیٹ ورک لوکاں نوں ایہہ متبادل دیندے نیں جیہڑے پیدا ہوئے خلا نوں اک ہور مرکزی اختیار ولوں پرن توں روک سکدے نیں۔

اس لئی موقعے دی کھڑکی اوہ چیز نئیں جیہدی اُڈیک کیتی جاوے۔

اسی تعمیر کردے ہوئے اوہدے ول ودھدے آں۔

آزاد دنیا اوہدوں وی ودھدی اے جدوں درجہ بندی مستقل لگدی اے۔ ہر باغ، دوستی، تعاونی ادارہ، ہُنر، نیٹ ورک، باہمی مدد دا عمل تے عملی صلاحیت دا آزاد ذریعہ لوکاں لئی اک ہور ایسی جگہ بناؤندا اے جتھوں اوہ اجازت دی اُڈیک کیتے بغیر عمل کر سکدے نیں۔ جیویں ایہہ متبادل جڑدے نیں، انحصار وکھ وکھ پاسے ونڈ جاندا اے تے طاقت دا توازن شکل لیندا اے۔

جدوں موقعے دی اگلی کھڑکی کھلے گی، آزادی نوں صفر توں شروع نئیں کرنا پئے گا۔

اک آزاد دنیا اُڈیک رہی ہووے گی۔

Vox Libera

بنیادی نقطۂ آغاز

“دنیا نوں ویکھن دے کٹّر نظریے توں ودھ خطرناک کوئی چیز نئیں—کوئی چیز بندے نوں اینا نئیں جکڑدی، جدت ول اوہدی نظر اینی بند نئیں کردی، تے نویں چیزاں لئی اوہدی کھلی سوچ نوں اینا نئیں مٹاؤندی۔” — Stephen Jay Gould

“اوہ لاشعوری عقیدہ پرستی ختم کرنا اہم اے جیہڑی لوکاں نوں ایہہ سمجھاؤندی اے کہ حقیقت نوں دیکھن دا اوہناں دا طریقہ ہی واحد عقل مند طریقہ اے۔ میرا مقصد لوکاں وچ ہر گل بارے قطعی علم دا دعویٰ نہ کرن والی سوچ پیدا کرنا اے—صرف خدا دے بارے نئیں، ہر چیز دے بارے۔ جے بندہ دنیا نوں صرف اپنے اعتقاد دے نظام راہیں دیکھ سکدا اے، تے اوہ تقریباً بہرا، گونگا تے اندھا بن جاندا اے۔ دوجیاں نوں صحیح طرح اوہدوں ہی دیکھیا جا سکدا اے جدوں اسیں دنیا اوہناں دیاں اکھاں نال وی دیکھ سکّیے۔ ایہی گوریلا آنٹالوجی اے—اکّو ماڈل نال دنیا دیکھن والے خیال نوں توڑ کے کئی ماڈلاں والی نظر دینا۔” — Robert Anton Wilson، Jeffrey Elliot نال ”Searching for Cosmic Intelligence“ انٹرویو (1980)

“کجھ لفظاں تے خیالاں نوں ’سمجھ نوں اوہلے کرن والے تصوراں‘ منیا جا سکدا اے۔ ایہہ اصطلاحاں ساڈی سمجھ سوکھی کرن دی بجائے اوہنوں دھندلا کردیاں نیں، تے دوجے جائز تصور سمجھن نوں اوکھا بنا دیندیاں نیں۔ انہاں دی اک اہم قسم ’اکٹھا بندھا پیکج‘ اے: اوہ لفظ جیہڑے دے مطلب وچ لُکیا مفروضہ ہوندا اے کہ کجھ چیزاں اکٹھیاں نیں، حالانکہ حقیقت وچ ایسا نئیں۔” — Roderick T. Long

“دوجے لفظاں وچ، کوئی اک مستقل نمونہ نئیں۔ جیہڑی چیز لگاتار دِسدی اے، اوہ تبدیلی آپ اے، تے ایس توں پیدا ہون والی سماجی بندوبست دیاں وکھ وکھ ممکنہ شکلاں دی آگاہی۔” — David Graeber and David Wengrow، The Dawn of Everything

ترغیباں دا ڈھانچا

“انسان، ہر جاندار وانگ، اپنے رہن والے حالات دے مطابق اپنے آپ نوں ڈھالدا تے اوہناں دا عادی ہوندا اے، تے اپنائیاں حاصل کیتیاں عادتاں ورثے وچ اگلی نسل نوں دیندا اے۔ ایس لئی جیہڑا انسان غلامی وچ پیدا ہویا، غلامی وچ جیون گزاریا تے غلاماں دیاں کئی نسلاں توں آیا، جدوں اوہ سوچن لگیا، تے اوہنوں غلامی زندگی دی بنیادی شرط لگّی تے آزادی ناممکن چیز۔” — Errico Malatesta

“جدوں بندے دی تنخواہ کسے گل نوں نہ سمجھن اُتے منحصر ہووے، تے اوہنوں اوہ گل سمجھاؤنا بہت اوکھا ہوندا اے!” — Upton Sinclair، I, Candidate for Governor: And How I Got Licked (1935)

“ہن تک اسیں ترغیباں نوں عوامی انتخاب دے نظریے راہیں پرکھیا اے، جیہڑا ایہہ مندا اے کہ سیاست وچ سرگرم فرد بنیادی طور تے سیاست توں باہر دے فرداں ورگے نیں۔ پر ایہہ مفروضہ سیاست بارے حد توں ودھ پُرامید ہو سکدا اے۔ ایس لئی کہ سیاست دیاں ادارہ جاتی چھاننیاں آخرکار اوہناں لوکاں نوں اگے لیاؤندیاں نیں جنہاں نوں طاقت دے عہدے لبھدے نیں۔ نیک تے ہمدرد لوک غلاماں کولوں جبری کم کراؤن والے کھیتاں وچ نگران نئیں بننا چاہندے۔ ایس طرح جیہڑے لوک اپنی پیشہ ور زندگی جیل دے محافظ، پولیس افسر، سرکاری وکیل، سرحدی اہلکار، جرنیل یا صدر بن کے گزار دے نیں، اوہ عموماً اوہ لوک ہون گے جیہڑے دوجیاں اُتے اپنی مرضی نال طاقت تے پُرتشدد اختیار ورتن نال مطمئن ہوندے نیں۔ جے اصولی لوک تھوڑے وقت لئی انہاں عہدیاں اُتے آ وی جان، تے جلد ہی اوہناں دی جگہ اوہ خواہش مند لوک لے سکدے نیں جیہڑے طاقت حاصل کرن تے قائم رکھن لئی اپنے اخلاقی اصول بدلّن نوں تیار ہوندے نیں۔ نتیجتاً طاقت دے نظام ادارہ جاتی چھاننی تے انتخاب دے ایسے اثر پیدا کردے نیں جنہاں دا اک سادہ تے تباہ کن نتیجہ ہوندا اے: بدترین لوک اُتّے پہنچدے نیں۔” — Nathan Goodman، Abolition: An Economist’s Perspective ๖

“اج دے مزدور کئی قانوناں، ٹیکساں، فکری ملکیت دے قانوناں تے کاروباری سبسڈیاں دے بوجھ تھلے نیں؛ مجموعی طور تے ایہہ متبادل نوکریاں دینے والیاں دے بازار وچ آؤن تے لوکاں دے اپنا کم شروع کرن وچ رکاوٹ پاؤندے نیں۔” — Sheldon Richman

“حقیقت وچ سرمایہ دارانہ نظام دی پہچان ایس دے ڈھانچے وچ ریاست ولوں منظور شدہ اجارہ داریاں دی موجودگی اے۔” — Eric Fleischmann

“اس توں اگے، لین دین دے ذریعے اُتے حکومت دا اکیلا قابو اوہ طاقت اے جیہڑی قرض نوں حقیقی ادائیگی دی صلاحیت دی بجائے لین دین آسان کرن والے اعتبار دا ذریعہ بناؤندی اے؛ تے ایس اجارہ داری نال حکومت اوہدوں تک لین دین روک سکدی اے جدوں تک مراعات یافتہ طبقیاں دیاں جبری منگاں پہلاں پوری نہ کیتیاں جان۔” — Dyer D. Lum

“اج کوئی ایہہ نئیں دیکھدا، یا دیکھنا نئیں چاہندا، کہ ساڈے ویلے وچ اکثریت دی غلامی دی بنیاد زمین تے دوجیاں چیزاں اُتے لگے پیسے دے اوہ ٹیکس نیں جیہڑے حکومت اپنی رعایا کولوں وصول کردی اے۔” — Leo Tolstoy، What Shall We Do?، باب XX (اصل اقتباس دی زبان تھوڑی جدید کیتی گئی اے)

“مہنگائی دے لگاتار عمل راہیں حکومتاں شہریاں دی دولت دا وڈا حصہ چپکے تے بغیر کسے نوں پتا لگن دے ضبط کر سکدیاں نیں۔ ایس طریقے نال اوہ صرف ضبط نئیں کردیاں بلکہ من مانی نال ضبط کردیاں نیں؛ تے جدوں ایس عمل نال بہت سارے لوک غریب ہوندے نیں، کجھ حقیقت وچ امیر ہو جاندے نیں۔” — John Maynard Keynes، The Economic Consequences of the Peace

“سرمایہ داری ہر تھاں اکّو جیہی اے۔ زندہ رہن تے ترقی کرن لئی اوہنوں کجھ حد تک کمی دی مستقل حالت چاہیدی اے: قیمت برقرار رکھن تے بھکّے لوکاں دیاں اوہ بھیڑاں پیدا کرن لئی جیہڑیاں ہر شرط اُتے کم کرن۔” — Errico Malatesta

“مینوں کسے حد تک آئن سٹائن دے دماغ دے وزن تے اوہدیاں پیچیدہ بلّاں نالوں ایس گل وچ ودھ دلچسپی اے کہ اوہدے جیہی صلاحیت والے لوک تقریباً یقیناً کپاہ دے کھیتاں تے استحصالی کارخانیاں وچ جیوندے تے مردے رہے ہون گے۔” — Stephen Jay Gould

“کیونکہ اج کل جنہاں نوں مجرم کہیا جاندا اے، اوہ دراصل مجرم ای نئیں۔ بھکھ، نہ کہ گناہ، جدید جرماں دی ماں اے۔” — Oscar Wilde، The Soul of Man under Socialism

“غلامی، تحفظ پسندی تے اجارہ داری نوں صرف اوہ لوک ای بچاؤن نئیں آؤندے جیہڑے اوہناں توں فائدہ لیندے نیں؛ اوہ وی اوہناں دا دفاع کردے نیں جیہڑے اوہناں توں دُکھ سہندے نیں۔” — Frédéric Bastiat

“جیہڑے طبقے کول وڈے پیمانے اُتے لُٹن دی طاقت ہوندی اے، اوہدے کول حکومت قابو کر کے اپنی لُٹ نوں قانونی بناؤن دی طاقت وی ہوندی اے۔” — Eugene Debs

“جدوں کسے سماج وچ لوکاں دے اک گروہ لئی لُٹ زندگی دا طریقہ بن جاوے، وقت گزرن نال اوہ اپنے لئی ایسا قانونی نظام بنا لیندے نیں جیہڑا ایس دی اجازت دیندا اے تے ایسا اخلاقی ضابطہ جیہڑا ایس دی تعریف کردا اے۔” — Frédéric Bastiat

“قانونی لُٹ بے شمار طریقیاں نال کیتی جا سکدی اے۔ ایس لئی اوہنوں منظم کرن دیاں بے شمار سکیمّاں موجود نیں: درآمدی محصول، تحفظ پسندی، مراعات، سبسڈیاں، حوصلہ افزائیاں، ترقی پسند ٹیکس، سرکاری سکولاں، نوکریاں دی ضمانت، منافع دی ضمانت، گھٹ توں گھٹ تنخواہ، امداد دا حق، کم دے اوزاراں دا حق، مفت قرض، تے ہور بہت کجھ۔” — Frédéric Bastiat، The Law

درجہ بندی

“زیادہ تر اختیار شروع وچ غنڈے دی کچی طاقت ہوندا اے، تے وقت دے نال لوکاں دی چپ چاپ قبولیت راہیں ’جائز‘ اختیار بن جاندا اے۔ قومی ریاست دی تاریخ یقیناً ایہی رہی اے۔ فریڈ دا کہنا اے کہ جواز اوہ ذریعہ اے جیہڑے راہیں نظریہ طاقت نال ملدا اے۔ جواز دا کم ’ایس سماجی طاقت دی موجودگی دی وضاحت تے حمایت کرنا اے جیہڑی برادری دے کسے حصے دے ہتھ وچ اکٹھی اے، تے خاص سماجی نظماں لئی وی ایہی حمایت مہیا کرنا اے، یعنی سماجی طاقت دی تقسیم تے اوہدے بہاؤ نوں رخ دین دے خاص طریقیاں دی حمایت کرنا۔‘” — Harold Barclay، People without Government ๖

“اختیار یا حکومت ختم کرن دا مطلب فردی یا اجتماعی قوتاں ختم کرنا نئیں، جیہڑیاں سماج وچ کم کر رہیاں نیں، نہ ای اوہ اثر جیہڑا لوک اک دوجے اُتے پاؤندے نیں۔ ایسا کرنا انسانیت نوں بے حرکت تے اک دوجے توں کٹّے ذریاں دے ڈھیر وچ بدلنا ہووے گا؛ ایہہ ناممکن اے، تے جے ممکن وی ہووے، تے ہر سماج دی تباہی تے انسانیت لئی موت ورگا وار ہووے گا۔ اختیار ختم کرن دا مطلب طاقت تے اثر رسوخ اُتے اجارہ داری ختم کرنا اے۔ مطلب اوہ حالت ختم کرنا اے جتھے سماجی قوت، یعنی پورے سماج دی اجتماعی طاقت، تھوڑے بندیاں دی سوچ، مرضی تے مفاد دا اوزار بن جاندی اے۔ ایہہ بندے اجتماعی قوت ورت کے اپنی سوچ دے فائدے لئی باقی ساریاں دی آزادی دباؤندے نیں۔ دوجے لفظاں وچ، ایس تنظیمی طریقے نوں ختم کرنا اے جیہڑے راہیں اک انقلاب توں دوجے انقلاب تک آنے والا مستقبل وی ایس ویلے دے فاتحاں دے فائدے لئی استحصال دا شکار ہوندا اے۔” — Errico Malatesta

“جتھے اختیار اے، اوتھے آزادی نئیں۔” — Pyotr Kropotkin

“جدوں وارن تے پرودوں محنت نوں انصاف دوان دے رستے لبھ رہے سن، اوہناں دے اگے طبقاتی اجارہ داریاں دی رکاوٹ آ گئی۔ اوہناں نوں سمجھ آ گئی کہ ایہہ اجارہ داریاں اختیار دے سہارے کھڑیاں نیں۔ ایس لئی اوہناں نے نتیجہ کڈھیا کہ حل اختیار نوں ہور مضبوط کرکے اجارہ داری نوں ہر پاسے پھیلا دینا نئیں، بلکہ اختیار نوں جڑھوں پٹ کے اوہدے الٹ اصول، آزادی، نوں پورا موقع دینا اے۔” — Benjamin R. Tucker

“درجہ بندی والے ادارے ایس طرح بنائے جاندے نیں کہ اوہ درجہ وار قابو دے ڈھانچے راہیں لوکاں دے رویے وچ خاص طرح دے باہمی تعلق تھوپن۔ اک مثالی درجہ بندی وچ دو ’مزدوراں‘ دے وچکار ہر طرح دا اثر یا رابطہ اوہناں دے سانجھے منیجر دے راہیں لنگھنا چاہیدا اے۔ جدوں سانجھا رویہ ہور پیچیدہ ہوندا جاندا اے، تے وکھ وکھ آزاد اثرات دی گنتی ودھدی اے، اک منیجر لئی اوہ سارے سمجھنا یا اگے پہنچانا ممکن نئیں رہندا۔ منیجراں دی گنتی ودھانا تے شاخ بندی دا تناسب (یعنی ہر منیجر دی نگرانی ہیٹھ بندیاں دی گنتی) گھٹانا مدد کردا اے۔ پر جدوں سانجھے رویے دی پیچیدگی اک فرد دی پیچیدگی توں ودھ جاوے، تے ایہہ ترکیب وی ناکام ہو جاندی اے۔ اوہ نیٹ ورک جتھے لوک پاسے پاسے اک دوجے نال سیدھا رابطہ کر سکدے نیں، ایس حد وچ پھسے نئیں رہندے۔ جدوں سانجھے رویے دی پیچیدگی اک انسان دی پیچیدگی توں اگے نکل جاوے، درجہ وار قابو بے اثر ہو جاندا اے۔ اوہ نظام جیہڑے درجہ بندی دے قابو ہیٹھ چل دے نیں، اوہناں نوں نیٹ ورک والے نظاماں لئی جگہ چھڈنی پیندی اے۔ جدوں اجتماعی پیچیدگی اک فرد دی پیچیدگی دے پدھر تے پہنچدی اے، تے مزید پیچیدگی ودھن دا عمل درجہ وار ڈھانچیاں دیاں حدّاں نال ٹکرا جاندا اے۔ ایہہ ڈھانچے ہور ودھ پیچیدگی نئیں سنبھال سکدے، ایس لئی اوہناں دی تھاں ایسے ڈھانچیاں نوں آنا پیندا اے جتھے پاسے پاسے دے سیدھے تعلق زیادہ اہم ہون۔ ایہہ پاسے دے تعلق، جیہڑے قابو دے کم دی جگہ لے سکدے نیں، درجہ وار اداریاں وچ پہلے وی موجود سن؛ پر جدوں اجتماعی رویے دی بہت ودھ پیچیدگی کرکے درجہ وار قابو ناکام ہو جاوے، اوہ تعلق لازمی ہو جاندے نیں۔” — Complexity Rising: From Human Beings to Human Civilization, a Complexity Profile

“جیہڑی تہذیب اختیار تے فرمانبرداری دے سہارے بنی ہووے، اوہدے کول اپنی غلطیاں آپ درست کرن دا کوئی ذریعہ نئیں ہوندا۔ مؤثر رابطہ بس اک پاسے چلدا اے: مالکاں دے گروہ توں تابع لوکاں دے گروہ ول۔ سائبرنیٹکس نوں سمجھن والا ہر بندہ جاندا اے کہ ایس اک طرفہ رابطے وچ جواب واپس آون والا فیڈبیک نئیں ہوندا، ایس لئی ایہہ عقل مندی نال کم نئیں کر سکدا۔” — Robert Anton Wilson, “Thirteen Choruses for the Divine Marquis,” Kevin Carson ولوں The Desktop Regulatory State وچ نقل

“اک فرد دا حکم منن دا عمل، آمرانہ سماج دی طاقت دی وی نِیو اے تے اوہدی کمزوری دی وی۔” — Robert Shea and Robert Anton Wilson, The Illuminatus! Trilogy

“ظالم اینا طاقتور نہ ہوندا جے مظلوماں وچوں اوہدے مددگار نہ ہوندے۔” — Simone de Beauvoir

“[...] سب توں وڈا دشمن، حکمتِ عملی والا مخالف، فاشزم اے [...] تے صرف تاریخ والا فاشزم نئیں، ہٹلر تے مسولینی دا فاشزم—جیہڑا لوکاں دیاں خواہشاں نوں بڑے اثر نال اکٹھا کرکے ورت سکیا—بلکہ اوہ فاشزم وی جیہڑا ساڈے ساریاں دے اندر، ساڈے دماغاں تے ساڈے روزمرہ رویے وچ موجود اے؛ اوہ فاشزم جیہڑا سانوں طاقت نال پیار کرن تے اوہی چیز چاہن ول مائل کردا اے جیہڑی ساڈے اُتے راج کردی تے ساڈا استحصال کردی اے۔” — Michel Foucault, Anti-Oedipus دا دیباچہ

“جے لوک اپنی آزادی ایس طرح ورتن کہ اوہ آزادی آپ ای کسے ہور دے حوالے کر دین، تاں کی اوس توں بعد اوہ گھٹ غلام رہ جاندے نیں؟ جے لوک رائے شماری دے ذریعے اک بندے نوں اپنے اُتے مطلق العنان حاکم چُن لین، تاں کی اوہ ایس لئی آزاد رہندے نیں کہ ایہہ جبر والی حکومت اوہناں آپ بنائی اے؟ کی اوس دے زبردستی منوائے جان والے حکم صرف ایس لئی جائز ہو جاندے نیں کہ آخرکار اوہ لوکاں دیاں اپنی ووٹاں دا نتیجہ نیں؟ ایہہ اوہو جیہا دعویٰ اے جیویں کوئی آکھے کہ مشرقی افریقہ دا اوہ بندہ جیہڑا دوجے بندے دے سامنے نیزہ توڑ کے اوہدا غلام بن جاندا اے، اوہ ہن وی آزاد اے، کیوں جو اوس نے اپنا مالک آپ چُنیا سی۔” — Herbert Spencer, The Man Versus the State

“کجھ سالاں بعد نواں مالک چُنن دی اجازت ملن نال بندے دی غلامی ذرا وی گھٹ نئیں جاندی۔” — Lysander Spooner, No Treason No. VI: The Constitution of No Authority

“مالکان دا آزادانہ انتخاب نہ مالکان نوں ختم کردا اے، نہ غلاماں نوں۔ کئی قسماں دیاں چیزاں تے خدمتاں وچوں اپنی مرضی نال چُنن دی سہولت، آزادی نئیں اے جے اوہ چیزاں تے خدمتاں مشقت تے ڈر والی زندگی اُتے سماجی قابو برقرار رکھدیاں ہون—یعنی جے اوہ بندے نوں اپنی زندگی توں بیگانہ رکھدیاں ہون۔ تے جدو‏ں بندہ اپنے اُتے باہر توں مسلط کیتیاں لوڑاں نوں آپ ای دوبارہ پیدا کردا اے، تاں ایہہ خودمختاری دا ثبوت نئیں؛ ایہہ صرف اوہناں قابو رکھن والیاں تدبیراں دی کامیابی دکھاندا اے۔” — Herbert Marcuse, One-Dimensional Man

“جیہڑا وی کسے ہور بندے اُتے قابو پاؤن دی کوشش کردا اے، اوہ حاکم، جارح تے حملہ آور اے؛ تے ایس حملے دی حقیقت نئیں بدل دی، چاہے اک بندہ عام مجرم وانگ دوجے بندے اُتے کرے، یا اک بندہ مطلق بادشاہ وانگ سارے ہور لوکاں اُتے کرے، یا سارے ہور لوک جدید جمہوریت وانگ اک بندے اُتے کرن۔” — Benjamin R. Tucker, 1890

“کوئی وی بندہ طاقت ایس نیت نال نئیں ہتھیاندا کہ فیر اوہنوں چھڈ دیوے گا۔ طاقت کوئی ذریعہ نئیں، اوہ آپ ای مقصد اے۔ انقلاب نوں بچاؤن لئی آمریت قائم نئیں کیتی جاندی؛ آمریت قائم کرن لئی انقلاب کیتا جاندا اے۔” — George Orwell دے Nineteen Eighty-Four وچ O’Brien

حکومت

“افسوس دی گل اے کہ ایہہ ٹھیک طرح نال نئیں سمجھیا جاندا کہ جیویں ریاست کول اپنا کوئی پیسہ نئیں، اوہویں اوس کول اپنی کوئی طاقت وی نئیں۔ اوس کول جِنّی وی طاقت اے، اوہ معاشرے نے اوس نوں دِتّی اے، نالے اوہ طاقت وی جیہڑی اوہ ویلے ویلے کسے نہ کسے بہانے نال کھوہ لیندی اے؛ ریاستی طاقت دا ہور کوئی ذریعہ نئیں۔ ایس لئی ریاست دی طاقت وچ ہر اضافہ، چاہے اوہ دِتّا گیا ہووے یا کھوہیا گیا ہووے، معاشرے دی طاقت وچ اونّی ای گھاٹ پیدا کردا اے۔ معاشرے دی طاقت وچ لگ بھگ اوس دے برابر کمی توں بغیر ریاست دی طاقت کدی نئیں ودھ سکدی، نہ ای ودھ سکنا ممکن اے۔” — Albert J. Nock ๖

“ریاست دی پچھان اختیار اے، یعنی حکمرانی کرن دا حق۔ انسان دا بنیادی فرض اپنی خودمختاری اے، یعنی اپنے اُتے حکمرانی قبول کرن توں انکار۔” — Robert Paul Wolff

“حکومت نوں غور نال ویکھو تاں اوہ ہور کجھ نئیں، بس غلطیاں کر سکّن والے بندیاں دا اک ٹولہ اے، جِنّاں کول اینّی سیاسی طاقت اے کہ اوہ ایویں کم کر سکّن جیویں اوہناں توں کوئی غلطی ہو ای نئیں سکدی۔” — Robert LeFevre

“ایہو فرق اے، تے بڑا اہم فرق اے۔ اسیں انسانی فطرت دیاں خامیاں منّنے آں، پر حکمراناں لئی کوئی چھوٹ نئیں رکھدے۔ اوہ اپنے لئی ایہہ چھوٹ رکھدے نیں، کدے کدے انجانے وچ وی؛ تے ایس لئی کہ اسیں اوہناں نوں ایہہ چھوٹ نئیں دیندے، اوہ سانوں خواب ویکھن والے تے ‘غیر عملی بندے’ آکھدے نیں۔” — Pyotr Kropotkin

“جے انساناں دے فطری رجحان اینّے ماڑے نیں کہ لوکاں نوں آزاد چھڈنا محفوظ نئیں، تاں ایہناں بندوبست کرن والیاں دے رجحان ہمیشہ چنگے کیویں ہوندے نیں؟ قانون بناؤن والے تے اوہناں دے مقرر کیتے اہلکار وی انسان نئیں؟ یا اوہ سمجھدے نیں کہ اوہ باقی انساناں نالوں ودھیا مٹّی دے بنے نیں؟” — Frédéric Bastiat, The Law

“خطرہ ایہہ نئیں کہ کوئی خاص طبقہ حکمرانی دے لائق نئیں۔ ہر طبقہ حکمرانی دے لائق نئیں۔” — Lord Acton, letter to Mary Gladstone (1881)

“پر حکومت دے ہون دی وجہ آخر کیہہ اے؟ بندہ اپنی آزادی تے اپنی پہل کرن دا حق دوجیاں دے حوالے کیوں کرے؟ اوہناں نوں ایہہ طاقت کیوں دیوے کہ ہر اک دی مرضی ہووے یا نہ ہووے، اوہ سبھ دے مالک بن جان تے ساریاں دیاں قوتاں اپنی مرضی نال ورتن؟ کیہہ حکمران اینّے غیرمعمولی صلاحیتاں والے نیں کہ کوئی معقول دلیل نال ایہہ آکھیا جا سکے کہ اوہ عام لوکاں دی نمائندگی کرکے ساریاں دے بھلے لئی، خود لوکاں نالوں ودھ چنگا کم کرسکدے نیں؟ کیہہ اوہ غلطی توں پاک تے بدعنوانی توں بچے ہوئے نیں، جو تھوڑی جئی سمجھداری نال وی ہر فرد تے ساریاں دا مستقبل اوہناں دے علم تے نیکی دے بھروسے اوہناں دے سپرد کیتا جا سکے؟ بھاویں بے انتہا نیکی تے علم والے انسان موجود وی ہون، بھاویں اسیں اوہ گل من لئیے جیہڑی تاریخ وچ کدی نئیں ہوئی تے ساڈے خیال وچ کدی ہو وی نئیں سکدی—یعنی حکومت سبھ توں قابل تے سبھ توں چنگے لوکاں نوں مل جاوے—تاں وی کیہہ حکومتی طاقت ملن نال اوہناں دے بھلائی والے اثر وچ کوئی اضافہ ہووے گا؟ کیہہ ایہہ الٹا اوہ اثر نوں مفلوج یا تباہ نئیں کر دیوے گی؟ کیوں جو حکمران اوہناں کمّاں وچ پئے رہن تے مجبور ہوندے نیں جنہاں دی اوہناں نوں سمجھ نئیں، تے سبھ توں ودھ اپنی توانائی اقتدار قائم رکھن، اپنے دوستاں نوں راضی رکھن، ناراض لوکاں نوں روکّن تے باغیاں نوں قابو کرن وچ ضائع کردے نیں۔” — Errico Malatesta

“انسانی بھلائی لئی کوششاں، ایجاداں تے دریافتیں وچ اختیار یا حکومت دا کیہڑا حصہ رہیا اے؟ کوئی وی نئیں، یا گھٹ توں گھٹ کوئی فائدہ مند حصہ نئیں۔ ایس میدان وچ ہر حیران کن کارنامہ ہمیشہ فرد نے انجام دتا اے، اکثر انسانی تے الٰہی اختیار دیاں پابندیاں، ستاؤ تے مداخلت دے باوجود۔” — Emma Goldman, The Individual, Society and the State

“حکومت اوہ وڈا افسانہ اے جیہدے راہیں ہر بندہ دوجے ساریاں دے خرچے اُتے جیوَن دی کوشش کردا اے۔” — Frédéric Bastiat, “Government”

“جیہڑے لوک جمہوریت تے بادشاہت وچ سبھ توں تکھا فرق منّ دے نیں، اوہناں لئی ایہہ سمجھنا اوکھا اے کہ کوئی سیاسی ادارہ اینّیاں تبدیلیاں وچوں لنگھ کے وی بنیادی طور اُتے اوہو جیہا کیویں رہ سکدا اے۔ پر اک سرسری نظر نال وی پتا لگ جانا چاہیدا اے کہ انگریزی بادشاہت دے پورے ارتقا وچ—اُس دے سارے پھیلاؤ تے انقلاباں سمیت، تے ایتھوں تک کہ سمندر پار اک کالونی وچ جان توں بعد وی، جیہڑی بعد وچ آزاد ملک تے پھر طاقتور ریاست بن گئی—ریاست دے اوہو کم تے اوہو رویّے تقریباً بغیر کسی بنیادی تبدیلی دے قائم رہے۔” — Randolph Bourne, The State

“ریاست ہور کجھ نئیں، بس اوہناں ساریاں آزادیاں دا مجموعہ اے جیہڑیاں سماج فرد کولوں روکدا اے۔” — Mikhail Bakunin

“فرد ریاست نال سودے بازی نئیں کر سکدا۔ ریاست طاقت توں بغیر کوئی ہور سکہ نئیں منّدی، تے اوہ سکے وی آپ ای جاری کردی اے۔” — Ursula K. Le Guin, The Dispossessed (1974)

“ساریاں ظالمانہ حکومتان وچوں اوہ ظلم شاید سبھ توں ودھ گھٹن والا ہووے جیہڑا مظلوماں دی اپنی بھلائی دے ناں تے کیتا جاوے۔ شاید لٹیرے سرداراں دے تھلے رہنا اوہناں بےحد اختیار رکھن والے اخلاق دے ٹھیکیداراں دے تھلے رہن نالوں چنگا ہووے۔ لٹیرے سردار دی بےرحمی کدے تھم سکدی اے، اوہدی لالچ کسے ویلے پوری ہو سکدی اے؛ پر جیہڑے ساڈی بھلائی دے ناں تے سانوں ستاندے نیں اوہ سانوں بناں انت ستاندے رہن گے، کیوں جو اوہناں دا اپنا ضمیر اوہناں دے کم نوں ٹھیک سمجھدا اے۔” — C. S. Lewis, The Humanitarian Theory of Punishment (1949)

“قانون اپنی شاندار برابری وچ امیراں تے غریباں دوناں نوں اک جیہا پُلاں تھلے سون، گلیاں وچ بھیک منگن تے روٹی چورن توں روکدا اے۔” — Anatole France

“ایہہ اصول کہ اکثریت نوں اقلیت اُتے راج کرن دا حق اے، عملی طور اُتے ہر حکومت نوں بندیاں دے دو ٹولیاں دی محض لڑائی بنا دیندا اے: مالک کون بنے گا تے غلام کون؟ ایہہ لڑائی، بھاویں کِنّی وی خونریز ہووے، اپنی فطرت دے مطابق کدے مستقل طور اُتے ختم نئیں ہو سکدی، جدوں تک انسان غلام بنن توں انکار کردا رہوے۔” — Lysander Spooner, No Treason

“حکومت دے سارے طریقے ناکام نیں۔ آمریت ہر بندے نال بےانصافی کردی اے، حتیٰ کہ آمر نال وی، جیہڑا شاید کسے بہتر کم لئی بنیا سی۔ تھوڑے بندیاں دا راج بہت ساریاں نال بےانصافی اے، تے ہجوم دا راج تھوڑیاں نال بےانصافی اے۔ اک ویلے جمہوریت توں بہت امیداں لائیاں گئیاں سن؛ پر جمہوریت دا مطلب بس لوکاں ولوں لوکاں نوں لوکاں لئی ڈنڈے مارنا اے۔ ہُن ایہہ گل سمجھ آ گئی اے۔ مینوں کہنا پئے گا کہ ایہہ گل بہت پہلاں سمجھ آ جانی چاہیدی سی، کیوں جو ہر طرح دی حکم چلاؤن والی اتھارٹی بندے دی عزت گھٹاندی اے۔ ایہہ اوہناں نوں وی گھٹاندی اے جیہڑے اختیار ورتدے نیں، تے اوہناں نوں وی جنہاں اُتے ایہہ اختیار ورتیا جاندا اے۔” — Oscar Wilde, The Soul of Man under Socialism

“…اوہناں دساں ہزاراں لوکاں دا خیال کرو جہڑے جادوگری دے الزام وچ ساڑے گئے، پھانسی چڑھائے گئے، اُبالے گئے یا ہور طریقیاں نال مارے گئے؛ اوہناں دسّاں لکھاں لوکاں دا جہڑے مذہبی بدعت دے الزام وچ ستائے گئے؛ اوہناں ہزاراں نیک ناں والے لوکاں دا جہڑے غداری دے الزام وچ دکھ جھیل دے رہے؛ تے شروع توں اج تک ہر طرح دے تصور کیتے جا سکدے جرم لئی اگ، تشدد، پھانسی دے تختے، اذیت دے آلات تے قیدخانے دے شکار بنن والیاں دا خیال کرو…

دنیا دے حکمراناں دی طاقت تے بےرحمی نال وگے ہوئے لہو دے سمندراں تے ہنجواں دیاں ندیاں نوں یاد کرو؛ اوہ ظلم، اذیت تے تکلیف جو بےوس، کمزور تے بدقسمت لوکاں اُتے ڈھائی گئی؛ فیر اپنے آپ نوں پچھو کہ کی واقعی سزا اک چنگی شے اے۔ بھاویں تشدد جرم نوں روک سکدا ہووے، حکمراناں دی بےرحمی، تکلیف، خونریزی تے جرائم اوہناں کمزور تے گمنام مظلوماں دیاں غلطیاں توں کئی گنا ودھ نیں جنہاں دے بدلے دا اوہ دعویٰ کردے نیں۔ تے ایہ ظلم گھٹدا وی نئیں۔

پرانے فیصلےآں دے انصاف اُتے شک کرنا پر اج دے فیصلیاں نوں راست مننا سراسر پاگل پن اے۔ کوئی سزا سناؤن والا فیصلہ انصاف نئیں تے کوئی عدالتی فیصلہ سچا انصاف نئیں۔ ہر قسم دا تشدد تے زور ظالمانہ، ناانصافانہ تے وحشیانہ اے، تے انساناں دا فیصلہ اینوں جائز نئیں بنا سکدا۔” — Clarence Darrow, Resist Not Evil

“حکومت ایہ نئیں چاہ سکدی کہ سماج بکھر جائے، کیوں جو ایہ ہووے تاں اوہ تے حکمران طبقہ لوکاں دے استحصال دے وسیلے کھو بیٹھن گے۔ نال ایہ وی نئیں کر سکدی کہ سماج نوں سرکاری مداخلت توں بغیر آپ اپنا بندوبست کرن دےوے، کیوں جو فیر لوک چھیتی سمجھ جان گے کہ حکومت صرف اوہناں جائیداد دے مالکاں دی رکھوالی کردی اے جیہڑے لوکاں نوں بھکھ وچ رکھدے نیں؛ تے لوک حکومت تے اوہناں مالکاں دوناں توں چھٹکارا پاؤن لئی جلدی کرن گے۔” — Errico Malatesta

“لوک بھکھے کیوں نیں؟ کیوں جو حکمران ٹیکس دے روپ وچ پیسہ کھا جاندے نیں۔ ایس لئی لوک بھکھے نیں۔ لوک بغاوت کیوں کردے نیں؟ کیوں جو حکمران حد توں ودھ دخل دیندے نیں۔ ایس لئی لوک بغاوت کردے نیں۔ لوک موت نوں اینا ہولا کیوں سمجھدے نیں؟ کیوں جو حکمران اوہناں دی زندگی توں بہت ودھ منگ کردے نیں۔ ایس لئی لوک موت نوں ہولا لیندے نیں۔ جدوں جین واسطے تھوڑا ای ہووے، بندہ سمجھ جاندا اے کہ زندگی نوں حد توں ودھ قیمتی نہ سمجھے۔” — Lao Tzu, Tao Te Ching, ch. 75, trans. Gia-Fu Feng and Jane English

“ایس لئی جیہڑا وی آزادی چاہندا اے، اوہنوں ایہناں ضروری حقیقتاں نوں سمجھنا چاہیدا اے: ۱. جیہڑا بندہ وی اکھوتی ‘حکومت’ دے ہتھ پیسہ دیندا اے، اوہ اوہدے ہتھ اک تلوار پھڑاندا اے جیہڑی اوہدے اپنے خلاف ورتی جائے گی، تاں جو اوہدے کولوں ہور پیسہ کھوہیا جا سکے تے اوہنوں حکومت دی من مانی مرضی دے تھلے رکھیا جا سکے۔ ۲. جیہڑے لوک شروع توں اوہدی رضا توں بغیر اوہدا پیسہ لیندے نیں، جے اوہ اگے چل کے اوہناں دیاں منگاں دا ویرودھ کرے، تاں اوہ ایہو پیسہ اوہنوں ہور لٹّن تے غلام بناؤن لئی ورتن گے۔” — Lysander Spooner, No Treason

“اسیں بے خوف ایہہ نتیجہ کڈھ سکدے آں جو انقلاب دا نسخہ نہ سیدھی قانون سازی اے، نہ سیدھی حکومت اے تے نہ ای سادہ کیتی ہوئی حکومت؛ ایہہ حکومت دا نہ ہونا اے۔ نہ بادشاہی، نہ اشرافیہ دا راج، نہ ایتھے تک جو جمہوریت وی، جدوں تک اوہ کسے وی شکل دی حکومت نوں اپنے وچ رکھدی اے، چاہے اوہ لوکاں دے ناں اُتے کم کرے تے اپنے آپ نوں ای لوک آکھے۔ نہ حکم چلاؤن دا حق، نہ حکومت، ایتھے تک جو عوامی حکومت وی نئیں؛ ایہو انقلاب اے۔ سیدھی قانون سازی، سیدھی حکومت تے سادہ حکومت پرانے جھوٹ نیں، جیہناں نوں اوہ بیکار وچ نویں رنگ نال پیش کرن دی کوشش کردے نیں۔ چاہے راج سیدھا ہووے یا بالواسطہ، سادہ ہووے یا پیچیدہ، لوکاں اُتے حکومت کرنا ہمیشہ لوکاں نال دھوکا کرنا ہوئے گا۔ ایہہ ہمیشہ اک انسان دا دوجے انسان نوں حکم دینا اے؛ آزادی دا خاتمہ کرن والا اک دھوکا اے؛ انصاف دی تھاں، جیہڑا اکیلا سوالاں دے جواب دے سکدا اے، زور نال گل مکانا اے؛ تے ضدی ہوس اے جیہڑی لوکاں دی وفاداری تے سادہ دلی نوں اپنے چڑھن لئی پَوڑیاں بنا لیندی اے…” — Pierre-Joseph Proudhon, The General Idea of the Revolution in the Nineteenth Century (1851)

“جے حکومت نہ ہون دا واقعی مطلب بری معنیاں وچ انارکی یعنی بدانتظامی وی ہووے—حالانکہ ایہہ گل بالکل سچ نئیں—تاں وی انارکی دی کوئی بدانتظامی اوہ حالت توں مَڑی نئیں ہو سکدی جتھے حکومت انسانیت نوں لے آئی اے۔” — Leo Tolstoy, Patriotism and Government

“جیہنوں اسیں حکومت آکھدے آں، اوہ آخر اے کی؟ کی اوہ منظم تشدد نئیں؟ قانون تہانوں حکم دیندا اے جو اطاعت کرو، تے جے تسی اطاعت نہ کرو تاں اوہ زور نال تہانوں مجبور کرے گا—ساریاں حکومتاں، سارے قانون تے سارا اختیار آخرکار زور تے تشدد، سزا یا سزا دے ڈر اُتے ای کھلوتے نیں۔” — Alexander Berkman

“ریاست اپنے تشدد نوں قانون آکھدی اے، پر فرد دے تشدد نوں جرم۔” — Max Stirner, The Unique and Its Own

“پہلاں جرم احتجاج دی اک چیخ وانگوں اکلا سی؛ ہُن اوہ سائنس وانگوں ہر تھاں عام ہو گیا اے۔ کل تک اوہ کٹہرے وچ کھڑا ہوندا سی؛ اج اوہ آپ قانون طے کردا اے۔” — Albert Camus, The Rebel

“تسی حکومت دے قتل کرن، جائیداد ضبط کرن تے قید کرن دے حق اُتے سوال نئیں چکدے۔ جے اک عام بندہ اوہ کم کرے جیہڑے حکومت ہر ویلے کردی اے، تسی اوہنوں قاتل، چور تے بدمعاش آکھو گے۔ پر جدوں تک کیتا گیا تشدد ‘قانونی’ اے، تسی اوہدی حمایت کردے او تے اوہدے اگے جھکدے او۔ ایس لئی تہانوں اصل وچ تشدد اُتے اعتراض نئیں، بلکہ لوکاں دے تشدد نوں ‘غیر قانونی’ طریقے نال ورتن اُتے اعتراض اے۔” — Alexander Berkman

“قتل کرنا منع اے؛ ایس لئی سارے قاتلاں نوں سزا ملدی اے، سوائے جدوں اوہ بگل وجاندے ہوئے وڈی گنتی وچ بندیاں نوں قتل کرن۔” — Voltaire

“حکومت دے تھلے ہونا ایہ اے کہ تہاڈے اُتے نظر رکھی جائے، تلاشی لی جائے، جاسوسی کیتی جائے، تہاڈے کم دی رہنمائی کیتی جائے، قانون نال جکڑیا جائے، نمبر دتا جائے، قاعدیاں وچ بندھیا جائے، رجسٹر کیتا جائے، سوچاں تہاڈے دماغ وچ پائیاں جان، وعظ کیتے جان، قابو رکھیا جائے، جانچیا جائے، اندازے لائے جان، قدر مِنی جائے، جھڑکیا جائے تے حکم دتے جان—اوہناں لوکاں ولوں جنہاں کول ایہ سب کرن دا نہ حق اے، نہ دانش، نہ نیکی۔ حکومت دے تھلے ہونا ایہ اے کہ ہر کم تے ہر لین دین اُتے تہاڈا ناں لکھیا جائے، اندراج ہووے، گنتی ہووے، ٹیکس لگے، مہر لگے، ماپیا جائے، نمبر دتا جائے، جانچ ہووے، لائسنس تے اجازت منگنی پئے، تنبیہ ہووے، روکیا جائے، منع کیتا جائے، سدھاریا جائے، درست کیتا جائے تے سزا دتی جائے۔ یعنی عوامی بھلائی دے بہانے تے ساریاں دے مفاد دے ناں اُتے تہاڈے اُتے جبری چندہ یا مالی بوجھ پایا جائے، تہاڈے نوں اطاعت دی مشق کروائی جائے، تہاڈا مال لوٹیا جائے، استحصال ہووے، اجارہ داری تھلے لیا جائے، دھمکی نال پیسے کڈھے جان، نچوڑیا جائے، دھوکا دتا جائے تے چوری کیتی جائے؛ فیر ذرا جیہی مزاحمت یا شکایت دا پہلا لفظ آکھن اُتے دبا دتا جائے، جرمانہ ہووے، بدنام کیتا جائے، تنگ کیتا جائے، پچھا کیتا جائے، بدسلوکی ہووے، ڈنڈیاں نال ماریا جائے، ہتھیار کھوہے جان، بَنھیا جائے، گلا گھٹیا جائے، جیل وچ سٹیا جائے، مقدمہ چلے، سزا سنائی جائے، گولی ماری جائے، دیس نکالا دتا جائے، قربان کیتا جائے، ویچیا جائے تے غداری کیتی جائے؛ تے سبھ توں اُتے مذاق اڈایا جائے، ٹھٹھا کیتا جائے، حقیر سمجھیا جائے، بے عزتی کیتی جائے تے رسوا کیتا جائے۔ ایہ اے حکومت؛ ایہ اے ایہدا انصاف؛ ایہ اے ایہدی اخلاقیات۔” — Pierre-Joseph Proudhon

“حکومت انسان دے علم وچ سبھ توں خطرناک ادارہ اے۔ تاریخ بھر وچ ایس نے لوکاں دے حق اِنّے پامال کیتے نیں جِنّے کوئی اک فرد یا گروہ نئیں کر سکدا: ایس نے لوک مارے، غلام بنایا، زبردستی دی مزدوری تے حراستی کیمپاں وچ بھیجیا، تے اوہناں دی محنت دا پھل باقاعدگی نال لوٹیا۔ اک عام مجرم دے برعکس، حکومت کول گرفتار کرن تے مقدمہ چلان دی طاقت اے؛ اک عام مجرم دے برعکس، ایہ کسے بندے نوں چارے پاسے توں گھیر کے اوہدی زندگی دے ہر پاسے اُتے قابو پا سکدی اے، ایس طرح کہ ملک چھڈن توں سوا کوئی رستہ نئیں رہندا (تے مکمل آمرانہ ملکاں وچ اوہ وی منع اے)۔” — John Hospers

طاقت دا توازن

“میں حقیقی معنیاں وچ اوہدوں ای آزاد آں جدوں سارے انسان، مرد تے عورتاں، اک جیہے آزاد ہون۔ دوجیاں دی آزادی میری آزادی نوں نہ ختم کردی اے نہ گھٹاندی اے؛ الٹا، اوہ ایس دی لازمی شرط تے تصدیق اے۔” — Mikhail Bakunin ๖

“آزادی دے حق وچ دلیل دین دا مطلب تنظیم دے خلاف ہونا نئیں؛ تنظیم انسانی عقل دے سبھ توں طاقتور اوزاراں وچوں اک اے۔ ایہ دلیل ہر اوہ تنظیم دے خلاف اے جیڑی ہورناں نوں باہر رکھے، خاص مراعات رکھے یا اجارہ داری کرے، تے جبر دے استعمال دے خلاف اے جیڑے نال دوجیاں نوں بہتر کم کرن توں روکیا جائے۔” — Friedrich August von Hayek

“اختیار نوں وکھ وکھ تھاواں اُتے ونڈن دا مطلب خودمختاری اے—اپنے ارادے نال آزادانہ کم کرن دی صلاحیت۔ خودمختاری ہر پیمانے اُتے ہو سکدی اے: اک بندہ، اک محلہ، اک تحریک یا پورا علاقہ۔ آزاد ہون لئی اپنے آس پاس دے ماحول تے روزمرہ زندگی دیاں باریکیاں اُتے قابو ہونا ضروری اے؛ تسی جِنّے ودھ اپنے اُتے انحصار کر سکو، تہاڈی خودمختاری اوہنی ای محفوظ ہووے گی۔ ایس دا مطلب ایہ نئیں کہ اپنی ہر لوڑ اکیلے پوری کرنی پئے؛ ایہ اک ایہو جیہا باہمی انحصار وی ہو سکدا اے جیڑا تہاڈے نوں اوہناں لوکاں نال سودے بازی دی طاقت دیوے جنہاں اُتے تسی انحصار کردے او۔ کوئی اک ادارہ وسائل یا سماجی رشتیاں تک رسائی اُتے اجارہ داری نہ کر سکے۔ جیہڑا معاشرہ خودمختاری نوں فروغ دیندا اے، اوہنوں انجینیئر دی بولی وچ ‘اضافی متبادل بندوبست’ دی لوڑ اے: زندگی دے ہر پاسے وچ چوناں تے امکانات دی وڈی گنجائش۔” — CrimethInc., From Democracy to Freedom

“جیویں جیویں ودھدی ہوئی انتظامی تنظیم دی طاقت ودھدی اے، اویویں اویویں باقی معاشرے دی اوہدے ہور ودھن تے قابو دے خلاف مزاحمت دی طاقت گھٹدی اے۔” — Herbert Spencer, The Man Versus the State

“نیٹ ورک وچ علم سانجھا کرن نال پیدا ہون والی مشترکہ قوت نیٹ ورک دی اپنی اے—خاصیت دے معنی وچ وی تے ملکیت دے معنی وچ وی۔ ایس نال نیٹ ورکس تے درجہ بندی والے نظاماں دے وچکار طاقت دے توازن اُتے انقلابی اثر پیا اے، تے وڈیاں تنظیمیں دے مقابلے وچ افراد تے چھوٹے گروہاں نوں تقریباً ناقابلِ تصور طاقت ملی اے۔ درجہ بندی والے نظام وچ ممبراں یا مقامی رابطہ نقطیاں دے وچکار سارا رابطہ تھوڑھے جیہے مرکزی نقطیاں راہیں لنگھنا پیندا اے۔ اک ممبر یا مقامی نقطے توں دوجے تک صرف اوہی پیغام جا سکدا اے جو مرکزی نقطیاں نوں قابو کرن والیاں دے مقرر کیتے ہوۓ ترسیلی اصولاں اُتے پورا اترے۔ ایس نظام وچ تھوڑھے جیہے نقطیاں نوں ای پیغام گھلن دی اجازت ہوندی اے؛ ایس لئی ایس دی بناوٹ نوں ‘اک توں کئی وال’ آکھیا جاندا اے۔ پر ونڈے ہوئے نیٹ ورک وچ ہر نقطہ پیغام گھل سکدا اے، تے کوئی وی دو نقطے مرکزی نقطے راہیں لنگھے بغیر یا اوہدے قابو کرن والے توں اجازت لئے بغیر سیدھا رابطہ کر سکدے نیں۔ اتھے ممبر صرف ایہ نئیں چُندے کہ مرکزی نقطیاں اُتے کس دا قابو ہووے؛ بلکہ ‘کوئی بندہ اک تجویز پیش کردا اے تے جو وی شامل ہونا چاہندا اے، ہو سکدا اے۔ ایس کم دا دائرہ ایس گل اُتے منحصر اے کہ تجویز نوں کِنّی قبولیت ملدی اے۔’ اکثریتی جمہوریت ‘قلت دا نظام’ اے، جتھے فیصلہ کرن دی طاقت لئی مقابلہ ہوندا اے: ‘اجتماع نوں لازماً دو وچوں اک چُننا پیندا اے—اک چھاننی یا دوجی، اک نمائندہ یا دوجا۔’ ایس دے برخلاف ونڈے ہوئے نیٹ ورک وچ فیصلے دی طاقت ایہو جیہا وسیلہ نئیں جو اک دے ورتن نال دوجے کول گھٹ جاوے۔ ہر فرد دا فیصلہ صرف اوہدے اپنے اُتے اثر کردا اے، تے ہوراں نوں اوہو جیہا کم کرن توں نئیں روکدا۔ ‘جے اکثریت نہ صرف کسی تجویز نال اختلاف کرے بلکہ اوہدے خلاف کم وی کرے، فیر وی اوہ ایس تجویز اُتے عمل ہون توں نئیں روک سکدی۔’” — Kevin Carson, The Desktop Regulatory State

“ایہناں دوناں دا تعلق اُلٹا اے: اک دی طاقت دوجے دی کمزوری اے۔ جے اسیں سماج نوں مضبوط کرنا چاہندے آں تے ریاست نوں کمزور کرنا پیوے گا۔ ہر قسم دے مکمل اختیار دے حامی ایہ گل سمجھدے نیں؛ ایس لئی اوہ ہمیشہ اوہناں سماجی اداریاں نوں تباہ کرن دی کوشش کردے نیں جیہناں اُتے اوہ قابو نئیں پا سکدے۔” — Colin Ward, The State and Society

“کجھ اہم عدم توازن ریاست دے مخالفاں نوں بہت وڈا فائدہ دیندے نیں۔ ہاں، ریاستاں کول نگرانی دیاں طاقتور صلاحیتاں نیں، پر ایہ صلاحیتاں مرکز توں درجہ بندی والے نظام راہیں چلائیاں جاندیاں نیں، تے نسبتاً چھوٹے، کجھ حد تک پہچانے جا سکن والے آپریٹراں دے گروہاں کول ای اوہناں دی رسائی اے۔ اوہ سات ارب انساناں دے گھاہ دے وڈے ڈھیر وچ گھاہ ورگے رنگ والیاں سوئیاں لبھن تے اوہناں دی نگرانی کرن دی کوشش کردے نیں۔ دنیا بھر وچ نیٹ ورک راہیں جڑیاں مزاحمتی تحریکاں ایہو سوئیاں نیں۔ سوئی لئی گھاہ چکّن والا پنجا پھڑی بندے نوں ویکھنا تے پہچاننا بہت سوکھا اے؛ پر اوس بندے لئی سوئی نوں ویکھنا تے پہچاننا کِنا اوکھا اے۔ پنجے پھڑے بندیاں دے مقابلے وچ سوئیاں بہت ودھ نیں۔ تے سوئیاں کول اپنے اوزار وی نیں—سستے، ورتن وچ سوکھے، تے تقریباً ہر کسے لئی دستیاب؛ اتھے تک کہ اوہ نگرانی والے آپریٹر وی جنہاں دا ذکر ہویا سی! اوہناں وچوں کوئی وی کسے وی ویلے، کسے وی وجہ نال، سوئی بنن دا فیصلہ کر سکدا اے۔” — Thomas Knapp, quoted by Kevin Carson

“اپنے مقصد پورے کرن دا پہلا قدم چُکدیاں، اختیار دی ونڈ دے حامی پیداوار نوں وکھ وکھ تھاواں اُتے پھیلاؤن دی حوصلہ افزائی کردے نیں۔ ایس لئی اوہ پیداواری گھراں نوں فروغ دیندے نیں، جتھے جدید چھوٹے اوزاراں تے مشیناں نال خاندان دیاں ساریاں یا بہت وڈے حصے دیاں بنیادی لوڑاں پوریاں کرن جوگیاں چیزاں تیار کیتیاں جا سکدیاں نیں۔” — Mildred Loomis

“حقیقت ایہ اے کہ دھرتی ہن ایہ حملہ ہور برداشت نئیں کر سکدی۔ جدوں ایہ ہوا نوں آلودہ کر رہیا اے، پانی نوں آلودہ کر رہیا اے، ساڈے کھانے نوں آلودہ کر رہیا اے، تاں اسی ایہنوں ہور جاری رہن دی اجازت نئیں دے سکدے۔ [...] سانوں زندگی دھرتی دیندی اے، امریکی حکومت نئیں۔ سانوں زندگی دھرتی دیندی اے، کثیرالقومی کمپنیواں دی حکومت نئیں۔ دھرتی سانوں زندگی دیندی اے؛ سانوں دھرتی دی لوڑ اے۔ سانوں ایہنوں بچا کے رکھنا پئے گا، نئیں تاں ساڈی زندگی وی نئیں رہے گی۔ ایس لئی اوہ جو کر رہے نیں، سانوں اوہدا مقابلہ کرنا پئے گا۔” — John Trudell, “Take Back the Earth,” Thanksgiving Day address (1980)

“جے تسی سبھ توں زیادہ جوشیلے انقلابی نوں چُک کے اوہنوں مطلق طاقت دے دیو، تاں اک سال دے اندر اوہ خود زار توں وی بدتر ہو جاوے گا۔” — Mikhail Bakunin

“زمین اُتے «ریاست» یقیناً ایس طرح شروع ہوندی اے۔ میرا خیال اے کہ اوہ خیالی قصہ ہن ردّ ہو چکیا اے جیہڑا ریاست دی شروعات نوں کسے «معاہدے» وچ ویکھدا اے۔ جیہڑا بندہ حکم دے سکدا اے، جیہڑا فطرتاً «مالک» اے، جیہڑا اپنے کمّاں تے اشاریاں نال تشدد دکھاندا اے — ایہو جیہے بندے دا معاہدے کرن نال کی لینا دینا؟ اسی ایہو جیہے لوکاں نال مذاکرات نئیں کر سکدے۔” — Friedrich Nietzsche, The Genealogy of Morals

“[…] ریاست دی مجرمانہ فطرت نہ کوئی نویں گل اے نہ حیرانی والی۔ ایہ اوہدوں شروع ہوئی جدوں لوٹ مار کرن والے لوکاں دا پہلا ٹولہ اکٹھا ہویا تے ریاست بنائی، تے جِنّا چِر دنیا وچ ریاست موجود اے، ایہ جاری رہے گی؛ کیوں جو ریاست بنیادی طور اُتے سماج مخالف ادارہ اے تے بنیادی طور اُتے مجرمانہ اے۔ ایہ خیال کہ ریاست کسے سماجی مقصد دی خدمت واسطے بنی سی، پوری طرح تاریخ دے خلاف اے۔ ایہ دی شروعات فتح تے جائیداد زبردستی کھوہن توں ہوئی — یعنی جرم توں۔ ایہ ایس مقصد لئی بنی سی کہ سماج دی اوہ ونڈ قائم رہے جس وچ اک طبقہ جائیداد دا مالک تے دوجیاں دا استحصال کرن والا اے، تے دوجا طبقہ بے جائیداد تے دوجیاں دے آسرے اے — یعنی اک مجرمانہ مقصد لئی۔” — Albert Jay Nock, “The Criminality of the State” (1939)

“حقیقت ایہ اے کہ، جیویں اسی اگے ویکھاں گے، شروع دیاں ریاستاں کئی وار اپنے لوکاں نوں اپنے کول نہ رکھ سکیاں؛ وباواں، ماحول تے سیاست دے لحاظ نال اوہ بےحد کمزور سن تے ڈِگن یا وکھ وکھ حصیاں وچ ونڈے جان دے خطرے وچ رہندیاں سن۔ پر جے ریاستاں اکثر ٹُٹ جاندیاں سن، تاں ایہ اس کرکے نئیں سی کہ اوہناں نے جِنّی جبر دی طاقت کٹھی کر سکدیاں سن، اوہ ورتن وچ کوئی کسر چھڈی ہووے۔ بےاختیار محنت دے وسیع استعمال دے ثبوت نہایت مضبوط نیں—جنگی قیدی، معاہدے نال بندھی خدمت، مندراں وچ غلامی، غلاماں دیاں منڈیاں، جبراً مزدوری دیاں بستیاں ول ہجرت، سزا یافتہ قیدیاں دی مزدوری تے پورے گروہاں دی غلامی (جیویں سپارٹا دے ہیلوٹ)۔” — James C. Scott, Against the Grain: A Deep History of the Earliest States (2017)

“اک بےروح سیاسی افسرشاہی، جیہڑی بندے دی پیدائش توں موت تک اوہدی زندگی اُتے نگرانی رکھدی اے تے اوہدی حفاظت وی کردی اے، جیویں جیویں ہور طاقتور ہوندی جاندی اے، لوکاں دے آپسی تعاون دے راہ وچ ہور وڈیاں رکاوٹاں کھڑیاں کردی جاندی اے۔ جیہڑا نظام اپنی ہر کارروائی وچ عوام دے وڈے حصیاں، ایتھوں تک کہ پوریاں قوماں دی بھلائی وی، تھوڑیاں جیہیاں اقلیتاں دی خودغرضانہ اقتدار دی بھکھ تے معاشی مفاداں لئی قربان کردا اے، اوہ لازماً سماجی رشتے توڑدا اے تے ہر بندے دی ہر بندے نال لگاتار لڑائی پیدا کردا اے۔ ایس نظام نے اوہ وڈی فکری تے سماجی رجعت لئی راہ پدھری جیہڑی اج جدید فاشزم تے مکمل کنٹرول والی ریاست دے تصور وچ سامنے آ رہی اے؛ ایہ پچھلیاں صدیاں دیاں مطلق العنان بادشاہتاں دی اقتدار دی ہوس توں وی کہیں اگے ودھ کے انسانی سرگرمی دے ہر میدان نوں ریاست دے کنٹرول ہیٹھ لیانا چاہندا اے۔ ‘سب کجھ ریاست لئی؛ سب کجھ ریاست دے راہیں؛ ریاست توں بغیر کجھ وی نئیں!’ اک نویں سیاسی الہیات دا بار بار دہرایا جان والا نعرہ بن گیا۔ جیویں کلیسائی الہیات دے وکھ وکھ نظاماں وچ خدا سب کجھ اے تے انسان کجھ وی نئیں، اویویں ایس جدید سیاسی عقیدے وچ ریاست سب کجھ اے تے شہری کجھ وی نئیں۔ تے جیویں پہلاں ‘خدا دی مرضی’ دے لفظاں نال مراعات یافتہ طبقیاں دی مرضی نوں جائز ٹھہرایا جاندا سی، اج ‘ریاست دی مرضی’ دے پچھے صرف اوہناں لوکاں دے خودغرض مفاد لُکے نیں جیہڑے اپنے آپ نوں ایس مرضی دی من مرضی نال تشریح کرن تے لوکاں اُتے تھوپن دا حق دار سمجھدے نیں۔” — Rudolf Rocker

خودبخود بنن والا نظم

“آزادی نظم دی دھی نئیں، اوہدی ماں اے۔” — Pierre-Joseph Proudhon

“جے تُسیں وڈا رہنما بننا چاندے او، تاں تہاڈے لئی تاؤ دے پچھے چلنا سکھنا ضروری اے۔ ہر شے اُتے قابو پاؤن دی کوشش چھڈ دیو۔ پکے منصوبے تے جمے ہوئے خیال چھڈ دیو، تے دنیا اپنے آپ نوں آپ سنبھال لَوے گی۔ جِنّے ودھ قانون تے پابندیاں ہون گیاں، لوک اوہنے ای غریب ہون گے۔ جِنّے ودھ ہتھیار ہون گے، اوہنی ای سلامتی گھٹ ہووے گی۔ جِنّیاں ودھ سرکاری امداداں ہون گیاں، لوکاں دی اپنے آپ اُتے ٹیک اوہنی ای گھٹ ہووے گی۔ جِنّے ودھ قاعدے تے ضابطے ہون گے، اوہنے ای ودھ چور تے لٹیرے ہون گے۔ ایس لئی استاد آکھدا اے: میں قانون نوں چھڈ دیندا آں، تے لوک ایماندار ہو جاندے نیں۔ میں معیشت نوں چھڈ دیندا آں، تے لوک خوشحال ہو جاندے نیں۔ میں مذہب نوں چھڈ دیندا آں، تے لوک سکون وچ آ جاندے نیں۔ میں ساریاں دی بھلائی دی اپنی خواہش وی چھڈ دیندا آں، تے بھلائی گھاہ وانگ ہر پاسے اُگ پَیندی اے۔” — Lao Tzu, Tao Te Ching, ch. 57

“اپنے کمّاں دی ترتیب بناندے ویلے معاشرے وچوں آپے پیدا ہوندیاں قوتاں نوں جِنّا ہو سکے ورتنا، تے جبر دا سہارا جِنّا ہو سکے گھٹ لینا، ایہہ بنیادی اصول بے شمار طریقیاں نال لاگو ہو سکدا اے۔” — Friedrich Hayek, The Road to Serfdom

“جے اسی ایہہ من لئیے کہ معاشرے دا معاشی مسئلہ بنیادی طور اُتے ہر ویلے تے تھاں دیاں خاص بدل دیاں حالتاں نال چھیتی مطابقت پیدا کرنا اے، تاں لگدا اے کہ آخری فیصلے اوہناں لوکاں کول رہنے چاہیدے نیں جو ایہناں حالتاں نوں جانندے نیں، متعلقہ تبدیلیاں نوں سِدھا ویکھدے نیں تے اوہناں دا سامنا کرن لئی فوراً موجود وسائل بارے جانندے نیں۔” — Friedrich A. Hayek, The Use of Knowledge in Society

“جیویں اسی ویکھ چکے آں، وڈیاں دفتری اداریاں نوں جیہڑیاں سادیاں تجریدی صورتاں ورتنیاں پیندیاں نیں، اوہ قدرتی یا سماجی عمل دی اصلی پیچیدگی نوں کدے وی پوری طرح ظاہر نئیں کر سکدیاں۔ اوہ جیہڑیاں قسماں بناندیاں نیں، اوہ اینیاں موٹیاں، اینیاں جامد تے اینیاں سانچے وچ ڈھلیاں ہوندیاں نیں کہ جس دنیا دا نقشہ پیش کرن دا دعویٰ کردیاں نیں، اوہدے نال انصاف نئیں کر سکدیاں۔” — James C. Scott, Seeing Like a State

“تُسیں لوکاں دے سوچن، کم کرن یا اک دوجے نال میل جول دے طریقے نوں جِنّا ودھ قابو کرن دی کوشش کرو گے—چاہے سِدھے زور نال، یا دھمکیاں، ڈر تے ترغیباں نوں بدل کے «ہولے جیہے دھکے» ورگے بالواسطہ طریقیاں نال—نظام دی بدل دیاں حالتاں نال ڈھلن دی صلاحیت اوہنی ای گھٹ ہووے گی۔” — Andrew Kemle

“مرکزی منصوبہ بندی دی بجائے آپے پیدا ہون والے نظم دے حق وچ روایتی دلیل ایہ اے کہ جدوں علم وکھ وکھ لوکاں کول کھنڈیا ہووے، تاں صرف وکھ وکھ تھاواں اُتے فیصلیاں تے وقت دے نال بدلدا عمل ای متعلقہ علم لبھ سکدا اے۔ دوجے لفظاں وچ، ایہو جیہا نظم «[…] اوہ علم ورت سکدا اے جیہڑا کسے اک بندے کول پورا نئیں»۔” — F. A. Hayek, (Law, Legislation and Liberty, Volume 1: Rules and Order)

“جیہڑا بھولا بندہ نظم نوں صرف سوچ سمجھ کے کیتی بندوبست دا نتیجہ سمجھدا اے، اوہنوں ایہ بے تُکا لگ سکدا اے کہ پیچیدہ حالتاں وچ فیصلے وکھ وکھ تھاواں اُتے ہون نال نظم تے اَنجان حالتاں نال ڈھلن دی صلاحیت بہتر پیدا ہو سکدی اے، تے اختیار دی ونڈ نال مجموعی نظم دی گنجائش وی ودھ سکدی اے۔ پر ایس طرح فیصلے وکھرے ہون نال ودھ معلومات نوں حساب وچ لیا جاندا اے۔” — Friedrich Hayek

“وسیع تجرباتی تحقیق نے ایہہ وکھ وکھ حالتاں درج کیتیاں نیں جنہاں وچ لوک سانجھے وسائل دے مسئلے اپنے آپ حل کردے نیں، ایہہ حل لمے سمے تک کدوں قائم رہندے نیں، تے وڈے ادارہ جاتی بندوبست چھوٹی سطح اُتے لوکاں دی مسئلے مؤثر تے پائیدار طریقے نال حل کرن دی صلاحیت نوں کِویں ودھاندے یا گھٹاندے نیں۔” — Elinor Ostrom, “Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems”

“آپے پیدا ہون والا نظم آزاد تے برابر لوکاں دے جال وچوں پیدا ہوندا اے۔ اوہناں دے کمّاں نال چنگا تے مندا ردعمل پیدا ہوندا اے، جیہڑا بعد وچ آون والے لوکاں نوں اپنی مرضی نال بنائے منصوبیاں اُتے عمل کردیاں راہ دِکھاندا اے، تے ایویں ردعمل دا سلسلہ جاری رہندا اے۔ ہر بندہ ایس جال دا اک جوڑ اے، ردعمل دے ذریعے دوجیاں نال جڑیا ہویا، پر اپنی مرضی نال کم کرن لئی آزاد۔ ایہہ ردعمل ایس گل نوں گھٹ کردا اے کہ ایس نظام وچ کامیاب ہون لئی کسے اک بندے نوں پورے نظام بارے کِنّا کجھ جاننا پیندا اے۔” — Gus diZerega, quoted by Kevin Carson in The Desktop Regulatory State

“سماجی علم دی اصطلاح دے طور اُتے سٹگمرجی زیادہ تر اوہناں جالی بندوبستاں نوں آکھیا جاندا اے جیہڑے وِکی، گروہی بلاگ تے آپس وچ جڑے چھوٹے حلقیاں توں بنیاں “بغیر رہنما” تنظیماں نال تعلق رکھدے نیں۔ جدوں ایہو جیہے تعاون نوں کمپیوٹر تے ڈیجیٹل جال ودھاندے نیں، معلومات نوں سنبھالن دی صلاحیت بہت ودھ جاندی اے۔ سٹگمرجی نال اپنے طور اُتے کم کرن والے لوک بے حد وڈے پیمانے اُتے وی مل کے کم کر سکدے نیں۔

سٹگمرجی پرانے معنیاں وچ “اجتماعیت” نئیں، جدوں وڈے پیمانے دے کسے وی سانجھے کم لئی پورے گروہ دی نمائندگی کرن والی وڈی تنظیم تے لوکاں دے کم نوں اوپر توں ہیٹھ تک حکم دے سلسلے راہیں ملان والا انتظام ضروری سمجھیا جاندا سی۔ پھر وی ایہہ سانجھی کارروائی دی پوری تکمیل اے، کیونکہ ایہہ بہتے لوکاں دے اکٹھے کم نوں ملان دا خرچ مکا دیندی اے۔ نال ایہہ فرد دی آزادی دی وی پوری تکمیل اے، کیونکہ ہر کم فرد دی آزاد کارروائی اے تے “گروہ” انہاں سارے کمّاں دا مجموعہ ای اے۔ ہر بندہ گروہ توں اجازت منگے بغیر اپنی پسند دا نواں خیال پیش کرن لئی آزاد اے، تے ہر کوئی اوہنوں اپناؤن یا نہ اپناؤن لئی آزاد اے۔ سٹگمرجی کسے بندے نوں گروہ دی مرضی دا پابند ہون دی لوڑ ختم کردی اے تے بندوبست چلاؤن دی بنیادی اکائی فرد نوں بنا دیندی اے؛ ایس طرح رضامندی دا اصول پوری طرح عمل وچ آ جاندا اے۔

سٹگمرجی والے بندوبست نال ایہو جیہیاں بناوٹاں پیدا ہوندیاں نیں جیہڑیاں وکھ وکھ جوڑ سکدے حصیاں توں بنیاں ہوندیاں نیں۔ ایہہ بناوٹاں ہر پاسے ملدیاں نیں، کیونکہ حصیاں دی ایہہ صورت نظام دی سکھن، ودھن تے بدل دیاں حالتاں نال ڈھلن دی صلاحیت بدل دیندی اے۔ تھوڑے جیہے بنیادی حصیاں نوں الٹ پلٹ کے تے دوبارہ جوڑ کے بے شمار پیچیدہ نظام بنائے جا سکدے نیں۔ جے ابتدا بہتے فرداں توں ہووے، جِنّاں وچوں ہر اک تھوڑے ہور لوکاں نال میل جول تے چند سادے قاعدیاں دے مطابق اوہناں اُتے اثر پا سکدا ہووے، تاں مناسب حالتاں وچ اوہ سارے فرد چھیتی نال اک نویں اجتماعی حالت وچ داخل ہو سکدے نیں۔” — Kevin Carson, The Desktop Regulatory State ๖

“ایہ سمجھنے لئی کہ معاشرہ حکومت توں بغیر کِویں چل سکدا اے، تھوڑی دیر اپنے اج دے معاشرے وچ اصل وچ کیہہ ہو رہیا اے، ایہ ویکھنا کافی اے۔ اسی ویکھاں گے کہ اج وی سب توں اہم کم حکومت دی مداخلت توں بغیر ہو جاندے نیں۔ حکومت جدوں وچ آندی اے تاں عوام دا استحصال کرن، خاص حق رکھن والیاں دی حفاظت کرن، یا اوہ کمّاں اُتے بلا لوڑ مہر لاؤن لئی آندی اے جیہڑے اوہدی مدد توں بغیر، کئی واری اوہدی مخالفت دے باوجود، پہلے ای ہو چکے ہوندے نیں۔ لوک کم کردے نیں، لین دین کردے نیں، پڑھدے نیں، سفر کردے نیں، اپنی مرضی نال اخلاق یا صفائی دے عام اصول منندے نیں؛ سائنس تے فن دی ترقی توں فائدہ چکدے نیں تے اوہناں دے بے شمار سانجھے مفاد ہوندے نیں، پر اوہناں نوں کدے ایہ لوڑ محسوس نئیں ہوندی کہ کوئی انہاں معاملے وچ اوہناں نوں حکم دے کے دسے کیہہ کرنا اے۔ الٹا، جنہاں کمّاں وچ حکومت دخل نئیں دیندی اوہ زیادہ پھلدے نیں تے گھٹ جھگڑے پیدا کردے نیں، کیونکہ اوہ بغیر کسے مرکزی حکم دے سبھ دی مرضی نال سب توں فائدہ مند تے پسندیدہ طریقے وچ ڈھل جاندے نیں۔” — Errico Malatesta

“حکومت ناں دی ایہہ روک بنن والی قوت ختم ہووے گی تاں معاشرہ اُس ویلے موجود طاقت تے صلاحیت دے مطابق جیہڑا بن سکدا اے اوہو بنے گا۔ جے پڑھے لکھے لوک تعلیم پھیلانا چاندے ہون، اوہ سکول قائم کرن گے تے لوکاں نوں تعلیم دا فائدہ تے لطف محسوس کرانا اوہناں لئی ضروری ہووے گا۔ جے ایہو جیہے لوک ہون ای نہ، یا بس تھوڑے ہون، تاں حکومت اوہناں نوں پیدا نئیں کر سکدی۔ اوہ صرف ایہ کر سکدی اے—تے اج وی ایہی کردی اے—کہ اوہناں تھوڑیاں نوں عملی تے پھلدار تعلیمی کم توں ہٹا کے اُتے بٹھا دے، جتھوں اوہ پولیس دے زور نال لوکاں اُتے تھوپی جان والی چیزاں دا حکم دین۔ ایس طرح ہوشیار تے جوشیلی استاد سیاست دان بن جاندے نیں: بے فائدہ پرجیوی، جیہڑے اپنی پسند دیاں گلاں تھوپن تے اقتدار وچ رہن وچ ای پورے رُجھے رہندے نیں۔” — Errico Malatesta

“حکومتی مشین دے تھلے، سیاسی اداریاں دے سائے وچ، سیاست داناں تے مذہبی پیشواواں دی نظر توں اوہلے، معاشرہ ہولی ہولی تے چپ چاپ اپنا جسم بنا رہیا اے؛ اپنی زندگی تے خودمختاری نوں ظاہر کرن والا نواں نظم قائم کر رہیا اے... اسی بے خوف ہو کے نتیجہ کڈھ سکدے آں کہ انقلاب دا اصول نہ براہ راست قانون سازی اے، نہ براہ راست حکومت، نہ سادہ بنائی حکومت؛ ایہ حکومت دا نہ ہونا اے۔” — P.J. Proudhon, 1851

“جدوں ریاست دی نفرت انگیز طاقت فرداں، انجمنّاں، کمیوناں، خطیاں تے علاقیاں نوں اکٹھے رہن اُتے مجبور کرنا چھڈ دے گی، اوہ اک دوجے نال ہور نیڑے جڑن گے تے اج ریاست دے اوہنے ای ظالمانہ تے تھکاؤن والے جوئے ہیٹھ مجبوراً بنائی گئی وحدت توں زیادہ جاندار، زیادہ حقیقی تے زیادہ مضبوط اتحاد قائم کرن گے۔” — Pierre-Joseph Proudhon

“بے قاعدہ تے وکھ وکھ تھاواں اُتے فیصلے کرن نال ایہ سمجھ ودھدی اے کہ معاشرہ مرکز توں بغیر جال وانگ آپے چل سکدا اے۔ ایہ اختلاف نوں زندگی دی صحت مند قوت مندا اے، زندگی دے ہر ویلے وچ فیصلے لئی بہتے میدان پیدا کردا اے—رسمی تے مردانہ غلبے والی کانفرنس یا اُتے توں آون والے حکم توں کہیں اگے—تے انسانی جال دے وکھ وکھ حصیاں وچ وکھرے، بلکہ اک دوجے دے خلاف، فیصلے کرن دی گنجائش دیندا اے۔ نال ہی سانجھی سمجھ نوں ودھاؤندا اے تاں جو ہر فیصلہ کرن والا اپنی عقل پوری طرح ورتے تے دوجیاں نال تال میل بٹھا سکے۔ انساناں دی وڈے پیمانے اُتے ایویں فیصلے کرن دی صلاحیت ارتقا دے لمے عمل وچ آزمائی جا چکی اے؛ ایس گل دا انکار اوہ لوک کردے نیں جیہڑے اپنے ساتھیاں نوں ہمیشہ بچے بنا کے رکھنا چاندے نیں، تاں جو فیصلے کرن دا حق اک ہی ڈھانچے وچ اپنے کول رکھ کے اوہناں اُتے قابو رکھ سکن۔” — Peter Gelderloos, Worshiping Power

“یا تاں ریاست ہمیشہ لئی رہے گی، فردی تے مقامی زندگی نوں کچلے گی، انسانی سرگرمی دے ہر میدان اُتے قبضہ کرے گی، اپنی جنگاں تے طاقت لئی اندرلے جھگڑے تے محل دیاں اوہ بغاوتاں لے کے آوے گی جیہڑیاں بس اک ظالم دی تھاں دوجا بٹھاندیاں نیں، تے ایس راہ دے آخر وچ لازماً… موت ہووے گی! یا ریاستاں ختم ہون گیاں تے نواں جیون ہزاراں تھاواں اُتے فرداں تے گروہاں دی جاندار پہل تے آزاد سمجھوتے دی بنیاد اُتے دوبارہ شروع ہووے گا۔” — Pyotr Kropotkin

آزادانہ انجمن

“تینوں ایہ مننا پَوے گا کہ آزادی وچ وکھ وکھ معاشریاں دے سماجی بندوبست وکھرے ہون گے، کجھ کمیونسٹ، کجھ اوہناں دے بالکل اُلٹ؛ انہاں وچ مقابلہ ہووے گا تے نتیجے دسن گے کہ کیہڑا بہتر اے۔ نئیں تاں تینوں مقابلہ دبانا، کمیونزم تھوپنا، آزادی رد کرنا تے ترقی دے خلاف کھلونا پَوے گا۔ دوست، دنیا نوں چیزاں قائم کرن دے نویں طریقے نئیں چاہیدے؛ موقعے اُتے لگیاں پابندیاں ہٹاؤن دی لوڑ اے۔” — Voltairine de Cleyre, The Individualist and the Communist ๖

“پچھلے زمانیاں وچ جمع ہوئے خزانے اُتے اپنے سبھ ممبراں دا برابر حق من کے، ایہہ معاشرہ ہن استحصال ہون والیاں تے استحصال کرن والیاں، محکوم تے حاکم، دبے ہوئیاں تے دباؤن والیاں وچ تقسیم نئیں مندا۔ ایہ اپنے اندر میل جول پیدا کرنا چاہندا اے، پر سبھ نوں ایس اقتدار دے ہیٹھ نئیں لیاندا جیہڑا معاشرے دی نمائندگی کرن دا جھوٹھا دعویٰ کردا اے، نہ ای سبھ نوں اک ورگا بنان دی کوشش کردا اے؛ بلکہ ہر بندے نوں آزادانہ پہل، آزاد عمل تے آزاد میل جول لئی ہمت دیندا اے۔ ایہ فرد دی شخصیت دے پورے وکاس دے نال ہر شکل، ہر سطح تے ہر سوچے جا سکدے مقصد لئی رضاکار انجمنّاں دے وڈے توں وڈے وکاس نوں چاہندا اے؛ اوہ انجمنّاں جیہڑیاں لگاتار بدل دیاں تے ڈھل دیاں نیں، اپنی پائیداری دا سبب اپنے اندر رکھدیاں نیں تے سبھ دیاں وکھ وکھ آساں لئی نویں شکل اختیار کردیاں نیں۔” — Peter Kropotkin

“ریاست دا لفظ کئی واری اک خاص قسم دے معاشرے لئی ورتیا جاندا اے: کسے خاص علاقے وچ اکٹھے ہوئے انساناں دا گروہ [...] ایہ صرف “معاشرہ” دے ہم معنی وی ورتیا جاندا اے۔ ایس لفظ دے انہاں معنیاں دی وجہ توں مخالف سمجھدے نیں—یا ایویں سمجھّن دا ڈھونگ کردے نیں—کہ انارکسٹ ہر سماجی رشتہ تے سارے سانجھے کم ختم کر کے ہر بندے نوں اکیلا جیون گزارن اُتے مجبور کرنا چاندے نیں [...] ایس لئی ساڈا خیال اے کہ “ریاست دا خاتمہ” ورگے لفظ جِنّے گھٹ ہو سکن ورتے جان، تے انہاں دی تھاں ودھ صاف تے ٹھوس لفظ “حکومت دا خاتمہ” ورتیا جاوے۔” — Errico Malatesta

“آزادی کوئی ڈبہ نئیں جیدے وچ لوکاں نوں زبردستی ٹھونسیا جاوے۔ آزادی اوہ جگہ اے جتھے لوک رہ سکدے نیں۔ ایہ اوہناں نوں نئیں دسدی کہ کِویں جیون؛ ایہ ہمیشہ صرف ایہ آکھدی اے کہ اسی جی سکدے آں۔” — Karl Hess

“فرد زندگی دی اصل حقیقت اے، اپنے آپ وچ پورا جہان۔ اوہ ریاست لئی موجود نئیں، نہ “معاشرہ” یا “قوم” کہلاؤن والے مجرد تصور لئی، جیہڑا فرداں دا اک مجموعہ ای اے۔” — Emma Goldman, “The Place of the Individual in Society” (1940)

“کیہ میں اپنا آں یا کسے ہور بندے یا ہور شے دا؟ میری سماجی ذمہ داری اوہناں بہتے غیر رسمی تے اک دوجے وچ رلے ملے گروہاں ول اے جنہاں وچ میں اپنی مرضی نال شامل ہوندا آں تے چاہواں تاں نکل سکدا آں، یا اوس ادارے ول جیہڑے وچ میں کدے شامل ای نئیں ہویا…؟” — Colin Ward, The State and Society

“جیہڑی آزادی اسی اپنے تے دوجیاں لئی چاندے آں، اوہ کوئی مطلق، مابعد الطبیعیاتی یا مجرد آزادی نئیں جیہڑی عمل وچ لازماً کمزور لوکاں اُتے ظلم بن جاندی اے؛ اوہ حقیقی تے ممکن آزادی اے، جیہڑی سانجھے مفاد دی سمجھ تے مرضی نال اک دوجے دا ساتھ دین اُتے کھڑی اے۔” — Errico Malatesta

“سچ مچ آزاد معاشرے وچ کمیونزم دی اک قسم توں دوجی، پھر فردیت پسندی دی کسے وی قسم ول، تے ایویں اگے، آزادانہ تے آسانی نال جانا سب توں سادہ گل ہووے گی۔ جے کوئی گروہ ایس نوں روکن تے اک نظام نوں سبھ اُتے حاوی کرن دی کوشش کرے، تاں اوہدے خلاف اوہنے ای زور نال لڑیا جاوے گا جِنّے زور نال انقلابی اج دے نظام خلاف لڑدے نیں۔” — Max Nettlau

“میوچولزم دے نظریے مطابق پورے معاشرے دے مفاد انہاں طریقیاں نال سب توں چنگے پورے ہوندے نیں جیہڑے فرد دے مفاد نوں وی سب توں ودھ آگے لے جاندے نیں: جد تک فرد دے کم دوجیاں دے معاملات وچ دخل نئیں دیندے اوہدے اُتے پابندی نہ ہووے؛ موقعیاں نوں بناوٹی طریقے نال گھٹاؤن والی ہر شے ختم ہووے؛ تے جدوں اک بندہ اکیلا کم نہ کر سکے تاں لوک ضرورت مطابق اپنی مرضی نال انجمنّاں بنا لین۔ مختصر ایہہ کہ خاص مراعات تے ریاست دی حفاظت والی اجارہ داری توں بغیر اپنی مرضی نال چیزاں بنانا تے اک دوجے نال لین دین کرنا۔” — Clarence Lee Swartz, What Is Mutualism?

“آزادی پسندی اُتّوں ہیٹھ لوکاں اُتے تھوپی نئیں جا سکدی۔ ایس نوں نہ تھوپ سکنا ہی اصل وچ آزادی پسندی دی کامیابی دا پیمانہ اے۔” — Samuel E. Konkin III

“ہر قسم دی حکومت آزمان تے ایس نہ حل ہون والے مسئلے نوں حل کرن دی کوشش توں بعد—ایہو جیہی حکومت ہووے “جیہڑی فرد نوں تابعداری اُتے مجبور کرے، پر آپ اجتماع دی فرمانبرداری توں نہ بچ سکے”—انسانیت ہن ہر حکومت دے بندھن توں آزاد ہون تے سانجھے مقصد رکھن والے فرداں وچ آزاد سمجھوتے راہیں اپنی تنظیم دی لوڑ پوری کرن دی کوشش کر رہی اے۔” — Pyotr Kropotkin

باہمی مدد

“دوستی اینی وڈی نئیں ہو سکدی کہ سارے جہان نوں نگل لوے۔ ایہ ہمیشہ چھوٹی، ذاتی، قریبی، سوچ سمجھ کے بنائی، مرضی دی تے مرکز توں آزاد رہندی اے۔ ایہ اوہدی خوبی اے، خرابی نئیں۔ دوستی تینوں اجازت دیندی اے کہ جدوں چاہیں کسے نال جڑیں یا وکھ ہو جائیں، تے نال اپنی انفرادیت، اپنے ذہن دی محفوظ جگہ، تے اپنے آپ تے اپنی لوڑاں دی صاف سمجھ برقرار رکھیں۔ جدوں تُوں “برادریاں” بناؤن دی تھاں دوستیاں بناندا ایں، تاں انجان وڈے معاشرے دے حکم تے نام نہاد سانجھی بھلائی تیرے خیالاں نوں دھندلا نئیں کردے۔” — Against Community Building, Towards Friendship ๖

“جے انسان قدرت دے ایس عام اصول توں مستثنیٰ ہون، تاں ایہ قدرت بارے ساڈی ساری سمجھ دے خلاف ہووے گا: شروعات وچ اینا بے دفاع انسان جے حفاظت تے ترقی دا راہ دوجے جانوراں وانگ باہمی مدد وچ نئیں، بلکہ اپنی نسل دے مفاد دی پروا کیے بغیر ذاتی فائدے لئی بے لگام مقابلے وچ لبھدا۔ جیہڑا ذہن قدرت دے باہمی تعلق نوں سمجھدا اے، اوہدے لئی ایہ خیال بالکل ناقابل دفاع اے۔ فیر وی، ایہ گل جِنّی گھٹ ممکن تے فلسفے دے لحاظ نال بے بنیاد اے، اوہدے حامی کدے تھوڑے نئیں رہے۔ کچھ لکھاری انسان نوں ہمیشہ مایوسی نال ویکھدے رہے۔ اوہ اپنے تھوڑے تجربے توں لوکاں نوں سطحی طور اُتے جانندے سن؛ تاریخ توں وی صرف جنگ، ظلم تے جبر اُتے نظر رکھن والے تاریخ نویساں دیاں گلاں جانندے سن۔ اوہ ایس نتیجے اُتے پہنچے کہ انسان بس اک ڈھیلا جیہا گروہ نیں، ہمیشہ اک دوجے نال لڑن لئی تیار، تے کسے اقتدار دی مداخلت ای اوہناں نوں روکدی اے۔” — Pyotr Kropotkin, Mutual Aid: A Factor of Evolution

“معاف کرنا، پر میں شہنشاہ نئیں بننا چاہندا۔ ایہ میرا کم نئیں۔ میں کسے اُتے راج یا قبضہ نئیں کرنا چاہندا۔ جے ہو سکے تاں میں سبھ دی مدد کرنا چاہندا آں—یہودی، غیر یہودی، کالے، گورے۔ اسی سارے اک دوجے دی مدد کرنا چاندے آں۔ انسان ایویں ہوندے نیں۔ اسی اک دوجے دی خوشی نال جیونا چاندے آں، اک دوجے دے دکھ نال نئیں۔” — Charlie Chaplin, final speech in The Great Dictator (1940)

“اک دوجے دے نال کھڑنا کئی لحاظاں نال خیرات دے اُلٹ اے۔ خیرات مدد کرن دا اوہ طریقہ اے جیہڑا گروہاں وچ اُتے ہیٹھ دے رشتے نوں ہور مضبوط کردا اے۔ امیر لوک پیسے خیرات کردے نیں تاں غریب انہاں اُتے ہور منحصر ہو جاندے نیں۔ پر جدوں غریب برابر دے بندیاں وانگ وسائل ونڈن لئی تنظیم بناندے نیں، اوہ اک دوجے دے نال کھڑ رہے ہوندے نیں۔” — Life Without Law

“ایس طرح اک دوجے دے نال کھڑنا اوہ ذریعہ اے جیہڑے نال اسی اپنی آزادی حاصل تے محفوظ کر سکدے آں۔ اسی اکٹھے کم کرن اُتے راضی ہوندے آں تاں جو کسے ہور دے لئی کم کرنا نہ پَوے۔ ونڈ کے استعمال کرن اُتے راضی ہو کے ساڈے کول چناؤ دے ہور موقعے ہوندے نیں، تاں جو گھٹ نئیں، ودھ کجھ حاصل ہووے۔ باہمی مدد میرے اپنے مفاد وچ اے: میں ویکھدا آں کہ برابر عزت تے سماجی برابری دی بنیاد اُتے دوجیاں نال سمجھوتا میرے لئی چنگا اے؛ کیوں جے میں کسے اُتے راج کراں تاں ایس دا مطلب اے کہ راج کرن والیاں حالتاں موجود نیں، تے بہت ممکن اے کہ اگلی واری میرے اُتے وی کوئی راج کرے۔” — An Anarchist FAQ

“ساڈے گورے بھراواں دے سانوں مہذب بناؤن لئی آؤن توں پہلاں ساڈے کول جیل نئیں سن۔ ایس لئی مجرم وی نئیں سن۔ تالے یا چابیاں نئیں سن، ایس لئی چور وی نئیں سن۔ جے کوئی بندہ اینا غریب ہوندا کہ اوہدے کول گھوڑا، ٹیپی یا کمبل نہ ہوندا، کوئی اوہنوں ایہ چیزاں دے دیندا۔ اسی غیر مہذب اینے سن کہ ذاتی سامان نوں بہتی قیمت نئیں دیندے سن۔ اسی چیزاں صرف ایس لئی رکھنا چاندے سن کہ دوجیاں نوں دے سکئیے۔ ساڈے کول پیسے نئیں سن، ایس لئی بندے دی قدر پیسے نال نئیں ناپی جا سکدی سی۔” — John Fire Lame Deer, Lame Deer, Seeker of Visions

“دوجیاں دی انفرادیت نال تعاون راہیں ہور مضبوط ہو کے، انسان دی انفرادیت دی ایس منفرد قوت نے کِنّے حیرت انگیز نتیجے پیدا کیتے نیں… تعاون نے، آپس دی لڑائی جھگڑے دی تھاں، ساڈی نسل دی بقا تے ترقی وچ حصہ پایا اے… صرف باہمی مدد تے مرضی دا تعاون … ای فرداں تے انجمنّاں دی آزاد زندگی دی بنیاد رکھ سکدے نیں۔” — Emma Goldman, Red Emma Speaks, p. 118

“مزدوراں دی ملکیت تے صارفین دیاں کوآپریٹواں بازار دا حصہ نیں؛ باہمی مدد دیاں انجمنّاں تے مفت کلینک وی بازار دا حصہ نیں؛ مرضی نال بنیاں مزدور یونیناں، رضامندی نال بنے کمیون تے موجودہ سرمایہ دارانہ نظام دے بے شمار ہور متبادل وی۔” — Charles Johnson, Markets Not Capitalism

“باہمی مدد تے سِدھی کارروائی وچ حصہ لین نال اوہ اکجٹتا پیدا ہوندی اے جیہڑی ریاستی ڈھانچیاں توں بکھرے معاشریاں نوں نواں زور دیندی اے۔” — Joseph Parampathu, Creative Destruction: Rethinking Failure after the State (2021)

““عمودی اگورزم” وچ برادری دے لین دین دے نیٹ ورک بنانا تے اوہناں وچ حصہ لینا، شہراں وچ کھیتی، گھر دے پچھواڑے باغ، کسان منڈیاں، پولیس دے متبادل دی مدد، تے لوکاں نوں سِدھا جوڑن والیاں غیر مرکزی ٹیکنالوجیاں دی حمایت شامل اے۔ ایہہ قدم ریاست دی کرنسی ورت سکدے نیں تے ایس لئی مکمل طور اُتے کاؤنٹر اکنامک نئیں وی ہو سکدے، پر ریاست تے کارپوریٹ طبقیاں اُتے انحصار نوں چیلنج کرن لئی پھر وی اہم نیں۔ کچھ ہور قدم پیسے دے لین دین توں بغیر وی انحصار گھٹاندے نیں: اخلاقی سہارا دینا تے موجودہ حالت بدل کے برادری دے رشتے مضبوط کرن والیاں ٹیکنالوجیاں پھیلانا۔” — Derrick Broze, Vertical and Horizontal Agorism

“ایویں “علاقائی گروہاں لئی آزاد کمیون، تے سماجی کمّاں دے گروہاں لئی مزدور یونیناں دے وڈے وفاق” پیدا ہون گے؛ ایہہ دونویں اک دوجے نال جڑ کے معاشرے دیاں لوڑاں پوری کرن لئی سہارا دین گے۔ نال “ذاتی لگاؤ اُتے بنن والے گروہ—بے شمار تے بے انتہا وکھ وکھ، لمے سمے لئی یا تھوڑی دیر لئی، وقت دی لوڑ مطابق ہر ممکن مقصد لئی پیدا ہون والے”—وی ہون گے۔ ایہہ “تِنّاں قسماں دے گروہ” “سبھ سماجی لوڑاں پوری کرن گے: ورتوں، پیداوار تے لین دین، رابطہ، صفائی ستھرائی دے بندوبست، تعلیم، حملے توں باہمی حفاظت، باہمی مدد، علاقے دا دفاع، تے آخر وچ سائنس، فن، پڑھن لکھن تے تفریح دیاں لوڑاں۔”” — Pyotr Kropotkin

“پولیس ولوں لوکاں نوں تنگ کرنا تے شہراں دے قانون دے ذریعے غربت نوں جرم بنا دینا، روزانہ اپنے پیراں اُتے دوبارہ کھلون لئی جدوجہد کرن والے اپنی تھاں توں اُجڑے تے غریب لوکاں دی مدد دے کم نوں روکدا اے۔ اپنے معاشرے وچ برابری ودھاؤن لئی اسی اپنی برادریاں وچ کھانا ونڈنا جاری رکھاں گے تے بے گھراں تے چنگے مستقبل لئی کم کرن والیاں ہور تنظیماں نال اکجٹتا بناماں گے۔” — Food Not Bombs

عدم تشدد

“بہتے مظلوماں نوں امید دینا تے تھوڑے جیہے ظالماں نوں ڈر دینا ساڈا کم اے۔ جے اسی پہلا کم کر کے بہتے لوکاں نوں امید دیندے آں، تاں انہاں تھوڑیاں نوں اوہناں دی امید توں ڈر لگنا لازمی اے۔ نئیں تاں اسی کسے نوں ڈرانا نئیں چاندے؛ غریباں لئی اسی بدلہ نئیں، خوشی چاندے آں۔ غریباں دے ہزاراں سال دے دکھ دا بدلہ کیہڑا ہو سکدا اے؟” — William Morris ๖

“تشدد توں بغیر کارروائی، اک طریقے دے طور تے، تشدد توں پاک معاشرے دے مقصد نال ملدی اے۔ جیہڑے طریقے خود مقصد دی جھلک دکھان، اوہناں نوں مستقبل نوں اج ہی عمل وچ لیانا آکھدے نیں: اوہ مقصد دی پہلے توں جھلک دکھاندے نیں یا اوہنوں ہن توں ہی عملی شکل دیندے نیں۔ ایہ لوکاں نوں اوہدے لئی مشق تے تجربہ دیندا اے جیہڑا اوہ حاصل کرنا چاندے نیں۔ تحریک ناکام ہووے تب وی مقصد دا اک حصہ بن جاندا اے تے کوششاں راہ اُتے رہندیاں نیں۔ جے مقصد منظم تشدد توں پاک معاشرہ اے، تاں تشدد توں بغیر کارروائی دے ایہ سارے فائدے نیں: لوک تشدد توں بغیر جیون دا تجربہ کردے نیں، تحریک ناکام ہووے تب وی اج دا تشدد گھٹدا اے، تے کوششاں تشدد توں پاک راہ اُتے رہندیاں نیں۔” — How Nonviolence is Misrepresented

“تشدد—دوجے نوں نقصان دین لئی جسمانی زور—انساناں وچ لڑائی دی سب توں ظالمانہ شکل اے، تے بندے نوں بہت خراب کردا اے۔ ایہ اپنی فطرت نال انسان دے چنگے جذبے گھٹاندا تے سماج مخالف خوبیاں ودھاؤندا اے: وحشت، نفرت، بدلہ، راج تے ظلم دا شوق، کمزوراں دی بے عزتی تے طاقتوراں اگے جھکنا۔ چنگے مقصد لئی وی تشدد استعمال ہووے تاں ایہ نقصان دہ رجحان رہندا اے […] جیہڑے انارکسٹ ہر ظلم خلاف بغاوت تے ہر بندے دی مکمل آزادی لئی جدوجہد کردے نیں، اوہناں نوں اوہ تشدد خودبخود رد کرنا چاہیدا اے جیہڑا ظلم توں دفاع دی حد توں ودھ کے خود ظلم بن جاوے؛ فیر وی اوہ وی ظالمانہ طاقت دی کھڈ وچ ڈگ سکدے نیں […]” — Errico Malatesta, Violence as a Social Factor (1895)

“وحشی انسان مخالف جذبات نوں قبول کرنا تے تحریک دی حکمت عملی دے اصول دے درجے اُتے لے جانا… برا وی اے تے انقلاب دے خلاف وی۔” — Errico Malatesta

“ساؤتھ کیرولائنا یونیورسٹی دے اک مطالعے مطابق ویتنام جنگ دے دوران امریکہ وچ تشدد 42 فیصد ودھیا۔ ایس وچ حیرانی نئیں۔ ساڈے رہنما قانون توڑدے نیں، تاں اسی کیوں نہ توڑیے؟ جے حکومت ہور ملکاں نوں بم نال ڈراؤندی اے، تاں اسی اک دوجے نوں بندوق نال کیوں نہ ڈرائیے؟ جے ساڈے رہنما دھرتی دی عصمت دری کردے نیں، تاں اسی اپنے گواںڈھیاں نال کیوں نہ کریے؟ رہنما ڈر تے تشدد دا ماحول بناندے نیں، فیر جدوں امریکی اک دوجے نوں ماردے، لُٹدے تے معذور بناؤندے نیں تاں اوہ حیران کیوں ہوندے نیں؟” — Philip Berrigan, Fighting the Lamb’s War: Skirmishes with the American Empire (1996)

“ریاست شہریاں دے خلاف پولیس دی طاقت نال کٹھی رہندی اے۔ تشدد وچ پیدا ہوئی تے تشدد اُتے کھڑی ریاست کدے حقیقی امن نئیں لیانا سکدی۔” — Philip Berrigan, Fighting the Lamb’s War: Skirmishes with the American Empire (1996)

“تاریخ وچ سب توں ڈراؤنی چیزاں—جنگ، نسل کشی تے غلامی—نافرمانی توں نئیں، تابعداری توں پیدا ہوئیاں نیں۔” — Howard Zinn, Declarations of Independence: Cross-Examining American Ideology

“دنیا دے سب توں وڈے جرم اصول توڑن والے نئیں کردے؛ اصول منن والے کردے نیں۔ حکم منن والے ای بم سٹدے تے پورے پنڈاں دے لوک مار دیندے نیں۔” — Banksy, Wall and Piece

“ایہ فیصلہ کر لے کہ ہن خدمت نئیں کرنی، تے تُوں اوس ویلے آزاد ہو جاویں گا۔ میں تینوں ظالم نوں ہتھ لا کے ڈگاؤن لئی نئیں آکھدا؛ بس اوہنوں سہارا دینا چھڈ دے۔ فیر ویکھیں گا کہ بنیاد کڈھ دِتی وڈی مورتی وانگ اوہ اپنے بھار نال ڈگ کے ٹکڑے ہو جائے گا۔” — Étienne de La Boétie, Discourse on Voluntary Servitude

“حکومت دی تشدد ورتن دی طاقت باغیاں توں کہیں ودھ اے۔ اصل وچ پرتشدد بغاوت کئی واری ظالم حکومت نوں مضبوط کردا اے، کیونکہ اوہ کہہ سکدی اے کہ باغیاں دے تشدد دی وجہ نال جبر ضروری ہو گیا اے۔ حکومت دا فائدہ تشدد وچ اے۔ لوکاں دا فائدہ اوہناں دا تعاون واپس لین دی صلاحیت وچ اے؛ اوہدے بغیر حکومت دا قائم رہنا تقریباً ناممکن اے۔ ٹیکس نہ دین دے احتجاج، بائیکاٹ، عام ہڑتال تے قانون نہ منن دی وسیع تحریک دے اثر بارے سوچو۔ ایہہ طریقے تشدد توں بغیر نیں، پر سبھ دے مستقل ورتن نال کوئی وی حکومت ڈر جائے گی۔ تشدد توں بغیر طریقیاں دے ہور فائدے نیں: تشدد توں گھٹ خطرناک تے گھٹ انتہا پسند لگن کرکے وڈا عوامی سہارا آسانی نال … ملدا اے۔ حصہ لین دا خرچ گھٹ اے، ایس لئی ہور لوکاں دے شریک ہون دا امکان وی ودھ جاندا اے۔ عام طور تے لڑائی وچ حصہ نہ لین والے بچے، عورتاں تے بوڑھے وی تشدد توں بغیر جدوجہد وچ مؤثر حصہ لے سکدے نیں۔ مخالفاں نوں بدلنے تے حاکم طبقے وچ اختلاف پیدا کرن دی گنجائش ودھ ہوندی اے۔ جان تے مال دا نقصان عموماً بہت گھٹ ہوندا اے۔ تے تشدد توں ودھ غیر مرکزی ہون کرکے، کامیابی دے بعد ہور ظالم ریاست پیدا ہون دا خطرہ گھٹ ہوندا اے۔” — Bryan Caplan, “The Literature of Nonviolent Resistance and Civilian-Based Defense”

“حکومت لوکاں نوں دسدی اے کہ دوجے ملک دے حملے یا اپنے وچکار دشمن توں اوہ خطرے وچ نیں، تے بچن دا اک ہی راہ اے: حکومت دی غلاماں وانگ تابعداری۔ ایہ انقلاب تے آمریت وچ سب توں صاف نظر آندا اے، پر حکومت دی طاقت جتھے وی اے، اوتھے موجود اے۔ ہر حکومت اپنے وجود تے تشدد نوں ایہ کہہ کے جائز ٹھہراندی اے کہ اوہ نہ ہووے تاں حال بہت خراب ہو جان۔ لوکاں نوں خطرے دا یقین دلا کے قابو کر لیندی اے، فیر اوہناں نوں دوجے ملک اُتے حملہ کرن لئی مجبور کردی اے۔ ایویں لوکاں نوں دوجیاں ملکاں دے حملے دا سرکاری ڈر سچ لگن لگدا اے۔” — Leo Tolstoy, Christianity and Patriotism (1895)

“جدوں تشدد ورتن لگ پؤ، تاں نظام دی کھیل وچ آ جاندے او۔ اقتدار والے تینوں چھیڑن گے—داڑھی کھچن گے، منہ اُتے ٹِچکی مارن گے—تاں جو تُوں لڑیں۔ جدوں تُوں پرتشدد بنیں، اوہ تینوں سنبھالنا جانندے نیں۔ جیہڑی شے اوہ نئیں جانندے، اوہ بے تشدد عمل تے مزاح اے۔” — John Lennon

“اسی ظلم توں اپنی تے دوجیاں دی حفاظت دے سوا تشدد نہ ورت سکدے آں نہ ورتنا چاندے آں۔” — Errico Malatesta

“ایس لئی اسی فوجاں دی تھاں برادری دی حفاظت دے جال بناندے آں۔ طاقت دی تھاں بھروسہ بناندے آں۔ خوشی دا کھیل تے دلیری دی بغاوت ملاندے آں۔ اکجٹتا نال پیار دکھاندے آں، تے نڈر تجسس، کوشش تے دوستی دے گستاخانہ کمّاں راہیں اپنی سانجھی پہچاناں تے جغرافیائی وفاداریاں نال بے وفائی کردے آں۔ زندہ جال بناندے آں، بند ٹولیاں نئیں۔ اکیلا محسوس ہووے تب وی اسی کٹّر تبدیلی پسند سوچ دی اک رضائی دے دھاگیاں وچ جڑے ہوئے آں۔ اپنے کمّاں، خیالاں تے چھوٹی وڈی مزاحمت نال اسی کجھ بہت خاص بنا رہے آں۔ تیرا درد تے جدوجہد واقعی سخت اے، پر ساڈے رشتے وی سچے نیں۔ اوہ جِنّا مرضی زور لا لین، انارکزم نوں کدے ختم نئیں کر سکدے۔ امید دی قیمت لگاتار ودھدی جاوے فیر وی اسی حوصلہ رکھ سکدے آں۔ تُوں اکیلا نئیں۔” — Stigmergic Parity and Revolt

براہِ راست عمل

“لوک پچھدے نیں: ساڈی چھوٹی کوشش دا کیہ فائدہ؟ اوہ نئیں ویکھدے کہ اک ویلے اک اینٹ رکھنی، اک قدم چلنا پیندا اے۔ تالاب وچ سُٹیا اک کنکر چارے پاسے لہراں پھیلا دیندا اے۔ ساڈا ہر خیال، لفظ تے عمل وی ایویں اے۔ کسے نوں بیٹھ کے مایوس ہون دا حق نئیں۔ کرن لئی کم بہت اے۔” — Dorothy Day ๖

“کدے شک نہ کرو کہ سوچن والے تے سچے دل نال لگے تھوڑے شہری دنیا بدل سکدے نیں؛ اصل وچ دنیا نوں ہمیشہ ایہو جیہے لوکاں نے بدلیا اے۔” — Margaret Mead

“دنیا تیری رائے نال نئیں، تُوں جیہڑی مثال قائم کردا ایں اوہدے نال بدل دی اے۔” — Paulo Coelho

“ناانصاف قانون موجود نیں؛ کیہ اسی انہاں نوں من کے خوش رہئیے؟ یا انہاں نوں بدلنے دی کوشش کریے تے کامیابی تک منندے رہئیے؟ یا فوری طور اُتے توڑ دیئیے؟ ایس حکومت ہیٹھ اکثر لوک سوچدے نیں کہ اکثریت نوں قانون بدلنے لئی مناؤن تک انتظار کرنا چاہیدا اے۔ اوہناں نوں لگدا اے کہ مزاحمت دا علاج بیماری توں وی خراب ہووے گا۔ پر ایہ خود حکومت دا قصور اے کہ علاج خراب بن جاندا اے۔ ایہہ آپ اوہنوں ہور خراب کردی اے۔ ایہ پہلے توں اصلاح لئی تیار کیوں نئیں؟ اپنی سمجھدار اقلیت دی قدر کیوں نئیں کردی؟ نقصان ہون توں پہلاں ای کیوں چیخدی تے لڑدی اے؟ شہریاں نوں اپنی غلطیاں دسان تے اپنے حکم توں بہتر کم کرن دی ہمت کیوں نئیں دیندی؟” — Henry David Thoreau, Civil Disobedience

“تاریخ پڑھنے والے ہر بندے دی نظر وچ نافرمانی انسان دی پہلی خوبی اے۔ ترقی نافرمانی راہیں ہوئی اے—نافرمانی تے بغاوت راہیں۔” — Oscar Wilde, The Soul of Man under Socialism

“اوہناں نوں سکھنا چاہیدا اے کہ طاقت ووٹاں دی گنتی وچ نئیں، پیداوار روک سکّن دی صلاحیت وچ اے۔” — Voltairine de Cleyre, Direct Action

“نویں نظام وچ مزدور یونین دے افسراں دا بنیادی کم یونین دی قیادت دی منظوری توں بغیر عام مزدوراں دی کیتی کارروائی نوں دبانا، کم والی تھاں اُتے سِدھی کارروائی روکنا، تے مزدور تحریک نوں قومی مزدور تعلقات بورڈ دے قاعدیاں مطابق اعلان شدہ ہڑتالاں تک محدود رکھنا سی۔” — Kevin Carson

“اگورزم کنکن دے آکھے “منافع بخش شہری نافرمانی” راہیں ریاست دا سہارا ہولی ہولی واپس لین اُتے یقین رکھدا اے۔ ریاست دیاں ذمہ داریاں غیر مرکزی اداریاں نوں سونپ کے اوہدا پیسہ تے وجود دا مقصد ختم کرنا، ایس نظریے مطابق آزاد منڈیاں تک پہنچن دا سب توں ممکن راہ اے۔” — “Agorism,” Encyclopedia, describing Konkin’s strategy

“میں ٹیکس نہ دین دے اپنے سبب بارے ایہہ ابتدائی بیان پہلے لکھ رہیا آں، کیونکہ تہاڈے دفتر نے ہن ای دسیا اے کہ مسلسل ٹیکس نہ دین کرکے مینوں قید کیتا جائے گا۔ گرفتاری ویلے میں 1948 وچ اوہ تک اپنی آمدن دا ٹھیک حساب دے دیاں گا۔ میرا یقین اے کہ حکومت، جیہڑی بنیادی طور اُتے جنگ لئی موجود اے، ناانصاف اے؛ پچھلے چھ سال توں میں ایہ گل تہاڈے محکمے نوں ہر ٹیکس توں انکار ویلے دِتے بیان تے Catholic Worker دے مضمون وچ کہی اے۔” — Ammon Hennacy

“جے ایس سال ہزار بندے ٹیکس نہ دین، تاں ایہ تشدد یا خون خرابہ نئیں ہووے گا؛ ٹیکس دے کے ریاست نوں تشدد تے بے گناہاں دا خون بہاؤن دے قابل بنانا اوہ کم اے۔ جے کوئی پرامن انقلاب ممکن اے، تاں ایہ اوہدی تعریف اے۔ جے ٹیکس وصول کرن والا یا ہور سرکاری افسر مینوں پچھے، جیویں اک نے پچھیا، “فیر میں کیہ کراں؟” میرا جواب اے: “جے واقعی کجھ کرنا چاہنا ایں، استعفا دے دے۔” محکوم وفاداری توں انکار کرے تے افسر عہدہ چھڈے، تاں انقلاب ہو چکیا۔ پر جے خون بہہ وی جائے، ضمیر زخمی ہون اُتے کیہ اک ہور طرح دا خون نئیں بہندا؟ ایس زخم راہیں بندے دی اصل مردانگی تے لافانیت باہر نکل جاندی اے، تے اوہ ہمیشہ لئی مر جاندا اے۔ میں ایہ خون ہن بہندا ویکھ رہیا آں۔” — Henry David Thoreau, Civil Disobedience

“جے غریباں دی پہنچ توں باہر اے، تاں ایہہ نہ جڑ توں تبدیلی لیان والا اے، نہ انقلابی۔” — Anonymous

“کیہ تُوں تصور کر سکدا ایں کہ کھیت وچ غلام بیٹھ کے مالک چنّن لئی ووٹ پاون تے اپنی طاقت انتخابی مہم تے امیدواراں اُتے لاؤن، جدوں اوہ “زیرزمینی ریلوے” راہیں نکل سکدے نیں؟ یقیناً اوہ “کاؤنٹر اکنامک” متبادل چنّن گے؛ یقیناً ڈاکٹر روتھبارڈ وی اوہناں نوں ایہو مشورہ دین گے؛ اوہناں نوں “غلامی ختم کرن والے غلام مالکان دی پارٹی” دے چُنے جان تک کھیت وچ رکے رہن دا مشورہ نئیں دین گے۔” — SEK III

“ایہ دھوکا کدے نہ کھاؤ کہ امیر لوک تہانوں ووٹ دے ذریعے اوہناں دی دولت کھوہ لین دی اجازت دین گے۔” — Lucy Parsons

“کوئی وڈا نواں خیال شروع وچ قانون دے اندر نئیں رہ سکدا۔ کِویں رہ سکدا اے؟ قانون کھلوتا اے، جمیا ہویا اے؛ اوہ گاڈی دے پہیے وانگ اے جیہڑا حالات، تھاں یا وقت دی پروا کیے بغیر ساڈے سبھ نوں باندھدا اے۔” — Emma Goldman, 1917

“سب توں وڈی تبدیلی ساڈے لئی صرف ورتن توں چیزاں پیدا کرن ول جانا اے، بھاویں اپنے باغاں وچ تھوڑے پیمانے اُتے ای کیوں نہ ہووے۔ ساڈے صرف دس فیصد لوک وی ایہہ کرن تاں سبھ لئی کافی ہووے گا۔ ایس لئی اوہ انقلابی جیہڑے باغ نئیں رکھدے، اوس نظام اُتے ٹیک رکھدے نیں جیہڑے اُتے حملہ کردے نیں، تے کھانا تے پناہ دی تھاں لفظ تے گولیاں پیدا کردے نیں، اوہناں دی کوشش بے فائدہ اے۔” — Bill Mollison

موقعے دی کھڑکی

“موجودہ حقیقت نال لڑ کے چیزاں نئیں بدل دیاں۔ کجھ بدلنا اے تاں نواں نمونہ بنا جیہڑا پرانے نوں بے کار کر دے۔” — Buckminster Fuller ๖

“ریاست ایسی شے نئیں جیہڑی انقلاب اک وار وچ تباہ کر دے؛ ایہ اک حالت، انساناں وچ اک خاص رشتہ تے ورتارے دا طریقہ اے۔ اسی ہور رشتے بنا کے تے وکھرے طریقے نال جی کے ایس نوں ختم کردے آں۔” — Gustav Landauer, quoted by Colin Ward in The State and Society

“اسی سرمایہ داری وچ رہندے آں، اوہدی طاقت توں بچنا ناممکن لگدا اے؛ پر اک ویلے بادشاہاں دا خدائی حق وی ایویں لگدا سی۔” — Ursula K. Le Guin, National Book Awards acceptance speech (2014)

“حکومت یا ریاست ناں دی ایس وڈی مشین دے سارے پرزے اک اک کرکے گھٹا، سادہ، وکھ وکھ تھاواں اُتے ونڈ تے ختم کرکے سیاسی یا سرکاری نظام نوں معاشی نظام وچ گھول دینا، اوہدے وچ ڈبو دینا تے غائب کر دینا۔” — Pierre-Joseph Proudhon, General Idea of the Revolution in the Nineteenth Century

“ایس زمین اُتے انسانیت دی بقا لئی پیداوار دے ایسے طریقے ول وڈا موڑ ضروری اے جیہڑا تعاون اُتے ٹکیا ہووے، غیرمرکزی ہووے تے بدل دے حالات نال ڈھل سکے۔” — Eric Fleischmann

““دوہری طاقت” دا مطلب اے کہ موجودہ دنیا نال لڑدیاں نویں دنیا دا بیج پیدا کرنا پَوے گا: “پرانے خول وچ نواں بنانا۔” ایس دا مطلب اے مزدوراں دے اپنے کم آپ سنبھالن والے ادارے ودھاؤنے، جتھے اسی اپنی آزادی ورت سکئیے تے مالک تے حکومت دی طاقت گھٹائیے، جد تک دونویں دا مقابلہ کر کے ختم نہ کر سکئیے۔ ایہ حکمت عملی طاقتور اداریاں نوں سِدھا چیلنج کردی اے تے نال اوہ نویں ادارے پہلے ای عمل وچ دکھاندی اے جیہڑے اسی چاندے آں۔ ایس لئی ایہ ریاست دی مخالفت ای نئیں کردی، بلکہ انقلابی حالتاں دے اوکھے ٹکراؤ تے سوالاں لئی وی تیار کردی اے۔” — Beyond Resistance

جیمز لیونگسٹن تے میشل باؤوینز ورگے لکھاریاں نے پرانے بدلاواں نوں صاف طور تے درجیاں والی ترتیب توں نیٹ ورکاں ول منتقلی دے نمونے وِچ ورتیا اے۔ ساڈا سجے تے کھبے پاسے دا سیاسی کلچر، سرمایہ داری توں اگے دے بدلاؤ نوں فرانس تے روس دے انقلاواں دی نظر نال دیکھدا اے—اچانک بغاوت، جیہڑی زیادہ تر ریاست تے قبضہ کرن دے برابر سمجھی جاندی اے—پر ایہ منن دی کوئی وجہ نئیں کہ ایہ ہمیشہ ایہو جیہا ہووے گا۔ ایہ مغربی رومی سلطنت تے جاگیرداری دے زوال وانگ، کئی دہاکیاں تائیں چلدی نسبتاً ہولی تبدیلی وی ہو سکدی اے۔

[…]

قریب پنج سو سال پرانا سرمایہ دارانہ نظام، پچھلے تاریخی نظاماں وانگ، اک اٹُٹ اکائی نئیں؛ ایہ آپس وچ اثر پاؤن والیاں سماجی بناوٹاں دا مجموعہ اے—کجھ چڑھدیاں نیں، کجھ ڈگدیاں نیں۔ ایس لئی سرمایہ داری دی تھان لین لئی اک متحد ترقی پسند قوت ولوں ڈرامائی ٹوٹ لازمی نئیں۔ جیویں یوجین ہالینڈ آکھدا اے:

پورے نظام نال ایس طرح دی بنیادی ٹوٹ دی شرط صرف اوہدوں ضروری ہوندی اے جدوں تسی معاشرے یا پیداوار دے طریقے نوں شروع توں ای اک مکمل نظام سمجھدے او۔ […] حصیاں نوں غالب، پرانے بچے ہوئے، تے نویں ابھردے حصے سمجھنا بہتر معاشرے دیاں امیداں نوں بہت ودھاؤندا اے؛ کیونکہ منفی (شاید غالب) حصیاں دی تنقید تے رد دے نال نال مثبت (ابھردے) حصیاں دی حمایت وی ہو سکدی اے۔ […]

آخرکار معاملہ اوہدوں حل ہوندا اے جدوں پرانے نظام دیاں قوتاں تبدیلی روکنے دی کوشش کردیاں نیں تے ناکام رہندیاں نیں۔

[…] ساڈی موجودہ حالت سازگار اے […] کیونکہ لوکاں دی معاشرہ بنانے دی طاقت اینی پختہ ہو گئی اے کہ اپنے رابطے تے تعاون دے نیٹ ورکاں، تے مشترک چیزاں پیدا کرکے، اوہ آپ ای متبادل جمہوری معاشرے نوں قائم رکھ سکدے نیں۔ ایتھے وقت دا سوال اہم ہو جاندا اے۔ ٹوٹ دا لمحہ کدوں آندا اے؟ […]

انقلابی سیاست نوں لوکاں دی حرکت تے مشترک، تعاون نال کیتے فیصلیاں دے اکٹھ وچ اوہ ٹوٹ دا لمحہ […] سمجھنا پَوے گا جیہڑا نویں دنیا بنا سکدا اے۔

پر آخری ٹوٹ کنی وی اچانک تے ڈرامائی لگے، اوہ صرف “پرانے خول وچ نویں معاشرے دی بناوٹ کھڑی کرن” دے لمبے عمل دا عروج اے۔

[…]

جان ہولوے وی ایہ آکھدا اے کہ سرمایہ داری توں اگے دا بدلاؤ جاگیرداری توں سرمایہ داری ول بدلاؤ وانگ “وچکارلی خالیاں وچ چلن والا عمل” ہووے گا۔

[…]

مشترک وسیلیاں اُتے مبنی برابر دے ساتھیوں دی پیداوار، سرمایہ دار کمپنی تے ریاست دونویں دے متبادل طور تے، ایہ ممکن بناؤندی اے:

استعمال دی قدر دی سِدھی سماجی پیداوار، نویں زندگی دے طریقیاں راہیں جیہڑے زیادہ تر سرمائے دے قابو توں باہر نیں، تے اوہناں پیداواری وسیلیاں نال جیہڑے بہت حد تک سماجی ہو چکے نیں۔ ایہ نویں عمل سرمایہ داری توں اگے دے نیں، کیونکہ اپنے آپ نوں جاری رکھن لئی ایہناں نوں سرمائے دے کسی خاص کردار دی لوڑ نئیں رہندی۔

— Kevin Carson, The Desktop Regulatory State, “The Transition from Hierarchies to Networks”

“جے ایہ ثابت ہو جائے کہ قانون نال حکمران طاقت نوں ساڈے اُتے حکمرانی دا طریقہ بدلاؤن لئی مجبور نئیں کیتا جا سکدا، تے جے ایس طاقت نوں رد کرن والے لوک وکھ وکھ سببوں زور نال اوہنوں ڈھا نئیں سکدے یا ایہ کرنا نئیں چاندے، تاں آزاد، متبادل یا متوازی [معاشرہ] بنانا ای اک عزت والا حل اے۔” — Ivan Jirous, Parallel Polis: An Inquiry, as quoted by Academy of Ideas

“بدقسمتی نال متبادل معاشی ادارے وڈی کارپوریٹ سرمایہ دارانہ معیشت دے اندر کم کردے نیں۔ اوہ اوہناں منڈیاں وچ مقابلہ کردے نیں جتھے غالب کمپنیوں دا کلچر اُتوں تھلے تے درجیاں والا اے، تے اوہ آپ وی ایہ کلچر اپنان دے وڈے خطرے وچ نیں۔ ایس لئی غیر منافع بخش تے تعاون دے شعبے وچ ایسا انتظام ملدا اے جیہڑا سرمایہ دار کمپنیوں توں وکھرا نئیں لگدا: رتبے لئی وڈیاں تنخواہاں، درمیانی انتظام وچ فالتو عہدے، بے معنی دفتری طریقے، تے نَویں توں نَویں حوصلہ افزائی تے انتظامی نظریے دی اندھی پیروی۔ سرمایہ دارانہ مالی نظام مسئلہ ہور ودھاؤندا اے؛ ایہ روایتی تنظیمی نمونے اُتے چلن والیاں کمپنیوں نوں قرضے دا انعام دیندا اے، بھاویں تھلوں اُتے والی تنظیم کہیں زیادہ کارگر ہووے۔” — Kevin Carson, Building the Structure of the New Society Within the Shell of the Old

“برابر سطح تے جڑے رابطے دیاں ٹیکنالوجیاں عوامی شعور وچ اچانک وڈیاں تبدیلیاں بے مثال تیزی نال ممکن بناؤندیاں نیں۔ ڈگ میک ایڈم نے “سوچ دی آزادی” اوہ “عمل” آکھیا جتھے لوک اچانک تے رل کے فیصلا کردے نیں کہ ہُن اوہ ڈردے نئیں، اوہناں دا پچھلا ڈر یا بے پروائی جھوٹ اُتے کھڑی سی، تے پرانے سوچن دے طریقے ول واپس نئیں جانا۔ جدوں کافی لوک ایہ من لیندے نیں کہ تبدیلی ٹل نئیں سکدی، اوہ واقعی اٹل ہو جاندی اے۔ نیٹ ورک رابطیاں نال ایہ اہم تعداد اچانک تے بغیر توقع اکٹھی ہو سکدی اے۔” — Kevin Carson, The Desktop Regulatory State: The Question of Repression

“ایہ دردناک طنز اے کہ انسانی تاریخ دے سب توں مہلک اجتماعی قتل اک بالکل وکھرا تے بہتر معاشرہ بنانے دی خواہش توں پیدا ہوئے۔ مثالی معاشرہ گھڑن دی کوشش دنیا دے کجھ سب توں خوفناک جرماں نوں جائز کہن لئی ورتی گئی اے۔” — Benjamin A. Valentino

“سب توں کٹّر انقلابی وی انقلاب دے اگلے دن قدامت پسند بن جائے گا۔” — Hannah Arendt

“ہر جدید انقلاب دا انجام ریاست دی طاقت ہور مضبوط ہون وچ ہویا اے۔ 1789 نے نپولین لیاندا؛ 1848 نے نپولین تیجا؛ 1917 نے سٹالن؛ اٹلی وچ ۱۹۲۰ دی دہائی دیاں بے چینیاں نے مسولینی؛ وائمار جمہوریہ نے ہٹلر۔ ایہ انقلابات، خاص کر پہلی عالمی جنگ نے خدائی حق دے باقی نشان مٹاؤن توں بعد، ودھدی جرات نال انسانیت تے اصلی آزادی دا شہر بنانے دی گل کردے رہے۔ ہر وار ریاست دی ودھدی ہمہ گیر طاقت نے ایس خواہش نوں منظوری دتی۔ ایہ کہنا غلط ہووے گا کہ ایہ ہونا لازمی سی۔ پر اسی ویکھ سکدے آں کہ ایہ کیویں ہویا، تے شاید سبق سکھیے۔ کجھ اوہ وضاحتاں جیہڑیاں ایس مضمون دا موضوع نئیں، انہاں توں ہٹ کے، جدید ریاست دے عجیب تے ڈراؤنے پھیلاؤ نوں حد توں ودھ تکنیکی تے فلسفیانہ آرزوواں دا منطقی نتیجہ سمجھیا جا سکدا اے۔ ایہ اصلی بغاوت دی روح توں بیگانی سن، پر انہاں نے ساڈے زمانے دی انقلابی روح نوں وی جنم دتا۔ مارکس دے پیش گوئی والے خواب تے ہیگل یا نطشے دیاں حد توں ودھ متاثر پیش گوئیاں نے، خدا دا شہر ڈھن توں بعد، اک عقلی یا غیر عقلی ریاست نوں جنم دتا، جیہڑی دونویں حالتاں وچ دہشت اُتے کھڑی سی۔” — Albert Camus, The Rebel

“…آمریت تے ریاستی طاقت نال ایس طرح دا انقلاب حاصل کرنا ناممکن اے۔ تھلوں شروع ہون والی وسیع نویں تعمیر، جیہڑی مزدور تے کسان آپ عمل وچ لیان، نہ ہووے تاں سماجی انقلاب ناکام ہووے گا… [سانوں] امید رکھنی چاہیدی اے کہ … محنت کش طبقے—کساناں، مزدوراں تے دانشوراں—وچ آنے والے انقلاب لئی ایسے لوک تیار کرن دی سنجیدہ کوشش ہووے جیہڑے اُتوں آئے حکم نہ منن بلکہ نئی معاشی زندگی دے سارے آزاد روپ آپ بنا سکّن۔” — Pyotr Kropotkin

“زمین اوہناں سلطنتاں دے کھنڈراں نال بھری پئی اے جیہڑیاں سمجھدیاں سن کہ اوہ ہمیشہ رہن گیاں۔” — Camille Paglia