प्रोत्साहनरचना पदानुक्रम सरकार सत्तेचा समतोल स्वयंस्फूर्त व्यवस्था मुक्त संघटन परस्पर साहाय्य अहिंसा प्रत्यक्ष कृती संधीची खिडकी

मुक्त जगासाठी एक चौकट

मूलभूत प्रारंभबिंदू

मुक्त जगाची सुरुवात आधीच तयार असलेल्या संपूर्ण आराखड्याने होऊ शकत नाही. सगळ्यांसाठी एकच व्यवस्था आखून ती वरून लादण्याचा प्रयत्न केला, तर स्वातंत्र्याला ज्या रचनेवर मात करायची आहे तीच रचना पुन्हा निर्माण होईल.

म्हणून योग्य प्रारंभबिंदू समाजाचे आधीच ठरवून दिलेले रूप नसून, नाती, संस्था आणि बदल घडवण्याच्या पद्धती यांचे मूल्यमापन करता येईल अशी चौकट आहे.

ही चौकट स्वायत्तता वाढवू पाहते: इतरांना आपले दमन करता येईल अशा रचनांच्या अधीन न राहता स्वतःचे आयुष्य स्वतः घडवण्याची क्षमता.

आपले उद्दिष्ट रचनेबद्दल स्पष्टता मिळवणे आहे:

जगाच्या समस्यांचा खरा उगम कुठे आहे?

प्रोत्साहनरचना

या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी सर्वप्रथम प्रोत्साहनरचना समजून घ्यावी लागेल.

प्रोत्साहन म्हणजे एखाद्या व्यक्तीला किंवा गटाला कृती करण्याचे कारण देणारी कोणतीही परिस्थिती.

पहिल्यांदा मनात येणारे प्रोत्साहन म्हणजे पैसा, पण पैसा हा त्याचा केवळ एक प्रकार आहे. सुरक्षितता, आपलेपणा, मान्यता, परस्परतेची भावना, स्वाभिमान, सर्जनशीलता आणि करुणा यांमुळेही माणसे कृती करतात.

प्रोत्साहनरचना म्हणजे बक्षिसे, शिक्षा, जोखीम, संधी आणि बंधने यांची अशी यंत्रणा, जी काही कृती फायदेशीर तर काही खर्चिक करून वर्तनाला दिशा देते. एखाद्या व्यवस्थेचे नियम किंवा तिच्यावर नियंत्रण असणारे लोक कोणती मूल्ये जपण्याचा दावा करतात यापेक्षा ती व्यवस्था प्रत्यक्षात कोणत्या वर्तनाला प्रोत्साहन देते, हे प्रोत्साहनरचना दाखवते.

बक्षिसांची व्यवस्था

केंद्रीकृत सत्तारचना सत्ता, पैसा आणि नियंत्रण मिळवण्याच्या धडपडीला बक्षीस देतात. सत्ता मिळवण्यासाठी सर्वाधिक धडपड करणाऱ्यांना इतरांच्या तुलनेत अधिक लाभ मिळतो, कारण केंद्रीकृत नियंत्रणामुळे त्यांना इतर सर्वांवर अधिक पकड मिळते. ༆

याला लोक «भ्रष्टाचार» म्हणतात, पण हा परिणाम व्यवस्थेपासून वेगळा नाही. केंद्रीकृत सत्तेचा गैरफायदा घेणाऱ्यांना हीच व्यवस्था बक्षीस देते; आणि त्यांच्या नियंत्रणाखालील संस्था त्यांना जबाबदारीपासून वाचवतात.

अधिक खोल पाया म्हणून प्रोत्साहनरचना आधी येते. एकवटलेल्या सत्तेला बक्षीस मिळते आणि नकार देणे महागात पडते, अशा ठिकाणी पदानुक्रम घट्ट रुजतो; मग तो स्वतःला जन्म देणारी रचना टिकवून ठेवतो.

पदानुक्रम

पदानुक्रम म्हणजे पिरॅमिडसारखी अशी संघटनरचना, ज्यात एखादी व्यक्ती किंवा समूह दुसऱ्या व्यक्तीच्या किंवा समूहाच्या अधीन असतो. या व्यवस्थेत दर्जातील फरक म्हणजे अधिकाराच्या पातळीतील फरक असतो; म्हणजेच खालच्यांना आदेश देण्याचा अधिकार आणि वरच्यांची आज्ञा पाळण्याचे बंधन.

राजकीय अर्थाने, पदानुक्रम म्हणजे आदेश आणि आज्ञापालन यांवर उभी असलेली सामाजिक रचना. जुन्या प्रोत्साहनरचनांनी आजचे पदानुक्रम तयार केले; त्यानंतर हे पदानुक्रम स्वतःचे पुनरुत्पादन करण्यासाठी प्रोत्साहने बदलत राहतात.

केवळ भूमिका वेगवेगळ्या आहेत किंवा दीर्घकाळ टिकतात म्हणून संघटना पदानुक्रमित ठरत नाही. त्या भूमिका अधिकारसत्ता बनून स्थिरावतात आणि त्यांच्याबरोबर आज्ञा पाळण्याचे बंधन निर्माण होते, तेव्हा पदानुक्रम सुरू होतो.

अन्न, जमीन, सुरक्षितता, रोजगार, कायदा, माहिती किंवा हिंसक शक्ती यांवरील नियंत्रणामुळे एका बाजूला दुसऱ्या बाजूपेक्षा वरचढपणा मिळतो, तेव्हा विद्यमान परिस्थिती पदानुक्रम निर्माण होऊ देते.

पदानुक्रम या वरचढपणाला मान्यता मिळालेल्या अधिकारसत्तेत, टिकाऊ दर्जामध्ये, आदेशांमध्ये आणि आज्ञापालनाच्या बंधनात रूपांतरित करतो. एखाद्याच्या फायद्याचे रूपांतर दुसऱ्याने कायम आज्ञा पाळावी अशा दाव्यात झाले, की शोषण निर्माण होऊ शकते.

मात्र एकदा स्थिरावल्यावर पदानुक्रम हा केवळ प्रोत्साहनांचा परिणाम उरत नाही; तो स्वतः प्रोत्साहने निर्माण करणारी यंत्रणा बनतो. तो अधिकारसत्ता जमवणाऱ्यांना आणि धोरणीपणे आज्ञा पाळणाऱ्यांना बक्षीस देतो. नकाराला शिक्षा करतो, आदेश देण्यासाठी अनुकूल स्वभावाच्या व्यक्तींना वर आणतो आणि स्वतःचे अस्तित्व योग्य ठरवणाऱ्या परिस्थिती पुन्हा निर्माण करतो.

प्रोत्साहनरचना आणि पदानुक्रम समजल्यावर आपल्या जगावर वर्चस्व गाजवणाऱ्या सत्तारचना आणि त्यातून निर्माण होणारे दमन उघड होते.

अधिकारसत्ता

अधिकारसत्ता म्हणजे सामाजिक मान्यता मिळालेला असा दावा, जो एखाद्या व्यक्तीला किंवा संस्थेला आदेश देण्याचा हक्क देतो, इतरांकडून आज्ञापालनाची मागणी करतो आणि आदेशांमागे बळाचा आधार ठेवतो.

अधिकारसत्ता आणि सामर्थ्य एकच नाहीत. सामर्थ्य म्हणजे कृती करण्याची, पटवून देण्याची, प्रतिकार करण्याची, मदत करण्याची किंवा इजा करण्याची क्षमता. अधिकारसत्ता या क्षमतेचे हक्काच्या दाव्यात रूपांतर करते.

तज्ज्ञता माहिती देऊ शकते आणि नेतृत्व दिशा सुचवू शकते; पण त्यांपैकी कोणतीही गोष्ट कोणाला राज्य करण्याचा हक्क देत नाही. मार्गदर्शनाचे रूपांतर अधिकारक्षेत्रात झाले आणि नकार देणे म्हणजे अवज्ञा ठरू लागली, की अधिकारसत्ता सुरू होते.

अधिकारसत्तेला सतत बळ वापरण्याची गरज नसते, कारण त्याची धमकी संस्थेत आधीपासूनच बसवलेली असते. नकार देणाऱ्यांचे उत्पन्न, घर, स्थान, साधनांपर्यंतचा प्रवेश किंवा स्वातंत्र्य हिरावले जाऊ शकते; शेवटी त्यांना हिंसाही सहन करावी लागू शकते.

यामुळेच अधिकारसत्ता वरकरणी शांततापूर्ण वाटू शकते. आदेश देणे नेहमीचे होते, आज्ञापालन अपेक्षित मानले जाते आणि शिक्षा ही सुव्यवस्था टिकवण्याची वैध पद्धत ठरते.

अधिकारसत्ता पदानुक्रमाला सामाजिक वैधता देते आणि त्यामागील हिंसा सतत उघड न करताही वर्चस्व चालू ठेवू देते. ༆

सरकार

सरकार हे पदानुक्रमाचे एक विशिष्ट संस्थात्मक रूप आहे: संपूर्ण लोकसंख्या आणि प्रदेशावर अधिकारसत्तेचा दावा करणारी केंद्रीकृत संघटना. ती वैध हिंसेच्या वापरावर स्वतःची मक्तेदारी असल्याचा दावा करते, बंधनकारक कायदे करते, कर वसूल करते आणि न्यायालये, पोलीस, तुरुंग व लष्करी बळ यांच्या साहाय्याने आज्ञापालन करवून घेते.

माणसे इतकी हिंसक आणि अविश्वासार्ह आहेत की राज्यकर्त्यांशिवाय राहू शकत नाहीत, हा युक्तिवाद दोन्ही बाजूंना लागू होतो. राज्यकर्तेही त्याच दोषांनी ग्रस्त माणसे असतात; फरक इतकाच की त्यांच्या हाती लष्कर, तुरुंग, निगराणी व्यवस्था, कर आणि कायदे असतात. सत्तेचे केंद्रीकरण माणसातील सर्वात वाईट प्रवृत्तींना आवर घालत नाही. ते त्यांचा प्रभाव अधिक दूरवर पोहोचवते आणि त्यांना जबाबदारीपासून संरक्षण देते.

माणसे धोकादायक असतील, तर त्यांपैकी थोड्याच जणांना अनेक दशलक्ष लोकांवर सत्ता, अधिकार आणि नियंत्रण देणे हा उपाय नाही. अविश्वास हा सत्ता विकेंद्रित करून वाटून देण्याचा युक्तिवाद आहे, जेणेकरून कोणत्याही व्यक्तीला किंवा संस्थेला लोकसंख्येच्या मोठमोठ्या भागांवर आपली इच्छा लादता येणार नाही.

अधिकारसत्ता कोण वापरणार हे निवडणे आणि तिच्या अधीन राहायचे की नाही हे निवडणे, या वेगळ्या गोष्टी आहेत.

राज्यकर्त्यांवरील नियंत्रण त्यांना आवर घालू शकते; पण त्याची ताकद सत्तेला आव्हान देण्याच्या क्षमतेतून येते, राज्यकर्त्याच्या आज्ञापालनाचा हक्क असल्याच्या दाव्यातून नाही. कायम आदेश देण्याच्या हक्कामुळे एक नवा धोका निर्माण होतो: ज्यांना आव्हान दिले जाते, ते नकाराला शिक्षा करू शकतात आणि त्यांचा प्रतिकार करण्यासाठी लागणाऱ्या संसाधनांवरही नियंत्रण ठेवू शकतात.

मुक्त जग इजा, संघर्ष किंवा मानवी अपयश संपेल असे आश्वासन देत नाही. विखुरलेल्या सत्तेमध्ये फुटीची आणि सहकार्य अयशस्वी होण्याची जोखीम असते. अधिकारसत्ता असलेली संस्था दुसऱ्या शक्तीशी समन्वय साधू शकते किंवा तिला रोखूही शकते; पण या क्षमता आणि तिचा अधिकाराचा दावा या स्वतंत्र गोष्टी आहेत.

अधिकारसत्ता त्या जोखमींचा प्रतिकार करत नाही; उलट मानवी अपयशाचे परिणाम अधिक दूरवर पोहोचवून, त्या परिणामांना आपल्या अधीन असलेल्या प्रत्येकावर लादून आणि ते परिणाम घडवणाऱ्या निर्णयांना दुरुस्ती करणाऱ्या अभिप्रायापासून दूर ठेवून त्यांची तीव्रता वाढवते.

अत्यावश्यक संरक्षणही लोकांना ते पुरवणाऱ्यावर अवलंबून बनवू शकते; आणि मग तोच पुरवठादार त्या अवलंबित्वाचा वापर करून कायम आदेश देण्याच्या हक्काचे समर्थन करू शकतो.

एखादी शक्ती दुसरी शक्ती रोखू शकते म्हणून तिलाच अंतिम अधिकार दिल्याने वर्चस्वाची समस्या सुटत नाही. कोणतीही शक्ती अंतिम बनू नये, याची खात्री केल्यानेच त्यावर मर्यादा येते. इतरांना रोखण्याची क्षमता असलेली प्रत्येक शक्ती स्वतःही प्रतिकारासाठी खुली राहिली पाहिजे; नाहीतर नियंत्रण ठेवणारी शक्तीच पुढचे वर्चस्व बनते. हे तत्त्व सातत्याने पाळले, तर संरक्षणाची हमी समतोलातच असते. कायम आदेश देण्याच्या हक्काचा दावा प्रतिसंतुलन तयार करत नाही; तो समतोलाने सतत आटोक्यात ठेवावी लागणारी विषमता तयार करतो.

अधिकारसत्ता नाकारण्याचा अर्थ समन्वय आणि आळा घालण्याची क्षमता टिकवणे, पण ज्यांना त्या अपयशाचे परिणाम भोगावे लागतात त्यांच्यावर कोणालाही कायम आदेश देण्याचा हक्क न देणे असा आहे.

मुक्त जगाची कल्पना अनेकदा अशक्य आदर्श म्हणून फेटाळली जाते. पण सध्याची व्यवस्थाच खऱ्या अर्थाने काल्पनिक गृहितकावर उभी आहे: चुका करू शकणाऱ्या माणसांना संपूर्ण लोकसंख्येवर सत्ता, अधिकार आणि नियंत्रण देऊनही त्यांच्यावर पुरेसा अंकुश ठेवता येईल, हे गृहितक.

समस्या एवढीच नाही की सध्या सिंहासनावर चुकीची व्यक्ती बसली आहे. समस्या ही आहे की मुळात सिंहासनच अस्तित्वात आहे.

करव्यवस्था

बळजबरी म्हणजे एखाद्याला त्याच्या इच्छेविरुद्ध वागायला लावण्यासाठी किंवा मुक्तपणे कृती करण्यापासून रोखण्यासाठी बळ, शिक्षा किंवा एखाद्या गोष्टीपासून वंचित करणे यांचा वापर करणे किंवा त्यांची धमकी देणे.

कर म्हणजे शिक्षेच्या धमकीखाली संसाधने बळजबरीने काढून घेणे.

लोकांनी संसाधने द्यायला संमती दिली आहे की नाही याची पर्वा न करता सरकार ती मागते. नकार दिल्याने संबंध संपत नाही; उलट सरकारी अंमलबजावणीच्या पाठबळाने दंडात्मक कारवाई सुरू होते.

यामुळेच कर आणि स्वेच्छेने केलेला व्यवहार वेगळे ठरतात. स्वेच्छेच्या व्यवहारात नकार देण्याची प्रत्यक्ष शक्यता असली पाहिजे. करांमध्ये ती नसते.

कर निर्णय आणि त्याची किंमत यांना वेगळेही करतात. सरकार संसाधने खर्च करू शकते, पण खर्चाचा निर्णय घेणाऱ्यांना त्याची संपूर्ण किंमत स्वतः मोजावी लागत नाही. ती किंमत आपला पाठिंबा मुक्तपणे काढून घेऊ न शकणाऱ्या संपूर्ण लोकसंख्येवर वाटता येते.

युद्धातून ही यंत्रणा स्पष्ट होते. युद्धाचा निर्णय घेणारे लोक स्वतः त्याचा संपूर्ण खर्च उचलत नाहीत. युद्धाला विरोध करणाऱ्या लोकांसह लाखो लोकांकडून सरकार संसाधने वसूल करते. त्यामुळे मूठभर निर्णयकर्त्यांना संसाधने पुरवण्यास भाग पाडलेल्या लोकांची संमती न घेता हिंसेसाठी ती संसाधने वापरता येतात.

सरकार ज्या लोकांवर राज्य करते, त्यांच्यापासून स्वतंत्रपणे ही संसाधने तयार करत नाही. करांमुळे त्याला लोकांच्या श्रमांचे उत्पादन सतत मिळत राहते, पण त्यासाठी लोकांची सतत संमती घेण्याची गरज पडत नाही. ༆

म्हणून प्रश्न केवळ कर किती आहे, हा नाही. करांमधून एखादी संस्था दुसऱ्याच्या संमतीशिवाय त्याच्या श्रमांतील वाट्यावर दावा करू शकते, हे तत्त्वच प्रस्थापित होते.

सत्तेचा समतोल

सत्तेचा समतोल म्हणजे सामर्थ्य इतके व्यापकपणे वाटलेले असणे की कोणत्याही व्यक्तीला किंवा संस्थेला प्रत्यक्ष प्रतिकार, इतर पर्याय किंवा किंमत यांचा सामना केल्याशिवाय इतरांवर आपली इच्छा लादता येऊ नये.

समतोल म्हणजे सर्वांकडे सारखेच बळ, संसाधने, ज्ञान किंवा प्रभाव असणे नाही. हे फरक नाहीसे होण्याची गरज नाही. महत्त्वाचा प्रश्न एवढाच आहे की ते इतके मोठे होऊ शकतात का की नकार देणे निरर्थक ठरेल आणि या फरकांमधून अधिकारसत्ता घट्ट रुजेल.

सत्तेचा समतोल हे प्रोत्साहन उलटे करतो. लोकांजवळ प्रतिकार करण्याची, माघार घेण्याची, नव्याने संघटित होण्याची आणि पर्यायी मार्गांनी आपल्या गरजा भागवण्याची क्षमता असेल, तर वर्चस्व निर्माण करणे कठीण आणि टिकवणे खर्चिक होते.

म्हणून मुक्त जग टिकण्यासाठी माणसे जन्मतःच चांगली किंवा विश्वासार्ह असणे आवश्यक नाही. कुणाकडेही सर्वांवर राज्य करण्याइतकी एकवटलेली सत्ता नसावी, अशा परिस्थिती निर्माण करणे आवश्यक आहे. शोषणाची प्रेरणा उरू शकते; पण इतरांच्या प्रतिकार करण्याच्या क्षमतेमुळे शोषण करण्याची क्षमता मर्यादित होऊ शकते. ༆

यासाठी सत्ता विकेंद्रित करून व्यक्ती आणि स्वेच्छेने एकत्र आलेल्या गटांकडे वाटून द्यावी लागेल. स्वायत्तता आणि स्वावलंबन महत्त्वाचे आहेत, कारण अवलंबित्वामुळे दुसऱ्याला आपल्यावर पकड मिळते. जीवनावश्यक गोष्टींवर एकाच संस्थेचे नियंत्रण असेल, तर तिला नकार देण्याचे स्वातंत्र्य मोठ्या प्रमाणात फक्त प्रतीकात्मक उरते.

हाच निकष राजकारणापलीकडे, खासगी नियंत्रणालाही लागू होतो. जमीन, घर, रोजगार किंवा इतर गरजांवर एका बाजूचे नियंत्रण इतके वाढले की नकार देणे महागात पडेल आणि अवलंबित्वाचे रूपांतर आज्ञापालनाच्या बंधनात होईल, तर आर्थिक संबंधही पदानुक्रमित बनू शकतात.

स्वावलंबन म्हणजे एकटेपणा नाही. लोक एकमेकांवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून राहू शकतात आणि तरीही अन्न, ऊर्जा, ज्ञान, संवाद, आधार आणि सहकार्य यांचे अनेक स्वतंत्र स्रोत टिकवू शकतात. पर्याय जितके अधिक, तितके कोणत्याही एका संस्थेला स्वतःला सर्वांसाठी अपरिहार्य बनवून त्यांच्यावर हुकूमत गाजवणे कठीण होते.

म्हणून सत्तेचा समतोल एकाच वेळी दोन दिशांनी काम करतो. विद्यमान पदानुक्रम टिकवणारी अवलंबित्वे आणि सत्तेची केंद्रे कमी करून तो सध्याचे पदानुक्रम मोडतो; आणि सत्ता विखुरलेली, पर्याय उपलब्ध व नकार शक्य ठेवून पदानुक्रम परत येण्यालाही प्रतिकार करतो.

सत्तेची नवी केंद्रे पुन्हा कधीही उभी राहणार नाहीत, अशी हमी नाही. अशी हमी अंमलात आणण्यासाठी आणखी एक पुरेशी शक्तिशाली अधिकारसत्ता उभी करावी लागेल. त्याऐवजी सत्तेची केंद्रे कायमची आणि ज्यातून बाहेर पडता येत नाही अशी बनू नयेत, हे उद्दिष्ट आहे.

सत्ता एका ठिकाणाहून दुसरीकडे जाऊ शकते, जमू शकते आणि पुन्हा विखुरू शकते. महत्त्वाचे म्हणजे तिला आव्हान देता आले पाहिजे.

अत्यावश्यक सेवेसाठी बदलता न येणारा राज्यकर्ता आवश्यक नसतो. सेवेचीच प्रतिकृती करता येत नसेल, तरी ती चालवण्यासाठी लागणारी उपकरणे, ज्ञान, पुरवठा आणि मदत एका पुरवठादारापलीकडे उपलब्ध असतील, तर नियंत्रण बदलता येऊ शकते. त्यामुळे लोकांना आवश्यक असलेली सेवा खंडित न करताही नियंत्रण हस्तांतरित होऊ शकते.

विश्वासार्ह संरक्षणासाठी टिकाऊ बचावक्षमता हवी, कायमचा हुकूम देण्याचा हक्क नाही. ही क्षमता स्वतंत्र गटांमध्ये वाटून ठेवता येते, जेणेकरून कोणत्याही संरक्षण पुरवणाऱ्या गटाकडे त्याचाच प्रतिकार करण्यासाठी लागणाऱ्या मदतीची मक्तेदारी राहणार नाही.

कायमचा आदेश देण्याचा हक्क संबंधाचे स्वरूप बदलतो: नकार देणे हे स्वतःच शिक्षेचे कारण बनू शकते आणि संरक्षण देणाऱ्याला स्वतःच्या मागण्या प्रतिकार करणाऱ्यांवर लादता येतात. संरक्षण पुरवणारा गट त्याला आव्हान देण्याची साधनेही नियंत्रित करू लागला की त्याला आव्हान देणे अधिक कठीण होते.

सत्तेचा निरोगी समतोल एकवटण्याला विरोध करणाऱ्या शक्तींवर अवलंबून असतो आणि त्यांनाच बळ देतो. पर्याय, स्पर्धा, प्रतिकार आणि नव्या संघटना व्यवहार्य राहतात, तेव्हा त्या आणखी केंद्रीकरणाला विरोध करतात.

दीर्घकाळ टिकणाऱ्या सत्तासमतोलाला शिक्षण बळ देते, कारण ते ज्ञान आणि कौशल्ये पसरवते; संधी बळ देते, कारण ती पर्याय खुले ठेवते; आणि प्रतिबंधक सामर्थ्य बळ देते, कारण ते वर्चस्वाची किंमत वाढवते. संघर्ष झाल्यावर लवाद, पुनर्वसन, हानीची दुरुस्ती आणि संबंध तोडणे या मार्गांनी हानी आणि मतभेद हाताळता येतात, वादालाच कायमस्वरूपी अधिकारसत्तेचा आधार न बनवता.

उद्दिष्ट फक्त वर्चस्वाला मर्यादा घालणे नाही, तर माणसाच्या क्षमता मुक्त करणे आणि नुसते आज्ञाधारक बनवले जाण्यास विरोध करण्याची त्याची अजिंक्य शक्ती खुली करणे हेही आहे.

सत्तेचा समतोल स्वायत्तता टिकवतो आणि कोणत्याही व्यक्तीला किंवा संस्थेला संपूर्ण व्यवस्थेच्या पातळीवर इतरांवर आपली इच्छा लादू देत नाही, तोपर्यंतच मुक्त जग शक्य राहते.

स्वयंस्फूर्त व्यवस्था

स्वयंस्फूर्त व्यवस्था ही समन्वय घडवणारी एक महत्त्वाची शक्ती आहे. विकेंद्रित वाटाघाटी, देवाणघेवाण आणि उद्यमशीलता यांचा संगम होऊन व्यापक समन्वय घडतो. सामाजिक किंवा आर्थिक विकासाचा जाणीवपूर्वक आखलेला बेत किंवा सर्वांना मान्य असलेला स्पष्ट आराखडा नसतानाही—किंबहुना अशा कोणत्याही आराखड्याच्या आवाक्यापलीकडेही—हा समन्वय घडू शकतो.

आपल्या आसपासची बरीचशी व्यवस्था आधीपासून याच मार्गाने विकसित होते. भाषेची संपूर्ण व्यवस्था कोणा एकाने आखली नाही. असंख्य लोकांनी पिढ्यान्पिढ्या संवाद साधला, शब्द बदलले, संकेत निर्माण केले आणि एकमेकांना प्रतिसाद दिला; त्यातून भाषा तयार झाली. इंटरनेट जाणीवपूर्वक आखलेल्या प्रकल्पांतून आणि सामायिक प्रोटोकॉलमधून विकसित झाले, तरी ते अखेर ज्या एकूण व्यवस्थेत बदलले, तिचा आराखडा कोणत्याही एकट्या नियोजकाने तयार केला नव्हता.

स्वयंस्फूर्त व्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी समतोल असतो. समतोल म्हणजे कायम स्थिर किंवा हालचाल नसलेली अवस्था नाही. वेगवेगळ्या दबावांचा एकमेकांवर परिणाम होतो आणि व्यवस्था त्या दबावांशी जुळवून घेते; त्यातून सतत बदलणारा समतोल तयार होतो.

नैसर्गिक, सामाजिक आणि सामाजिक-आर्थिक व्यवस्था या दबावांमुळे घडतात. एका भागात झालेल्या बदलाचे परिणाम इतरत्र उमटतात आणि त्यातून संपूर्ण व्यवस्थेत आणखी प्रतिक्रिया निर्माण होतात. टंचाई, मुबलकता, प्रोत्साहने, सहकार्य, संघर्ष, मागणी आणि उपलब्ध पर्याय वर्तनाला वेगवेगळ्या दिशांनी ढकलतात. कोणत्या कृतींना बक्षीस मिळते, कोणत्या निरुत्साहित होतात आणि कोणत्या महागात पडतात, हे ठरवून प्रोत्साहनरचना या बदलांची दिशा ठरवते. संपूर्ण व्यवस्थेवर एका शक्तीचे नियंत्रण असल्यामुळे नव्हे, तर वेगवेगळ्या शक्तींच्या परस्परक्रियेतून व्यवस्था उदयाला येते.

ही प्रक्रिया प्रतिसादाच्या चक्रातून चालते. लोक कृती करतात, तिचे परिणाम अनुभवतात, एकमेकांचे निरीक्षण करतात आणि आपले वर्तन बदलतात. प्रत्येक प्रतिसादातून नवी माहिती तयार होते आणि पुढे काय घडेल यावर तिचा परिणाम होतो. असे बदल पुन्हा पुन्हा होत राहिल्यावर स्थानिक परस्परक्रियांतून सुसंगत नमुने तयार होऊ शकतात. ते नमुने कोणा एकाने आखलेले नसतात आणि कोणा एकाला त्यांचे पूर्ण आकलनही नसते.

काही अपयश केवळ प्रयोग आणि नंतरच्या दुरुस्तीवर सुरक्षितपणे सोडता येत नाहीत, कारण अभिप्राय मिळण्याआधीच त्यांचे परिणाम अपरिवर्तनीय होऊ शकतात. अशा जोखमींसाठी अपयशानंतर बदल करण्यापेक्षा आधीच तयारी आणि समन्वय आवश्यक असतो.

हानी लपवता येत असेल किंवा तिची किंमत इतरांवर ढकलता येत असेल, तर अभिप्राय सहकार्याऐवजी शोषणाला बक्षीस देऊ शकतो. स्वयंस्फूर्त व्यवस्था आपोआप चांगले परिणाम निर्माण करत नाही; काय उदयाला येईल हे प्रोत्साहनरचना ठरवते.

केंद्रीकृत नियंत्रण विखुरलेल्या अभिप्रायाऐवजी आधीच ठरवलेला निकाल लादू पाहते, तेव्हा ते या प्रक्रियेत अडथळा आणते. बदलत्या परिस्थितीशी प्रत्यक्ष व्यवहार करणाऱ्या माणसांमध्ये ज्ञान विखुरलेले असते. त्यातले बरेच ज्ञान स्थानिक, व्यावहारिक आणि तात्पुरते असते. प्रमाण आणि गुंतागुंत वाढत गेल्यावर केंद्रीय पदानुक्रमाला अधिक अंतरावरून येणारी अधिक माहिती हाताळावी लागते. तेव्हा व्यवस्थेत थेट काम करणारे लोक जसा प्रतिसाद देतात, तितक्याच परिणामकारकपणे संपूर्ण व्यवस्थेला प्रतिसाद देणे काही मोजक्या निर्णयकर्त्यांना अधिकाधिक कठीण होते.

स्वयंस्फूर्त व्यवस्थेमुळे ज्ञानाच्या आणि बदलांच्या अनेक परस्परसंवादी बिंदूंमधून गुंतागुंत हाताळता येते. समन्वय हा व्यवस्थेच्याच एकत्रित प्रतिसादातून निर्माण होतो. बदल होण्यासाठी केवळ केंद्रीकृत समन्वयावर अवलंबून राहावे लागत नसल्याने स्थानिक पातळीवर अडथळे पचवता येतात, नवे पर्याय उभे राहतात आणि व्यापक रचना अपयशाभोवती स्वतःची पुनर्मांडणी करू शकते.

त्यातून उदयोन्मुख व्यवस्था घडते: छोट्या घटकांच्या सततच्या परस्परक्रियेतून निर्माण होणारा मोठ्या प्रमाणावरील समन्वय. व्यवस्था बाहेरून आणून बसवली जात नाही. तिचे घटक एकमेकांना प्रतिसाद देतात आणि बदलत्या समतोलाकडे जातात, तेव्हा ती स्वतः तयार होते.

फक्त कायदा करून व्यवस्था निर्माण करता येत नाही. लोकांनी सहकार्य करण्याचा निर्णय घेतल्यावर त्यातून उद्भवणारा परिणाम म्हणजे व्यवस्था. प्रोत्साहने लोकांना संघर्षाकडे नेत असतील, तर एकट्या कायद्यामुळे ते सहकार्य करणार नाहीत. मुक्त जग निर्माण करणे म्हणजे सहकार्य आणि व्यवस्था शक्य करणारी प्रोत्साहने निर्माण करणे.

जाळीदार नेटवर्क

नेटवर्क म्हणजे जोडलेल्या व्यक्तींची किंवा गटांची अशी रचना, ज्यात प्रत्येक संवाद केंद्रीय अधिकारसत्तेमार्फतच करावा न लागता लोक थेट संवाद, समन्वय आणि कृती करू शकतात.

पदानुक्रम माहिती आणि निर्णयप्रक्रिया मोजक्या केंद्रीय बिंदूंमध्ये एकवटतो. नेटवर्क ती अनेक ठिकाणी वाटते. लोक बदलत्या परिस्थितीला थेट प्रतिसाद देतात, माहितीची देवाणघेवाण करतात आणि व्यावहारिक गरजांभोवती स्वतः संघटित होतात, तेव्हा तळागाळातून समन्वय विकसित होऊ शकतो.

यामागील एक प्रक्रिया म्हणजे स्टिग्मर्जी: आधीच्या कृती मागे अशा खुणा ठेवतात, ज्या पुढील कृतींना दिशा देतात. ༆ इतरांनी आधी केलेल्या कामाला लोक प्रतिसाद देतात. त्यामुळे प्रत्येक पाऊल एखाद्या केंद्रीय नियोजकाने ठरवले नाही, तरी गुंतागुंतीचा समन्वय तयार होऊ शकतो आणि पसरू शकतो.

याच कारणामुळे रायझोम ही अत्यंत सामर्थ्यवान रचना आहे. मध्यवर्ती खोडाभोवती वाढणाऱ्या झाडाच्या उलट, रायझोम अनेक एकमेकांशी जोडलेल्या मुळांमधून आणि कोंबांमधून बाजूने पसरतो. तो फांद्या फुटवतो, पुन्हा जोडला जातो, स्वतःची पुनर्निर्मिती करतो आणि काही भागांना इजा झाली तरी वाढत राहतो. कोणताही एक बिंदू त्याच्या संपूर्ण रचनेवर नियंत्रण ठेवत नाही किंवा संपूर्ण रचना स्वतःमध्ये सामावून घेत नाही.

एखाद्या नेटवर्कमध्ये औपचारिक पदानुक्रम नाही, एवढ्यानेच ते विकेंद्रित ठरत नाही. एखादा एकच नोड अपरिहार्य ठरला, तर त्याच्यावरचे अवलंबित्व पदानुक्रमाला लागणारा दबाव पुन्हा निर्माण करू शकते. अनेक नोड्स एकाच पुरवठादारावर, संसाधनावर, माहितीस्रोतावर किंवा प्रवेश नियंत्रकावर अवलंबून असतील, किंवा समन्वयामुळेच विद्यमान नेटवर्कमधून बाहेर पडणे कठीण होत असेल, तरी असे अवलंबित्व तयार होऊ शकते.

म्हणून मोठा विस्तार होताना औपचारिक पदानुक्रमाशिवायही अवलंबित्व निर्माण होऊ शकते. महत्त्वाचा प्रश्न हा आहे की अत्यावश्यक कामकाजाला आव्हान देता येते का, त्याचे नियंत्रण हस्तांतरित करता येते का, दुसरा मार्ग वापरता येतो का किंवा ते बदलून टाकता येते का.

म्हणूनच खरा बदल तळागाळातून सुरू होतो. वरून लादलेला बदल तो लादणाऱ्या केंद्रीकृत अधिकारसत्तेवरच अवलंबून राहतो. खालून वाढणारा बदल असंख्य स्वतंत्र बिंदूंमधून पसरू शकतो, त्यांच्या संबंधांतून अधिक बळ मिळवू शकतो आणि त्याला ताब्यात घेणे, दडपणे किंवा उलटे फिरवणे दिवसेंदिवस कठीण बनू शकते.

विकेंद्रित नेटवर्क्स पर्यायी क्षमता, इतर मार्ग आणि अपयशानंतर नव्याने संघटित होण्याच्या ताकदीमुळे अडथळ्यांतही काम करत राहू शकतात. पदानुक्रम नियंत्रणाबरोबर अपयशही एकवटतो. नेटवर्क इतर जोडण्यांचा वापर करून काम पुन्हा उभे करू शकतात, एकाच वेळी वेगवेगळे प्रयोग करू शकतात आणि अडथळ्यांना वळसा घालू शकतात.

स्वयंस्फूर्त व्यवस्था नेटवर्कमधून मोठ्या प्रमाणावर पसरते: अनेक भागांच्या परस्परक्रियेतून समन्वय वाढतो; आणि अनिवार्य असा एकही नियंत्रणबिंदू नसल्यामुळे संपूर्ण रचना बदलांना अधिक चांगला प्रतिसाद देऊ शकते, अपयशातून टिकू शकते आणि तिला काबीज करणे कठीण होते.

मुक्त संघटन

मुक्त संघटन म्हणजे लादलेले सदस्यत्व, सक्तीचा सहभाग आणि शांततेने बाहेर पडण्याला अडथळा आणणारी कोणतीही अधिकारसत्ता नाकारणे. व्यक्तीची सतत संमती नसेल, तर तिने सहभागी राहावे असा हक्क कोणताही गट सांगू शकत नाही. गरजा आणि आवडी बदलल्यावर लोक बाहेर पडू शकतात, दिशा बदलू शकतात, नव्याने एकत्र येऊ शकतात आणि इतर पर्याय निर्माण करू शकतात.

मुक्त संघटनाची सुरुवात व्यक्तीपासून होते. नात्यात, संस्थेत किंवा समूहात सामील झाल्याने व्यक्तीची स्वायत्तता त्यांच्याकडे सुपूर्द होत नाही. सहभाग चालू आहे तोपर्यंत संमतीही सतत असली पाहिजे. काल केलेला करार उद्या एखाद्या व्यक्तीवर कायमस्वरूपी हक्क सांगण्याचे साधन होऊ शकत नाही.

एखाद्या संबंधातून बाहेर पडल्यावर जीवनावश्यक गोष्टी मिळणारच नाहीत, तर बाहेर पडण्याच्या अधिकाराला प्रत्यक्ष अर्थ राहत नाही. मुक्त संघटनासाठी नकार देणे प्रत्यक्षात शक्य, केवळ कागदावर नाही, असे समर्थ पर्याय आवश्यक आहेत.

हे पर्याय गरजेच्या क्षणी पोहोचण्याजोगेही असले पाहिजेत: राहण्यासाठी जागा, तिथे जाण्याचा मार्ग आणि बदलाच्या काळात खंडित न होणारी काळजी. सामायिक साठे आणि नव्याने येणाऱ्या लोकांसाठी आधीच केलेल्या व्यवस्था संकटापूर्वीच ही क्षमता निर्माण करू शकतात. एखाद्या पुरवठादाराला नकार देण्यासाठी कोणालाही आपली संपूर्ण उपजीविका एकट्याने नव्याने उभी करावी लागू नये.

लोक स्वाभाविकपणे सामायिक आवडी, गरजा, नाती आणि उद्दिष्टांभोवती एकत्र येतात. यातून लादलेल्या सदस्यत्वाऐवजी प्रत्यक्ष मेळ असलेल्या लोकांचे गट तयार होतात. एक व्यक्ती एकाच वेळी अनेक संघटनांचा भाग असू शकते; प्रत्येक संघटना तिच्या आयुष्यातील वेगळ्या पैलूशी संबंधित असू शकते, पण त्यांपैकी कोणालाही त्या संपूर्ण व्यक्तीवर हक्क सांगता येत नाही.

प्रत्येक बाबतीत सर्वांची सहमती असणे आवश्यक नाही. लोक प्रत्येक प्रकरण स्वतंत्रपणे चर्चा करू शकतात, तडजोड करू शकतात आणि वाद शांततेने सोडवू शकतात. उद्दिष्टांमधील अंतर फार वाढले, तर ते वेगळे होऊ शकतात. एक संघटना अनेक संघटनांत विभागू शकते, चालणारी नाती टिकवू शकते, न चालणारी सोडू शकते आणि पूर्णपणे नव्या स्वरूपात पुन्हा एकत्र येऊ शकते.

यातून असंख्य वेगळ्या व्यवस्था शक्य होतात. गट निर्माण होतात, विभागतात, एकमेकांशी जुळतात, पुन्हा जोडले जातात आणि परिस्थितीप्रमाणे दिशा बदलतात. एकमेकांशी न जुळणाऱ्या लोकांना एकच निर्णय मानायला लावण्याऐवजी मुक्त संघटनामुळे वेगवेगळी उत्तरे एकाच वेळी अस्तित्वात राहू शकतात. ༆ माणसांचे असीम वैविध्य आणि वेगवेगळ्या स्वरूपाचे संबंध तयार करण्याची क्षमता यातून अनेकत्व निर्माण होते. बहुलता ही वरून दिलेली सवलत नसून स्वातंत्र्याचा रचनात्मक परिणाम आहे.

यामुळे समुदायाचा अर्थही बदलतो. एकाच प्रदेशात राहणे म्हणजे लाखो किंवा दशलक्षावधी अपरिचित माणसे आपोआप अर्थपूर्ण असा एकच सामाजिक समुदाय बनत नाहीत. समुदाय नाती, परिचय, सामायिक उद्दिष्ट, जवळीक आणि एकमेकांबद्दलची काळजी यांतून वाढतो. मजबूत स्थानिक गट व्यापक नेटवर्कशी जवळून जोडलेले राहू शकतात, पण एका अधिकारसत्तेत विलीन व्हावे लागते असे नाही.

म्हणून मोठा विस्तार झाला म्हणजे पदानुक्रम आवश्यक ठरतोच असे नाही. लहान संघटना आडव्या, एकमेकांमध्ये मिसळणाऱ्या नेटवर्कमधून जोडल्या जाऊ शकतात. हितसंबंध जिथे जुळतील तिथे सहकार्य करून इतर बाबतींत त्या स्वतंत्र राहू शकतात. माहिती, संसाधने, ज्ञान आणि समन्वय केंद्रीय आदेशरचनेतून न जाताही या जोडण्यांमधून प्रवाहित होऊ शकतात.

आज प्रत्येक काम ज्या मोठ्या प्रमाणावर संघटित आहे, त्याच प्रमाणावर ते भविष्यातही असावेच असे नाही. स्थानिक क्षमता वाढली की दूरवरच्या समन्वयावरचे अवलंबित्व कमी होऊ शकते. अधिक व्यापक समन्वय आवश्यक असेल तिथे नेटवर्क प्रदेशांदरम्यान सहकार्य वाढवू शकतात, पण त्यातून सहभागी लोकांवर कायमस्वरूपी अधिकारसत्ता निर्माण करण्याची गरज नाही.

समन्वय करणाऱ्या संस्थेतील सर्व सदस्यांना मत मांडण्याची संधी असली, तरी स्वतंत्र व्यक्ती आणि संघटना यांनी कोणती कामे तिच्या निर्णयांच्या अधीन ठेवलीच पाहिजेत हे ठरवण्याचा सर्वसाधारण हक्क ती स्वतःकडे घेते, तेव्हा ती अधिकारसत्तेचा दावा करते.

अशी नेटवर्क खुली राहतात, कारण लोकांना वरून परवानगी न मागता प्रस्ताव मांडता येतात, प्रयोग करता येतात, यशस्वी गोष्टी स्वीकारता किंवा बदलता येतात आणि स्वतःचा पर्याय तयार करता येतो. यशस्वी पद्धती लोकांच्या स्वेच्छेने स्वीकारल्यामुळे पसरतात. अपयशी पद्धती सर्वांवर लादलेले अपयश न बनता नाहीशा होऊ शकतात.

बाहेर पडण्याचे स्वातंत्र्य संबंधांचे रूपांतर कायमस्वरूपी हुकूमतीत होऊ न देण्यास मदत करते. बाहेर पडणे म्हणजे पूर्णपणे संबंध तोडणे, सहभाग कमी करणे, सहकारी बदलणे, समांतर संघटना तयार करणे किंवा न चालणारी व्यवस्था नाकारणे, यांपैकी काहीही असू शकते. मात्र बाहेर पडल्यावर सहज बदलता न येणारी गोष्ट गमवावी लागत असेल, किंवा वेगवेगळ्या गटांतही त्या व्यक्तीला तशाच बहिष्काराला सामोरे जावे लागत असेल, तर स्वातंत्र्य केवळ बाहेर पडण्यावर नव्हे तर त्या अटींना आव्हान देण्यावर किंवा बदलण्यावरही अवलंबून असते. शांततेने वेगळे होण्याला अडथळा आला आणि सहभाग सक्तीचा झाला, की ते संघटन मुक्त राहत नाही.

एखाद्या गटातून बाहेर पडताना आपण केलेल्या हानीची किंवा स्वेच्छेने स्वीकारलेल्या आणि इतरांनी वाजवी विश्वास ठेवलेल्या बांधिलक्यांची जबाबदारी टाळता येत नाही. पण बांधिलकीची जबाबदारी म्हणजे तिला प्रत्यक्षात पूर्ण करण्यासाठी व्यक्तीला सक्ती करणे आपोआप योग्य ठरत नाही. लवाद, हानीची दुरुस्ती, संबंध तोडणे आणि इतर मार्गांनी तुटलेल्या बांधिलक्या हाताळता येतात; मात्र त्यांचा संबंध त्या विशिष्ट वादापुरताच राहिला पाहिजे. जबाबदारी ही विशिष्ट हानीशी किंवा बांधिलकीशीच जोडलेली राहते. तिचे रूपांतर व्यक्तीवर मालकी किंवा सर्वसाधारण आज्ञापालनाच्या बंधनात होऊ शकत नाही.

सहकार्याला नकार देणे म्हणजे आपोआपच बळजबरी करणे नाही. पण जीवनावश्यक गोष्टींवरील नियंत्रणाचा वापर करून आज्ञापालनाची सक्ती करणे किंवा सहकार्याला तयार असलेल्या पर्यायांपर्यंतचा मार्ग बंद करणे, ही बळजबरी आहे.

काही प्रकारच्या हानीपासून केवळ वेगळे होऊन सुटका होत नाही; विशेषतः तिचे परिणाम दूरवर पसरत असतील किंवा ज्यांना सहज बाहेर पडता येत नाही अशा लोकांवर तिची किंमत ढकलली जात असेल, तर हानिकारक वर्तन रोखणारा अभिप्राय कमकुवत पडतो. विकेंद्रीकरण म्हणजे प्रत्येक प्रतिसाद स्थानिकच असला पाहिजे असे नाही. एका हानीचा परिणाम वेगवेगळ्या प्रदेशांतील किंवा संघटनांतील लोकांवर होत असेल, तर प्रभावित लोक एकत्र समन्वय करू शकतात, समान निकष ठरवू शकतात किंवा त्या हानीचे परिणाम तपासू शकतात.

वेगळे होऊनही हानी टाळता येत नसेल किंवा ती सुरूच राहत असेल, तर प्रभावित लोक स्वसंरक्षण करू शकतात, मध्यस्थी मागू शकतात किंवा इतरांसह ती थांबवण्याची कृती करू शकतात. सर्वांसाठी असलेला धोका थांबवण्यासाठी इतरांना संकटात टाकणाऱ्या वर्तनावर तात्पुरत्या मर्यादा घालाव्या लागू शकतात; प्रभावित लोकांमध्ये मतभेद असले किंवा व्यक्तिगत जबाबदारी स्पष्ट नसली तरीही. पण अशा मर्यादा आणि त्यांची किंमत कोणाला मोजावी लागेल, यासाठी स्वतंत्र औचित्य आवश्यक आहे.

इजा झाल्याचा दावा केल्यानेच वाद संपत नाही. संरक्षण हे त्या विशिष्ट हानीला थांबवण्यापुरते मर्यादित राहिले पाहिजे; व्यापक किंवा कालमर्यादा नसलेल्या नियंत्रणाचे ते निमित्त बनता कामा नये. हस्तक्षेप करणारे लोक स्वतः आव्हानापासून सुरक्षित बनू शकत नाहीत. हस्तक्षेपाची कारणे, पद्धती किंवा तो सुरू ठेवणे योग्य आहे का, हा प्रश्न विचारण्याची क्षमता केवळ हस्तक्षेप करणाऱ्यांच्याच हातात असता कामा नये. स्वतंत्र आव्हानात औचित्य नसलेल्या मर्यादा बदलण्याची किंवा हस्तक्षेपाचे औचित्य संपल्यास तो थांबवण्याची प्रत्यक्ष ताकदही असली पाहिजे.

संबंधित प्रत्येकावर सक्ती करू शकण्यावरच ज्याची समस्या सोडवण्याची हमी अवलंबून असेल अशी कायमस्वरूपी अधिकारसत्ता उभारण्याऐवजी काही समस्या अनिर्णितच राहतील.

मुक्त संघटन समाजाच्या एका अंतिम रचनेचा आदेश देत नाही. हा प्रश्न खुला ठेवण्यातच त्याची ताकद आहे. पूर्ण स्वातंत्र्य आणि स्वायत्तता असलेले लोक सतत स्वतःचे संबंध घडवत राहू शकतात आणि असंख्य एकमेकांशी जोडलेल्या संघटनांतून सामाजिक व्यवस्था निर्माण करू शकतात; सर्वांना आपल्या अधीन ठेवण्याचा अधिकार सांगणाऱ्या एकाच रचनेतून नव्हे.

परस्पर साहाय्य

परस्पर साहाय्य म्हणजे परस्परतेवर आधारलेले सहकार्य: आपले हितसंबंध एकमेकांच्या विरोधात असण्याची गरज नाही म्हणून लोक एकमेकांना मदत करतात. आपल्या गरजा, क्षमता, ज्ञान, संसाधने आणि संधी वेगवेगळ्या असतात. त्या वाटून घेतल्यामुळे दोघेही आधीपेक्षा चांगल्या परिस्थितीत येऊ शकतात.

मुक्त जग एका व्यक्तीचा फायदा म्हणजे दुसऱ्याचे नुकसान अशा नात्यांपासून दूर जाते. नवे मूल्य निर्माण करून संपत्ती निर्माण होते. सहकार्यामुळे दोघांनाही एकट्याने निर्माण करता आले असते त्यापेक्षा अधिक मिळू शकते. पण या फायद्यासाठी तिसऱ्यावर खर्च ढकलावा लागत असेल, तर ते नाते खऱ्या अर्थाने दोघांसाठी लाभदायी नाही. प्रवेशातील अडथळे आणि कृत्रिम टंचाई दूर झाल्यावर अशी परस्पर फायद्याची नाती अधिक सोपी होतात आणि स्वतःच्या व इतरांच्या गरजा भागवण्याचे मार्ग वाढतात.

पुन्हा पुन्हा येणाऱ्या संबंधांमुळे परस्परता मजबूत होते. मजबूत शेजार आणि समुदाय मैत्रीतून वाढतात: लोक एकमेकांना ओळखतात, एकमेकांची काळजी घेतात आणि अन्न, साधने, कौशल्ये, ज्ञान, निवारा, वेळ व मदत वाटून घेतात. आजूबाजूचे लोक अनोळखी राहिले नाहीत, की एखादी व्यक्ती गरिबीत किंवा बेघरपणात सापडणे हा दूरच्या संस्थेने हाताळायचा अदृश्य प्रश्न राहत नाही. तिला ओळखणाऱ्या आणि तिची काळजी घेण्याचे कारण असणाऱ्या लोकांना तिच्या गरजा दिसतात.

अशा संबंधांतून व्यापक परस्पर साहाय्य नेटवर्क तयार होऊ शकतात. त्यातून ओळखीच्या लोकांच्या पलीकडे मदत पोहोचते आणि एक व्यक्ती किंवा एक शेजार जे करू शकतो त्याच्या कितीतरी पटीने क्षमता वाढते. एखाद्याकडे अन्न असते, दुसऱ्याकडे रिकामी खोली, तिसरा दुरुस्ती करू शकतो, चौथा शिकवू, पिकवू, बांधू, वाहतूक करू किंवा काळजी घेऊ शकतो. हे संबंध जितके अधिक एकमेकांत गुंफले जातात, तितके लोकांना मदत मिळवण्याचे मार्ग वाढतात आणि आवश्यक गोष्टींसाठी एका संस्थेवर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होते.

परस्परतेचा अर्थ मदत घेणाऱ्या प्रत्येकाने ती परत केलीच पाहिजे असा नाही. स्वतःहून संबंधातून बाहेर पडू न शकणाऱ्या किंवा मदतीची व्यवस्था करू न शकणाऱ्या व्यक्तीसाठी स्वातंत्र्य हे तिची काळजी एका व्यक्तीच्या किंवा एका संबंधाच्या नियंत्रणाखाली नसण्यावर अवलंबून असते.

एकाच व्यक्तीची काळजी घेणारे अनेक काळजीवाहक आणि स्वतंत्र नाती असल्यामुळे गैरवर्तनाला आव्हान देणे आणि परिस्थिती बदलली तरी काळजी चालू ठेवणे सोपे होते. एखाद्याला माहितीपूर्ण संमती देता येत नसेल, तर शक्य तितकी काळजी त्याने व्यक्त केलेल्या आवडीनुसार आणि त्याच्या गरजांपुरती असली पाहिजे. अवलंबित्वामुळे कोणालाही दुसऱ्या व्यक्तीवर मालकी मिळत नाही.

विश्वासार्ह परस्पर साहाय्य टिकवण्यासाठी देखभाल आवश्यक आहे. ज्या सेवा लोक वापरतात, ज्या त्यांना महत्त्वाच्या वाटतात किंवा ज्यांची पुढे गरज भासू शकते, त्या सुरू ठेवण्यामागे लोकांची स्वतःची कारणे असतात. सातत्यपूर्ण सेवेसाठी श्रम आणि संसाधनांचे नियमित योगदान, सामायिक साठे आणि थकलेल्या काळजीवाहकांना व देखभाल करणाऱ्यांना विश्रांती किंवा पर्यायी मदत आवश्यक असते.

काळजीचा खर्च प्रत्येकाला प्रत्येक वेळी सारखाच पडत नाही, पण व्यापक नेटवर्क हा असमान भार एका व्यक्तीवरच न ठेवता अधिक लोक, संसाधने आणि नाती यांत वाटू शकते. टंचाईच्या वेळी गरजा आणि उपलब्ध साठे स्पष्ट केल्यामुळे लोक प्राधान्यक्रमांवर चर्चा करू शकतात आणि स्थानिक नेटवर्कच्या पलीकडे मदत शोधू शकतात. गरजेमुळे नसलेली संसाधने निर्माण होत नाहीत; पण टंचाईमुळे कोणालाही आज्ञापालन मागण्याचा हक्क मिळत नाही.

परस्पर साहाय्य म्हणजे आत्मत्याग नव्हे. आपल्या आसपासचे लोक फुलू शकतात, तेव्हा आपणही फुलतो. अधिक सुरक्षित, निरोगी, स्वतंत्र आणि सक्षम माणसांमुळे आपलेही आयुष्य अधिक सुरक्षित, समृद्ध आणि स्वतंत्र होते. व्यक्तीचे कल्याण आणि सर्वांचे कल्याण या परस्परविरोधी गोष्टी नसून एकमेकांना बळ देणाऱ्या गोष्टी आहेत.

वर्चस्व आणि सूड शांततेऐवजी संघर्षाला जन्म देणाऱ्या परिस्थिती पुन्हा निर्माण करतात. परस्पर साहाय्य दुःखाला काळजी, प्रेम आणि आशेने प्रतिसाद देते; आणि त्याच वेळी दुःख पुन्हा निर्माण होण्याची शक्यता कमी करणाऱ्या भौतिक परिस्थिती घडवते.

आपल्याला ज्या शांततापूर्ण जगात राहायचे आहे, ते उभे करण्याचे पहिले पाऊल उचलूनच आपण ते निर्माण करतो: आत्ताच एकमेकांना मदत करणे, आसपासचे संबंध मजबूत करणे आणि ते इतके समर्थ बनवणे की कुणालाही जगाला एकट्याने सामोरे जावे लागणार नाही.

मैत्री

मजबूत समुदायाची सुरुवात मैत्रीपासून होते, समुदायाच्या अमूर्त संकल्पनेपासून नाही. मैत्री वैयक्तिक, जाणीवपूर्वक, स्वेच्छेची आणि तिच्यातील व्यक्तींनी थेट घडवलेली असते. दोन व्यक्ती एकाच ठिकाणच्या, गटाच्या किंवा हेतूच्या आहेत म्हणून कोणत्याही मोठ्या संस्थेला त्यांच्या मैत्रीवर हक्क सांगता येत नाही.

मित्रांचे नाते कसे असावे हे ठरवण्यासाठी किंवा त्यांना एकमताकडे ढकलण्यासाठी बाहेरच्या अधिकारसत्तेची गरज नसते. त्यांनी एकमेकांशी कसे वागायचे, त्यांच्या मर्यादा काय असाव्यात आणि नाते कधी बदलायचे किंवा संपवायचे, हे ते स्वतः ठरवतात. संबंध संपवण्याचे स्वातंत्र्य नसेल, तर संबंध निवडण्याच्या स्वातंत्र्याला फारसा अर्थ उरत नाही.

मैत्रीला नैसर्गिक मर्यादाही असतात. जगातील सगळ्या माणसांना सामावणारे एकच नाते म्हणून ती वाढू शकत नाही; ही मर्यादाच तिच्या शक्तीचा भाग आहे. मैत्रीची नाती मर्यादित राहूनही एकमेकांशी जुळू शकतात आणि बाहेरच्या जगाशी नवी नाती जोडू शकतात. त्यामुळे सगळ्यांना एकाच सामाजिक समूहात बांधून न ठेवता सहकार्य दूरवर पसरते. व्यापक नेटवर्कमुळे एकमेकांचे मित्र नसलेले लोकही एकमेकांशी समन्वय साधू शकतात, पण त्यासाठी त्या नेटवर्कचे एका सामाजिक समूहात रूपांतर होण्याची गरज नाही.

उद्दिष्ट समुदाय उभारण्याऐवजी मित्र जोडणे आहे. ༆ लोक स्वतः निवडलेल्या नात्यांतून अधिक मजबूत समुदाय उभे राहू द्या.

अहिंसा

मुक्त जग उभारण्यासाठी अहिंसा ही प्राधान्याची रणनीती आहे. नवीन जग उभारताना आपण वापरत असलेल्या पद्धती त्यातून उदयाला येणाऱ्या सवयी, प्रोत्साहने, संघटना आणि सत्तेचे वाटप यांना आकार देतात. राजकीय हिंसा प्रतिकाराच्याच प्रोत्साहनरचनेत बदल करते. त्यातून गुप्तता, आदेश देणे, बळजबरी आणि बळ एकवटू शकणाऱ्या संघटनांना बक्षीस मिळते.

राजकीय हिंसा ज्या रचनांना आव्हान द्यायचे आहे, त्यांनाच बळ देऊ शकते. लोक हिंसा पाहतात तेव्हा घाबरतात. भीतीमुळे ते संरक्षणाचे आश्वासन देणाऱ्या संस्था—पोलीस, लष्कर आणि सरकार—यांच्याकडे वळतात. अशा प्रकारे हिंसा आव्हान दिल्या जाणाऱ्या पदानुक्रमाच्या अंमलबजावणी संस्थांनाच अधिक सामर्थ्य देऊ शकते. सरकारला अधिक पोलीस नियंत्रण, निगराणी, दडपशाही आणि बळाचा वापर करण्याचे कारण मिळते; आणि व्यापक लोकसंख्याही आव्हान देणाऱ्यांच्या विरोधात जाऊ शकते.

सरकारकडे आधीपासूनच संघटित हिंसेच्या बाबतीत प्रचंड वरचष्मा असतो. त्याच्याकडे पोलीस, लष्कर, तुरुंग, गुप्तचर व्यवस्था, शस्त्रे आणि त्याची अधिकारसत्ता अंमलात आणण्यासाठी उभारलेली पुरवठा-जाळी असतात. हिंसा वापरल्यामुळे सरकारला संघर्षाच्या अटी स्वतः ठरवता येतात आणि आपली सर्वात मोठी ताकद वापरता येते.

अहिंसा पदानुक्रमावर वेगळ्या दिशेने आघात करते. प्रत्यक्ष कृती, नागरी अवज्ञा, संप, नकार, परस्पर साहाय्य, स्वावलंबन, समुदाय उभारणे, प्रत्यक्ष काम करणारे पर्याय आणि सहभाग काढून घेणे—या पद्धती केंद्रीकृत संस्थांना चालू ठेवणाऱ्या अवलंबित्वांवर आघात करतात. सरकार केवळ बळावर चालत नाही; त्याला सततचे सहकार्य आवश्यक असते.

आशा हेही राजकीय सामर्थ्य आहे. लोकांना दहशत दाखवून संघर्षात ढकलणे हे उद्दिष्ट नाही. त्याऐवजी, जिथे लोक चांगले आयुष्य जगू शकतील, आपली स्वप्ने पूर्ण करू शकतील, क्षमता विकसित करू शकतील आणि एकमेकांना मदत करू शकतील, अशा शांततापूर्ण व मुक्त जगाची शक्यता त्यांना प्रेरणा देऊ शकते. ༆

आशा अनुभवातून खरी होते. मैत्री, परस्पर साहाय्य, स्वायत्तता, स्वावलंबन, बागा, सहकार्य, प्रत्यक्ष कृती आणि कार्यरत पर्याय यांतून लोकांना आत्ताच वेगळ्या पद्धतीने जगण्याची झलक मिळते. विद्यमान केंद्रीय अधिकारसत्ता नाहीशी होण्यापूर्वीच नव्या व्यवस्थेची उभारणी केली, तर प्रत्यक्ष क्षमता लोकांमध्ये वाटली जाते. मुक्त संघटन, परस्पर साहाय्य, स्वतंत्र ज्ञान आणि पर्याय यांमधून लोक आपल्या गरजा अधिकाधिक भागवू लागतात, तसतसे केंद्रीकृत संस्थांवरील अवलंबित्व कमी होते.

हिंसक क्रांती उलट दिशेने जाऊ शकते. विद्यमान सरकार नष्ट झाले, तरी एकवटलेल्या सत्तेची रचना नष्ट होईलच असे नाही. सशस्त्र संघटना शस्त्रे, गुप्तता, आदेश, गुप्तचर माहिती, रसदव्यवस्था आणि प्रत्यक्ष कारवाईची क्षमता एकत्र करतात. सत्ता व क्षमता वाटल्या जाण्यापूर्वीच सरकार कोसळले, तर सर्वाधिक हिंसा करू शकणारी संघटना निर्माण झालेली पोकळी भरण्याच्या स्थितीतही असते. राज्यकर्ता बदलतो, पण रचना ताब्यात घेण्यासाठी उपलब्धच राहते.

अहिंसा म्हणजे शांततावाद नव्हे किंवा स्वसंरक्षणाला नकार देणे नव्हे. इतर कोणत्याही मार्गाने तात्काळ इजा थांबवता येत नसेल, तर बचावासाठी बळ वापरणे आवश्यक ठरू शकते. उद्दिष्ट वर्चस्व थांबवणे आहे; मुक्ततेचे मूलभूत संघटनतत्त्व म्हणून बळाला मान्यता देणे नाही. हिंसा हा शेवटचा पर्यायच राहिला पाहिजे.

स्वसंरक्षणाची क्षमता दीर्घकाळ टिकवता येते, पण तिचा वापर बचावापुरता आणि तात्पुरता ठेवता येतो. सत्तेचा समतोल बचावक्षमता विखुरलेली आणि आव्हानाला खुली ठेवतो; तर मुक्त संघटन तात्पुरत्या बळाचे कायमस्वरूपी अधिकारसत्तेत रूपांतर होऊ देत नाही.

दीर्घकाळ टिकणाऱ्या धोक्यांसाठी तयारी, विश्वासार्ह पुरवठा, सामायिक माहिती आणि वेगवेगळ्या संघटनांमध्ये समन्वय आवश्यक आहे. लोक अनुभवी व्यक्तींना संरक्षणाची विशिष्ट कामे सोपवू शकतात, पण त्यांच्या भूमिका त्या कामांपुरत्या मर्यादित आणि आव्हान देता येण्याजोग्या ठेवू शकतात. संरक्षणात हा धोका विशेष तीव्र असतो, कारण बचावक्षमताच सत्तेचे नवे केंद्र बनू शकते. शस्त्रे, पुरवठा आणि बाह्य मदत कोणत्याही एका गटाच्या एकाधिकार नियंत्रणाबाहेर राहतील, तोपर्यंतच हा फरक खरा टिकतो.

विखुरलेल्या संरक्षणात दुसराही धोका असतो: एका गटाची संरक्षणाची तयारी दुसऱ्या गटाला धोकादायक वाटू शकते; मग त्याची प्रतिक्रिया पहिल्या गटाची भीती खरी असल्यासारखी भासवते. शक्य असेल तेथे थेट संवाद, धोक्याच्या दाव्यांची स्वतंत्र तपासणी आणि सज्जतेवर परस्पर मान्य मर्यादा यांमुळे स्वसंरक्षणाची क्षमता न सोडता दोन्ही बाजूंना माघार घेता येते.

आपत्कालीन समन्वय नेमक्या कामापुरताच मर्यादित आणि आव्हानाला खुला असला पाहिजे. विखुरलेले संरक्षणही पराभूत होऊ शकते; केंद्रीय आदेशव्यवस्थाही जिवंत राहण्याची हमी देत नाही.

स्वातंत्र्य संघर्ष संपल्यावरच मिळणारी गोष्ट नसावी. संघर्ष ज्या पद्धतीने जगला जातो, त्यातही स्वातंत्र्य दिसले पाहिजे.

३.५% चा नियम

संपूर्ण व्यवस्था बदलण्यासाठी एकाच वेळी संपूर्ण लोकसंख्या उठण्याची गरज नाही.

एरिका चेनोवेथ आणि मारिया स्टीफन यांच्या संशोधनात असे आढळले की १९०० ते २००६ या काळात सत्ताबदल, स्वातंत्र्य किंवा व्यापलेला प्रदेश मुक्त करण्यासाठी चालवलेल्या प्रमुख अहिंसक मोहिमांचे यशाचे प्रमाण हिंसक मोहिमांच्या दुपटीपेक्षा जास्त होते.

त्याच संशोधनातून नंतर ३.५% चा नियम पुढे आला: मूळ माहितीच्या संचात ज्या अहिंसक मोहिमेने आपल्या सर्वोच्च टप्प्यावर लोकसंख्येतील किमान ३.५% लोकांना सक्रियपणे सहभागी करून घेतले, अशी एकही मोहीम अयशस्वी झाली नव्हती.

सरकार केवळ पोलीस आणि लष्करी बळावर चालत नाही. संपूर्ण समाजातील लोक काम करत राहतील, आज्ञा पाळतील, आदेशांची अंमलबजावणी करतील, संसाधने हलवतील, पायाभूत सुविधा चालू ठेवतील आणि त्याची अधिकारसत्ता स्वीकारतील, यावर ते अवलंबून असते. प्रत्यक्ष राज्य करणाऱ्यांपेक्षा कितीतरी अधिक लोकांच्या सहकार्यावर सरकार अवलंबून असते.

सक्रिय सहभागी हा या दबावाचा केवळ एक भाग असतो. सहभाग आणि नकार पसरू लागला की सहकार्य अनिश्चित होते. कामगार सहकार्य थांबवतात. आदेश अंमलात येत नाहीत. समर्थक साथ सोडतात. व्यवस्थेतीलच लोक आदेशांची अंमलबजावणी करणे थांबवतात. संस्था अपयशी ठरू लागतात. रचनेला स्वतःचे सातत्य टिकवण्यासाठी आवश्यक असलेले मानवी सहकार्य गमवावे लागते आणि सत्तेचा समतोल बदलतो.

अहिंसक चळवळींमध्ये लोकांच्या अधिक मोठ्या समूहाला सहभागी होता येते, कारण प्रतिकारासाठी प्रत्येकाने सैनिक बनण्याची गरज नसते. लोक संप करू शकतात, बहिष्कार टाकू शकतात, नकार देऊ शकतात, पाठिंबा काढून घेऊ शकतात, संसाधने पुरवू शकतात, इतरांना आसरा देऊ शकतात किंवा फक्त सहकार्य थांबवू शकतात.

नंतरच्या संशोधनात २०१० नंतर अहिंसक मोहिमांच्या यशाचे प्रमाण कमी झाल्याचे आढळले. चेनोवेथ यामागे सरकारांनी आपल्या प्रतिकारनीती बदलणे आणि चळवळींनी दीर्घकाळ दबाव टिकवण्यासाठी आवश्यक संघटना, रणनीती व सातत्य निर्माण न करता झटपट जनसहभागावर अधिक अवलंबून राहणे, ही दोन्ही कारणे सांगतात. मोठ्या प्रमाणावर सहभागामुळे संधीची खिडकी उघडू शकते; पण टिकाऊ संघटना आणि व्यावहारिक क्षमता नसतील, तर दीर्घकालीन बदलाची परिस्थिती निर्माण होण्यापूर्वीच ती बंद होऊ शकते.

३.५% चा नियम हा कायदा नाही किंवा यशाची हमी देणारा निश्चित उंबरठाही नाही. बहुतांश यशस्वी अहिंसक चळवळी ३.५% पर्यंत पोहोचल्या नव्हत्या आणि नंतरच्या संशोधनात या नियमाला वरकरणी अपवादही आढळला. हा इतिहासात दिसलेला नमुना आहे, यशाचे सूत्र नाही.

या नियमाचा धडा असा नाही की लोकसंख्येतील नेमके ३.५% लोक कोणत्याही सरकारला शरण आणू शकतात.

धडा असा आहे की परिवर्तनासाठी सर्वांनी एकाच वेळी जागे होणे आवश्यक नाही.

प्रत्यक्ष कृती

प्रत्यक्ष कृती म्हणजे एखादी समस्या सोडवण्यासाठी अधिकारसत्तेला ती सोडवायला सांगण्याऐवजी स्वतः थेट कृती करणे. अधिकारसत्तेमार्फत सुधारणा मागितल्याने बदलाची जबाबदारी वरच्या स्तराकडे जाते. प्रत्यक्ष कृतीमध्ये कृती करण्याची ताकद थेट प्रभावित लोकांच्याच हाती राहते.

आपण जे पाहतो ते केवळ भ्रष्टाचार नाही. व्यवस्थेतच बसवलेली प्रोत्साहने आणि सत्तेची केंद्रे यांनुसार ती काम करते. प्रतिनिधी बदलल्याने काही निर्णय बदलू शकतात, पण अधिकारसत्तेची यंत्रणा तशीच राहते. प्रतिनिधिक राजकारण कारण आणि परिणाम यांचा संबंध नोकरशाहीच्या अनेक थरांखाली दडवते: लोक कृती करतात आणि मग पुढे काय होईल हे संस्था ठरवतील याची वाट पाहतात. प्रत्यक्ष कृती इथे आणि आत्ताच बदल घडवते. लोक परिणाम पाहतात, तपासतात आणि त्यावर पुढची उभारणी करतात.

प्रत्यक्ष कृतीसाठी परवानगीची गरज नसते. सहकार्य करण्यासाठी, समस्या सोडवण्यासाठी, पाठिंबा काढून घेण्यासाठी किंवा पर्याय तयार करण्यासाठी वरून मंजुरी मिळवावी लागत नाही. लोकांकडे आधीपासूनच कृती करण्याची क्षमता जिथे आहे, तिथे बदल सुरू होऊ शकतो; त्यानंतर जे काम करते ते इतरांनी स्वीकारल्यावर तळागाळातून तो पसरतो.

तळागाळातील लोकांकडे सामर्थ्य असते, कारण पदानुक्रम स्वतःला स्वतः चालवू शकत नाही. संपामुळे हे अवलंबित्व लगेच उघड होते. सार्वत्रिक संप एकाच वेळी यंत्रणेचे मोठे भाग थांबवू शकतो. कामगार संघटनेच्या औपचारिक मंजुरीशिवाय पुकारलेला संप दाखवतो की कामगार त्यांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या संस्थांच्या परवानगीशिवायही सामूहिक शक्ती वापरू शकतात.

प्रत्यक्ष कृती या अवलंबित्वाला दबाव निर्माण करण्याच्या साधनात बदलते. एखाद्या रचनेला विरोध करणे आणि ती चालण्यासाठी तिला लागणारी गोष्ट काढून घेणे, यात फरक आहे. नकार आणि सहभाग काढून घेणे हे संबंधाचे स्वरूपच बदलतात.

प्रत्यक्ष कृतीमुळे पदानुक्रमाची गरज कमी करणारे पर्याय उभे राहतात. परस्पर साहाय्य, स्वावलंबन, स्वतंत्र देवाणघेवाण, सहकारी संस्था आणि समांतर संस्था यांमुळे लोकांना आपल्या गरजा अधिक थेट भागवता येतात.

हे दोन्ही मार्ग एकमेकांना बळ देतात. यंत्रणा थांबवा आणि त्याच वेळी पर्याय उभे करा. प्रतिकारामुळे पदानुक्रमाची क्षमता कमी होते; नव्या गोष्टी निर्माण केल्यामुळे त्याच्यावरचे अवलंबित्व कमी होते.

लोक आज्ञापालन मागे घेऊ शकतात आणि तरीही त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्यांशी थेट सहकार्य करून अत्यावश्यक काम चालू ठेवू शकतात. तात्पुरत्या व्यत्ययामुळे दबाव निर्माण करता येतो, पण त्याची किंमत कोणाला मोजावी लागते, हा प्रश्न उरतोच. ज्यांचे आव्हान दिल्या जाणाऱ्या रचनेवर फारसे नियंत्रण नाही, अशा लोकांना गरजांच्या गोष्टींपासून वंचित करूनच हा दबाव निर्माण होत असेल, तर प्रतिकाराचा खर्च त्या लोकांवर ढकलला जातो. अत्यावश्यक कामकाजातून दीर्घकाळ सहभाग काढून घेण्यासाठी पर्यायी मार्ग किंवा सेवांपर्यंत सततचा प्रवेश आवश्यक आहे. स्वतःच्या पर्यायांनाच भुकेले ठेवणारा प्रतिकार पुन्हा हुकूमत प्रस्थापित करावी, ही मागणी बळकट करतो.

नव्या गोष्टी उभारताना वेगळे दबावही तयार होऊ शकतात. लोक एखाद्या उभारलेल्या पर्यायावर अवलंबून राहू लागले, की त्याला चालू ठेवणाऱ्यांना व्यत्ययामुळे अधिक नुकसान होऊ शकते; त्यामुळे ते संघर्षाबाबत सावध बनू शकतात. उलट, प्रतिकारामुळे लोक जपण्याचा प्रयत्न करत असलेले पर्यायच धोक्यात येऊ शकतात. पर्यायांकडे अतिरिक्त क्षमता आणि इतर मार्ग असतील, आणि प्रतिकार लोकांना लागणाऱ्या क्षमतांचा नाश न करता पदानुक्रमाला आवश्यक गोष्टी काढून घेत असेल, तर हा ताण कमी होतो.

प्रत्यक्ष कृती ही नव्या जगाची आधीच उभारणी बनते, कारण लोक एखाद्या भावी विजयापर्यंत स्वातंत्र्य पुढे ढकलत नाहीत; ते आत्ताच निर्माण करत असलेल्या नात्यांमधून आणि संस्थांमधून मुक्त जग घडवतात.

एका कृतीनेच संपूर्ण व्यवस्था बदलण्याची गरज नाही. ༆ प्रत्येक यशस्वी कृती आत्ताची एखादी समस्या सोडवू शकते, स्वायत्तता वाढवू शकते आणि पुढील कृती शक्य करू शकते. या क्षमता तळागाळातून एकमेकांशी जोडल्या जातात आणि वाढत जातात, तेव्हा सत्तेचा समतोल बदलतो.

बाग

मुक्त जगाची सुरुवात सगळीकडे एकाच वेळी व्हावीच लागते असे नाही. जिथे लोक स्वतःच्या आणि एकमेकांच्या गरजा भागवण्याची क्षमता परत मिळवतात, तिथे ते सुरू होते. अन्न पिकवा. उपयोगी कौशल्ये शिका. साधने वाटून घ्या. विश्वास असलेल्या लोकांसोबत काम करा. स्थानिक उत्पादकांना आणि सहकारी संस्थांना पाठिंबा द्या. टिकू शकेल आणि पसरू शकेल अशा उपयोगी गोष्टीपासून सुरुवात करा.

बाग ही प्रत्यक्षातली गोष्टही आहे आणि रचनेचा भागही आहे. बाग जमीन, ज्ञान, श्रम आणि सहकार्य यांचे रूपांतर लोकांना थेट उपयोगी पडणाऱ्या गोष्टीत करते. सामायिक कार्यशाळेत लोकांना लागणाऱ्या वस्तू तयार करता आणि दुरुस्त करता येतात. शेतकरी बाजार उत्पादक आणि खरेदीदारांना थेट देवाणघेवाणीत जोडतात. प्रत्येक उदाहरण गरज आणि ती भागवू शकणारे लोक यांच्यातील अंतर कमी करते.

मुद्दा एखादा विशिष्ट आर्थिक नमुना स्वीकारण्याचा नाही.

स्वावलंबन एकटेपणाने नव्हे, तर सहकार्याने अधिक मजबूत होते. एक व्यक्ती सर्व काही करू शकत नाही आणि तिने तसे करण्याची गरजही नाही. लोक वेगवेगळी कौशल्ये विकसित करतात, काम वाटून घेतात, तयार केलेल्या गोष्टींची देवाणघेवाण करतात आणि जिथे आपली क्षमता जास्त आहे तिथे मदत करतात. बागा स्वयंपाकघरे, कार्यशाळा, सहकारी संस्था, स्थानिक उत्पादक आणि शेजारच्या सेवांशी जोडल्या जाऊ लागल्या, की वेगवेगळे प्रकल्प मिळून व्यावहारिक स्वावलंबनाचे व्यापक जाळे उभारू लागतात. लोकांकडे जितके अधिक ज्ञान, साधने आणि उत्पादनक्षमता असेल, तितकी आयुष्य ज्या नात्यांवर अवलंबून आहे ती नाती निवडण्याची त्यांची क्षमता वाढेल.

स्थानिक पातळीवर उभारा. शेजाऱ्यांना ओळखा. उपयोगी कामे एकत्र करून मित्र बनवा. काय कमी आहे, वारंवार काय बिघडते आणि इतरांना नेमके काय हवे आहे, हे लोकांना थेट दिसू शकते. समस्या अनुभवणारे लोक आणि मदत करू शकणारे लोक थेट संवाद साधतात, तेव्हा समस्या हाताळणे सोपे होते.

हे संबंध वरच्या दिशेने न वाढता बाहेरच्या दिशेने वाढू शकतात. वेगवेगळे गट स्वतःची स्वायत्तता जपून विशिष्ट कामात कौशल्य मिळवू शकतात आणि सहकार्य उपयोगी असेल तिथे थेट एकमेकांशी जोडले जाऊ शकतात. कोणत्याही एका संस्थेने सर्व काही पुरवण्याची किंवा संपूर्ण रचनेवर नियंत्रण ठेवण्याची गरज नाही. परस्परांशी जुळणाऱ्या अनेक संघटनांचे दाट नेटवर्क वेगळेपणामुळेच मजबूत होते: अनेक कौशल्ये, अनेक संबंध, अनेक स्रोत आणि अपयशाला वळसा घालण्याचे अनेक मार्ग.

एखादी गोष्ट स्वतःला पर्याय म्हणते की नाही, हा मुद्दा नाही. पर्यायांचीही स्वतःची प्रोत्साहनरचना असते; म्हणून त्यांनाही तोच प्रश्न विचारावा लागतो: ते प्रत्यक्षात कोणत्या वर्तनाला प्रोत्साहन देतात? आदेशाधारित रचना पुन्हा तयार करणाऱ्या सहकारी संस्थेने फारसा बदल घडवलेला नाही. कसोटी व्यावहारिक आहे: लोकांना कामाची पद्धत बदलता, अटी नाकारता किंवा मूलभूत गरज भागवण्याचा एकमेव मार्ग न गमावता तिथून बाहेर पडता येते का?

एकाच पाण्याच्या स्रोतावर अवलंबून असलेली बाग किंवा एकाच व्यक्तीच्या ज्ञानावर अवलंबून असलेली कार्यशाळा त्या ठिकाणी असुरक्षितच राहते. शिकवता येण्याजोगी कौशल्ये, पुन्हा राबवता येणाऱ्या पद्धती, सामायिक साधने आणि अनेक स्रोतांतून मिळणारा पुरवठा यांमुळे कोणतीही एक व्यक्ती अपरिहार्य न बनता उपयोगी काम चालू राहते.

सध्याच्या जगापासून पूर्णतः वेगळे होण्याची गरज नाही. थेट संबंधांच्या अधिक जवळ नेता येईल अशा कोणत्याही गोष्टीपासून सुरुवात करा: अन्नाचा एक स्रोत, एक कौशल्य, एक साधन, एक सेवा, एक सहकारी प्रकल्प, एक अधिक घट्ट मैत्री. प्रत्येक बदल छोटा असतो, पण पुढच्या बदलाचा पाया म्हणून काहीतरी मागे ठेवतो. कालांतराने वेगवेगळे प्रकल्प नेटवर्क बनतात, ही नेटवर्क अडथळ्यांनाही तोंड देऊ लागतात आणि अवलंबित्व विखुरू लागते.

बागेला जंगल होण्यासाठी परवानगी लागत नाही. जिथे जागा आहे तिथे ती वाढते, परिस्थिती अनुकूल असेल तिथे फांद्या पसरवते, आधीपासून जिवंत असलेल्या गोष्टींशी जोडते आणि पुढच्या वाढीसाठी बिया तयार करते. मुक्त जगही असेच उभारा: स्थानिक पातळीवर, थेट, शांततेने आणि तळागाळातून बाहेरच्या दिशेने.

संधीची खिडकी

मुक्त जग क्रांतिकारक क्षण येण्यापूर्वी उभे राहते, त्यानंतर नाही.

केंद्रीकृत संस्थांवर नियंत्रण ठेवणाऱ्या लोकांना हटवल्याने त्या संस्थांनी हातात ठेवलेली क्षमता आपोआप सर्वांमध्ये वाटली जात नाही. अन्नाची वाहतूक अजूनही करावीच लागेल. स्वच्छ पाणी, औषधे, निवारा, दळणवळण, वाहतूक, संरक्षण आणि वाद सोडवण्याचे मार्ग लोकांना अजूनही लागतील. या क्षमता एकवटलेल्याच राहिल्या, तर त्या सर्वात वेगाने पुन्हा उपलब्ध करून देणारी व्यक्ती किंवा संघटना प्रचंड सत्ता वारशाने मिळवेल.

म्हणून निर्णायक काम हे वरकरणी दिसणाऱ्या वळणापूर्वीच घडते.

मुक्त समाज हळूहळू अशा संबंधांतून, कौशल्यांतून, संस्थांतून आणि पायाभूत सुविधांतून विकसित होतो, ज्या केंद्रीकृत आदेशांशिवाय आधीपासूनच चालू असतात. परस्पर-साहाय्य नेटवर्क, स्थानिक अन्नव्यवस्था, सहकारी संस्था, स्वतंत्र संवाद, विखुरलेली ऊर्जा, दुरुस्तीची क्षमता, मुक्त ज्ञान, काळजीचे नेटवर्क, वाद सोडवण्याच्या पद्धती आणि विकेंद्रित स्वसंरक्षण यांतून प्रत्यक्ष क्षमता केंद्रीकृत संस्थांकडून तिच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांच्या हाती जाते.

भावी व्यवस्थेची आजच उभारणी याचा रणनीतिक अर्थ म्हणजे जुन्या व्यवस्थेच्या चौकटीतच नवी घडवणे. उघड दिसणारी मोठी तूट अचानक घडू शकते; पण तिच्यातून टिकून राहण्याची क्षमता सावकाश विकसित होते.

संक्रमणासाठी जुन्याशी संबंध एका झटक्यात पूर्णपणे तोडण्याची गरज नाही. जुन्या संस्था प्रभावी राहू शकतात आणि त्याच वेळी त्यांच्या शेजारी नवे संबंध विकसित होऊ शकतात. काही कामांचे विकेंद्रीकरण झपाट्याने होईल, तर काही कामे आणखी बराच काळ केंद्रीकृत राहतील. विद्यमान रचनेतील एखादी संधी वापरल्यामुळे लोकांची प्रत्यक्ष स्वायत्तता किंवा त्या रचनेच्या बाहेर संघटित होण्याची क्षमता वाढत असेल, तर ती संधी वापरता येते. मात्र त्यामुळे विद्यमान रचनाच परिवर्तनाचे मुख्य साधन बनवण्याची गरज नाही. उदयाला येणारे नवे जग सुरुवातीला अपूर्ण असेल, तडजोडींनी भरलेले असेल आणि ज्या जुन्या जगाची जागा घेत आहे त्याच्यात गुंतलेले असेल.

एखादा पर्याय ज्या केंद्रीकृत संस्थांची जागा घ्यायची आहे त्यांच्यावरच अवलंबून असेल, तर सत्तेचा समतोल न बदलताच जुन्या व्यवस्थेत तो सामावला जाऊ शकतो.

एखादा पर्याय लोकांची खरी गरज भागवत असला, तरी जमीन, पुरवठा, पायाभूत सुविधा किंवा जुन्या रचनेच्या नियंत्रणाखालील इतर साधनांवर तो अवलंबून राहू शकतो. त्यामुळे जुन्या रचनेचा काही भार कमी होतो, पण या अवलंबित्वातून निर्माण होणाऱ्या प्रभावाचा मोठा भाग तिच्याच हाती राहतो. एखादे काम हाती घेणे म्हणजे त्यामागचे अवलंबित्व बदलणे नव्हे. जुन्या रचनेच्या नियंत्रणाशिवाय पुढे चालत राहण्याची क्षमता लोकांकडे वाढते, तेव्हाच समतोल खरोखर बदलतो.

केंद्रीकृत कामांची जागा घेण्याइतके पर्याय सक्षम होऊ लागले, की त्यांना दडपशाहीचा सामना करावा लागू शकतो. पर्यायांमुळे केंद्रीय संस्थांवरील अवलंबित्व जितके कमी होईल, तितके त्यांना आवर घालण्याची प्रेरणा त्या संस्थांना वाढू शकते. दडपशाहीमुळे पुरवठ्याचे सगळे स्रोत तोडता येत असतील, तर केवळ विखुरलेले असणे पुरेसे संरक्षण नाही. स्वतंत्र नेटवर्कमधील सामायिक ज्ञान आणि परस्पर मदतीमुळे एखादे ठिकाण किंवा संघटना नष्ट झाली, तरी काम पुढे चालू राहते. त्यामुळे एकही अशी रचना उरत नाही, ज्याला हटवले की संपूर्ण पर्याय नष्ट होईल.

आधीपासूनच पर्याय उभारल्यामुळे अशी सुरक्षिततेची जाळी तयार होते, जी संस्थांचे पतन थेट समाजाच्या पतनात बदलू देत नाही.

समाजाबाहेर एकच निर्मळ वसाहत उभारणे हे उद्दिष्ट नाही. लोक वेगळ्या प्रकारच्या संबंधांतून समस्या सोडवू शकतील अशा अनेक जागा निर्माण करणे, त्यांना आडव्या दिशेने एकमेकांशी जोडणे आणि रोजच्या जीवनाचा अधिकाधिक भाग हळूहळू त्यांत आणणे, हे उद्दिष्ट आहे. स्वेच्छेच्या पर्यायामुळे बदललेल्या प्रत्येक अवलंबित्वासोबत जुन्या व्यवस्थेची पकड कमी होते. ༆ परस्पर आधाराचा प्रत्येक संबंध लोकांची नकार देण्याची क्षमता वाढवतो.

परिवर्तन उभारणीच्या बाबतीत हळूहळू, पण परिणामांच्या बाबतीत झपाट्याने होऊ शकते.

केंद्रीकृत संस्थांचे सामर्थ्य किंवा वैधता इतकी कमी झाली की एकेकाळी कायमची वाटणारी व्यवस्था बदलण्याबाबत पुन्हा चर्चा करता येऊ लागली, की संधीची खिडकी उघडते. यासाठी संपूर्ण सभ्यता कोसळण्याची गरज नाही. पुरवठा साखळी तुटते. सरकार विश्वास गमावते. कंपनी एखादे नगर सोडून जाते. वीजव्यवस्था बंद पडते. चलनाबद्दल विश्वास कमी होतो. संपामुळे नेहमीच्या सेवा थांबतात. एकाधिकार असलेला पुरवठादार लोकांना आवश्यक गोष्टी देऊ शकत नाही. केंद्रीय व्यवस्था जागा, क्षेत्र आणि काम यांनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे अयशस्वी ठरतात.

अशा प्रत्येक अपयशामुळे अशी जागा निर्माण होते, जिथे जुनी रचना आता पुरवू न शकणाऱ्या काही गरजा पर्याय भागवू शकतात.

या संधी वारंवार येऊ शकतात. तुलनेने स्थिर काळात समांतर संस्था विकसित होतात. एखादी केंद्रीय व्यवस्था कमकुवत होते. तयार असलेले पर्याय तिची काही कामे स्वीकारतात. ते स्थिर होतात, अनुभवातून शिकतात, एकमेकांशी जोडले जातात आणि पुढच्या संकटात आधीपेक्षा अधिक क्षमता घेऊन प्रवेश करतात. जुना पदानुक्रम टिकून राहू शकतो, पण प्रत्येक फेरीत त्याच्यावर लोकांचे अवलंबित्व थोडे कमी होऊ शकते.

ही पतनाची वाट पाहण्याची रणनीती नाही. कुणालाही विश्वासाने भाकीत करता येणार नाही अशा परिस्थितींसाठी ही तयारी आहे.

केंद्रीकृत संस्था कमकुवत झाल्या, की स्वातंत्र्य आपोआप उदयाला येत नाही. संकट भीती, टंचाई, अनिश्चितता आणि विश्वासार्ह सुव्यवस्थेची मागणी निर्माण करते. या परिस्थिती परस्पर साहाय्य बळकट करू शकतात, पण फॅसिझम, लष्करशाही, संघटित गुन्हेगारी, धार्मिक हुकूमशाही किंवा स्थैर्य परत आणण्याचे आश्वासन देणारे नवे सरकार यांनाही बळ देऊ शकतात.

सत्तेची पोकळी म्हणजे प्रत्यक्षात आता विश्वासार्हपणे न मिळणाऱ्या सेवांची आणि कामकाजाची मागणी असते. ती पोकळी कशाने भरली जाईल हे त्या गरजा कोण भागवू शकते यावर अवलंबून असते.

अन्न, औषधे, दळणवळण, वाहतूक, संरक्षण आणि चालणाऱ्या पायाभूत सुविधा जो पुरवू शकतो, त्याला प्रचंड प्रभाव मिळतो. फक्त अधिनायकवादी संघटनांकडेच या क्षमता असतील, तर घाबरलेले लोक त्यांचे आदेश स्वीकारू शकतात, कारण पदानुक्रमच अजून काम करत असलेली एकमेव रचना असल्यासारखा दिसतो.

म्हणून नव्या व्यवस्थेची आधीच उभारणी करणे म्हणजे जुन्या सत्तेची जागा नवी अधिकारसत्ता घेऊ नये याची तयारीही आहे. संकटापूर्वी विकसित झालेल्या समांतर संस्थांमुळे लोकांकडे वळण्यासाठी दुसरी जागा असते. विखुरलेली कौशल्ये, आधीपासूनची नाती, कार्यरत नेटवर्क आणि आदेशांशिवाय सहकार्याचा अनुभव यांमुळे केंद्रीय रचना ढासळल्यावर अन्यथा तयार होणारी पोकळी कमी होते.

या पर्यायांशिवाय पतन अवलंबित्व संपवत नाही; उलट ते अधिक तीव्र करते.

पर्याय प्रत्यक्षात चाललेही पाहिजेत. सहभागी होण्यासाठी मोकळा वेळ, पैसा किंवा सुरक्षितता आवश्यक असेल, तर ज्यांच्यावर आधीपासून सर्वाधिक ताण आहे त्यांच्यासाठी सहभाग सर्वात कठीण होतो. बहुतेक लोक सहभागी होण्यापूर्वी संपूर्ण तत्त्वज्ञान स्वीकारणार नाहीत. अन्न परवडते म्हणून, बालसंगोपन विश्वासार्ह आहे म्हणून, परिसर अधिक सुरक्षित आहे म्हणून, दुरुस्तीच्या कार्यशाळेमुळे पैसे वाचतात म्हणून किंवा तिथले लोक आदराने वागतात म्हणून ते सहभागी होऊ शकतात. मुक्त संघटन, परस्पर साहाय्य आणि स्वयंस्फूर्त व्यवस्था लोकांना प्रत्यक्ष अनुभवता आली, की त्यांच्या बाजूचे युक्तिवाद अधिक ठोस होतात.

कसोटी व्यावहारिक आहे: पर्याय खरी गरज भागवतो का आणि त्याच वेळी स्वायत्तता वाढवतो व क्षमता अधिक लोकांमध्ये वाटतो का?

दबावाच्या काळात न चालणारा प्रकल्प संकटकाळात लोकांना आधार देऊ शकत नाही. नियंत्रण एकवटून चालणारा प्रकल्प स्वतःच पुढचा पदानुक्रम होऊ शकतो. त्याच्या काम करण्याच्या पद्धती स्वायत्तता आणि मुक्त संघटन टिकवतात, तेव्हाच तो पर्याय काम करतो.

पर्यायावर अवलंबून राहण्यापूर्वी त्याची कसोटी घ्या: पैसा बंद झाला, पुरवठादार अपयशी ठरला किंवा महत्त्वाची माणसे निघून गेली, तरी सेवा सुरू राहू शकते का? नेहमीचे बिघाड आणि प्रत्यक्ष हस्तांतरणे यांतून काय अजूनही केंद्रीकृत संस्थांवर अवलंबून आहे ते समजते. पुरेशी तयारी होण्यापूर्वीच अचानक पतन होऊ शकते. तेव्हा स्वातंत्र्य घोषित करण्यापेक्षा पुरवठा, देखभाल आणि काळजी टिकवणे अधिक महत्त्वाचे असते. तात्पुरते अवलंबित्व कोणालाही कायमचा आदेश देण्याचा हक्क देत नाही.

या प्रक्रिया एकाच वेळी चालतात: आत्ताच्या गरजा भागवणाऱ्या क्षमता उभारा आणि त्याच क्षमतांचा वापर वर्चस्वावरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी करा. उभारणीशिवाय प्रतिकार पोकळी सोडून जाऊ शकतो. प्रतिकाराशिवाय पर्याय विद्यमान व्यवस्थेच्या मर्यादेत अडकून राहू शकतात.

केंद्रीकृत संस्थांची गरज हळूहळू कमी करत जाणे हे उद्दिष्ट आहे.

एकेक काम दुसरीकडे जाऊ शकते. ज्ञान केंद्रीय नियंत्रणाबाहेर येऊ शकते. तात्पुरते परस्पर साहाय्य कायमस्वरूपी सामाजिक पायाभूत सुविधा बनू शकते. अनौपचारिक पुरवठामार्ग टिकाऊ नेटवर्कमध्ये बदलू शकतात. समुदाय आपत्कालीन परिस्थितीत चाललेल्या व्यवस्था पुढेही टिकवू शकतात. अयशस्वी प्रकल्पही कौशल्ये, संबंध, साधने आणि ज्ञान मागे ठेवू शकतात, ज्यामुळे पुढचा प्रयत्न अधिक मजबूत होतो.

लोकांनी आतापर्यंत जे काही उभारले आहे, त्यावरून ते पुढे किती उभारू शकतात याची मर्यादा ठरत नाही. मानवी कल्पकतेला मोकळीक दिल्यामुळे नवे शोध लागतात आणि एकेकाळी अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी आवाक्यात येतात.

यश म्हणजे एखादे सरकार पडणे किंवा त्याच्या इमारतीवर नवा झेंडा फडकावणे असेलच असे नाही. केंद्रीय संस्थांची उपयोगी कामे इतरांकडे जाताना त्या संस्थांचे महत्त्व दीर्घकाळात कमी होत जाणे, अशा स्वरूपातही यश दिसू शकते.

निर्णायक विजय म्हणजे यंत्रणा ताब्यात घेणे नव्हे.

तो म्हणजे ती यंत्रणाच अनावश्यक बनवणे.

पुढची मोठी संधी कधी उघडेल हे अनिश्चित आहे. व्यवस्था अस्थिरतेतून टिकून राहू शकतात, विरोधकांना सामावून घेऊ शकतात, नेतृत्व बदलू शकतात, खर्च इतरांवर ढकलू शकतात, सुधारणा करू शकतात किंवा दडपशाही करू शकतात. पतनाचे भाकीत करण्यावर अवलंबून असलेली रणनीती कमकुवत असते.

नव्या व्यवस्थेची आधीपासून उभारणी करण्यासाठी भाकीत लागत नाही. विद्यमान व्यवस्था टिकली, तरी स्वतंत्र संबंध आणि क्षमता आत्ताचे जीवन सुधारतात. ती हळूहळू कमजोर झाली, तर पर्याय तिची सोडून दिलेली कामे स्वीकारू शकतात. संकटे वारंवार आली, तर प्रत्येक संधीनंतर समांतर समाज अधिक मजबूत राहू शकतो. मोठी तूट आली, तर आधीपासून पुरवठा, कौशल्ये आणि काम करणारे संबंध असलेली नेटवर्क लोकांना असे पर्याय देऊ शकतात, जे तयार झालेली पोकळी आणखी एका केंद्रीकृत अधिकारसत्तेने भरू देणार नाहीत.

म्हणून संधीची खिडकी उघडण्याची वाट पाहत बसायचे नसते.

त्या दिशेने बांधणी केली जाते.

पदानुक्रम कायमचा असल्यासारखा वाटत असतानाच मुक्त जग वाढत असते. प्रत्येक बाग, मैत्री, सहकारी संस्था, कौशल्य, नेटवर्क, परस्पर मदतीची कृती आणि स्वतंत्र व्यावहारिक सामर्थ्याचा स्रोत यातून लोकांना परवानगीची वाट न पाहता कृती करण्यासाठी आणखी एक जागा मिळते. हे पर्याय एकमेकांशी जोडले जातात, तसतसे अवलंबित्व विखुरत जाते आणि सत्तेचा समतोल आकार घेऊ लागतो.

संधीची पुढची खिडकी उघडेल, तेव्हा स्वातंत्र्याला शून्यापासून सुरुवात करावी लागणार नाही.

मुक्त जग वाट पाहत असेल.

Vox Libera

मूलभूत प्रारंभबिंदू

“दुराग्रही जगदृष्टीपेक्षा धोकादायक काही नाही—तिच्याइतकी बंधने घालणारे, नवकल्पनांबाबत आंधळे बनवणारे आणि नव्या गोष्टी स्वीकारण्याची तयारी नष्ट करणारे दुसरे काही नाही.” — Stephen Jay Gould

“वास्तवाकडे पाहण्याची आपलीच पद्धत ही एकमेव शहाणी पद्धत आहे, असे लोकांना वाटायला लावणारा नकळत रुजलेला मताग्रह नष्ट करणे महत्त्वाचे आहे. लोकांनी सर्वसाधारण अज्ञेयतेच्या अवस्थेत यावे, हे माझे उद्दिष्ट आहे; फक्त देवाविषयीच नव्हे, तर प्रत्येक गोष्टीविषयी अज्ञेयता. एखाद्याला स्वतःच्या विश्वासव्यवस्थेतूनच सगळे पाहता येत असेल, तर तो जवळजवळ बहिरा, मुका आणि आंधळा बनतो. इतरांना जसे जग दिसते तसे पाहण्याची क्षमता आपल्यात असेल, तेव्हाच आपण त्यांना खरोखर पाहू शकतो. ‘गनिमी अस्तित्वमीमांसा’चा अर्थ हाच आहे: एका नमुन्यात अडकलेली दृष्टी मोडून अनेक नमुन्यांची दृष्टी लोकांना देणे.” — Robert Anton Wilson, Jeffrey Elliot यांच्याशी “Searching for Cosmic Intelligence” मुलाखत (1980)

“काही संज्ञा आणि कल्पना ‘प्रतिसंकल्पना’ म्हणून ओळखता येतात. त्या आपली समज वाढवण्याऐवजी तिला झाकून टाकतात आणि इतर रास्त संकल्पना समजणे अधिक कठीण करतात. त्यांपैकी एक महत्त्वाचा प्रकार म्हणजे ‘पॅकेज डील’: एखाद्या शब्दात काही गोष्टी एकत्र येतात असे गुप्तपणे गृहीत धरलेले असते, पण प्रत्यक्षात तसे नसते.” — Roderick T. Long

“दुसऱ्या शब्दांत, कोणताही एकच कायमस्वरूपी नमुना नाही. बदल होत राहणे, आणि त्यामुळे वेगवेगळ्या सामाजिक शक्यतांची जाणीव होत राहणे, हीच एकमेव सातत्याने दिसणारी गोष्ट आहे.” — David Graeber आणि David Wengrow, The Dawn of Everything

प्रोत्साहनरचना

“इतर सर्व सजीवांप्रमाणे माणूसही ज्या परिस्थितीत राहतो त्यांच्याशी जुळवून घेतो, त्यांची सवय लावून घेतो आणि शिकलेल्या सवयी वारशाने पुढे पोहोचवतो. त्यामुळे गुलामगिरीत जन्मलेला आणि वाढलेला, अनेक पिढ्या गुलाम असलेल्या वंशातून आलेला माणूस जेव्हा विचार करू लागला, तेव्हा गुलामगिरी ही जीवनाची आवश्यक अट आहे आणि स्वातंत्र्य अशक्य आहे, असे त्याला वाटले.” — Errico Malatesta

“एखाद्याचे वेतनच त्याला एखादी गोष्ट समजू नये यावर अवलंबून असेल, तर ती गोष्ट त्याला समजावणे कठीण असते!” — Upton Sinclair, I, Candidate for Governor: And How I Got Licked (1935)

“आतापर्यंत आपण सार्वजनिक निवड सिद्धांताच्या दृष्टीने प्रोत्साहनांचे विश्लेषण केले. या सिद्धांतानुसार राजकारणातले लोक मूलतः राजकारणाबाहेरच्या लोकांसारखेच असतात. पण राजकारणाबद्दल हा समज अतिशय आशावादी असू शकतो. राजकीय संस्थांच्या निवडप्रक्रियांमुळे सत्तेची पदे आकर्षक वाटणारे लोकच अधिक निवडले जातात. सभ्य आणि मानवतावादी लोकांना गुलामांकडून काम करवून घेणाऱ्या मळ्यावर देखरेख करण्याचे काम करावेसे वाटणार नाही. त्याच कारणामुळे दीर्घकाळ तुरुंगरक्षक, पोलीस अधिकारी, सरकारी वकील, सीमा गस्त कर्मचारी, सेनापती किंवा राष्ट्राध्यक्ष म्हणून काम करणाऱ्यांत इतरांवर स्वतःच्या निर्णयाने सत्ता गाजवणे आणि हिंसक अधिकारसत्ता वापरणे सहज वाटणाऱ्यांचे प्रमाण जास्त असण्याची शक्यता असते. काही काळ तत्त्वनिष्ठ लोक या पदांवर आले, तरी सत्ता मिळवण्यासाठी आणि टिकवण्यासाठी नैतिक तत्त्वांना मुरड घालायला तयार असलेले महत्त्वाकांक्षी लोक त्यांची जागा लवकरच घेऊ शकतात. अशा प्रकारे सत्तेच्या व्यवस्था संस्थात्मक चाळण्या आणि निवडीचे परिणाम तयार करतात. त्यांचा साधा पण विनाशकारी परिणाम असा असतो: सर्वात वाईट लोक शिखरावर पोहोचतात.” — Nathan Goodman, Abolition: An Economist’s Perspective ๖

“आज कामगारांवर अनेक प्रकारचे नियम, कर, बौद्धिक संपदा कायदे आणि व्यवसायांना दिले जाणारे अनुदान यांचा भार आहे. एकूण परिणाम म्हणून या गोष्टी पर्यायी नियोक्त्यांना बाजारात येण्यात आणि लोकांना स्वयंरोजगार सुरू करण्यात अडथळा आणतात.” — Sheldon Richman

“वास्तविक, राज्याने मान्यता दिलेल्या मक्तेदारींची उपस्थिती भांडवलशाहीच्या रचनेतच असते; तीच या व्यवस्थेची ओळख ठरवते.” — Eric Fleischmann

“याशिवाय देवाणघेवाणीच्या माध्यमावरील सरकारची मक्तेदारी म्हणजे परतफेडीच्या क्षमतेऐवजी कर्जाचा वापर पतनिर्मितीसाठी आणि व्यवहार सुलभ करण्यासाठी करण्याची शक्ती; आणि या मक्तेदारीच्या बळावर विशेषाधिकारधारकांच्या मागण्या आधी पूर्ण होईपर्यंत देवाणघेवाण रोखण्याची शक्तीही सरकारला मिळते.” — Dyer D. Lum

“आपल्या काळात बहुतेक माणसांच्या गुलामगिरीचा आधार जमीन आणि इतर गोष्टींवरचे पैशात वसूल होणारे कर आहेत, जे सरकार आपल्या प्रजेकडून वसूल करते; पण आज कुणाला हे दिसत नाही किंवा पाहण्याची इच्छा नाही.” — Leo Tolstoy, What Shall We Do?, प्रकरण २० (भाषेत किंचित आधुनिक बदल केलेला उतारा)

“सततच्या चलनवाढीच्या प्रक्रियेतून सरकारे आपल्या नागरिकांच्या संपत्तीचा एक महत्त्वाचा भाग गुप्तपणे आणि लक्षात न येता जप्त करू शकतात. अशा प्रकारे ती फक्त जप्तीच करत नाहीत, तर मनमानी जप्ती करतात; या प्रक्रियेमुळे अनेक लोक गरीब होतात, पण काही लोक प्रत्यक्षात श्रीमंत होतात.” — John Maynard Keynes, The Economic Consequences of the Peace

“भांडवलशाही सर्वत्र सारखीच असते. स्वतःचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी आणि वाढण्यासाठी तिला अंशतः टंचाईची कायमची स्थिती आवश्यक असते: किंमती टिकवण्यासाठी आणि कोणत्याही अटींवर काम करायला तयार असलेल्या भुकेल्या लोकांचा मोठा वर्ग तयार करण्यासाठी ती टंचाई आवश्यक असते.” — Errico Malatesta

“आईनस्टाईनच्या मेंदूचे वजन आणि गुंतागुंत यापेक्षा तितकेच प्रतिभावान लोक कापसाच्या शेतांत आणि अत्यंत शोषक कारखान्यांत आयुष्य जगून मृत्यू पावले, या जवळजवळ निश्चित गोष्टीत मला अधिक रस आहे.” — Stephen Jay Gould

“कारण आज ज्यांना गुन्हेगार म्हटले जाते ते खरे गुन्हेगारच नाहीत. आधुनिक गुन्हेगारीची जननी उपासमार आहे, पाप नाही.” — Oscar Wilde, The Soul of Man under Socialism

“गुलामगिरी, संरक्षणवाद आणि मक्तेदारी यांचे समर्थक केवळ त्यांतून फायदा मिळवणाऱ्यांतच नसतात; त्यांचा त्रास सहन करणाऱ्यांतही असतात.” — Frédéric Bastiat

“मोठ्या प्रमाणावर लूट करू शकणाऱ्या वर्गाकडे सरकारवर नियंत्रण मिळवून आपल्या लुटीला कायदेशीर स्वरूप देण्याचीही ताकद असते.” — Eugene Debs

“समाजातील एखाद्या गटासाठी लूट हीच जगण्याची पद्धत बनली, की कालांतराने तो स्वतःच्या लुटीला परवानगी देणारी कायदेशीर व्यवस्था आणि तिचे उदात्तीकरण करणारी नैतिक नियमावली तयार करतो.” — Frédéric Bastiat

“कायदेशीर लूट अमर्याद मार्गांनी करता येते. म्हणून तिचे आयोजन करण्याच्या योजना सुद्धा अमर्याद आहेत: आयातशुल्क, संरक्षणवाद, लाभ, अनुदाने, प्रोत्साहने, प्रगतिशील कर, सरकारी शाळा, हमीची नोकरी, हमीचा नफा, किमान वेतन, मदतीचा हक्क, कामाच्या साधनांचा हक्क, मोफत कर्ज आणि असेच अनेक प्रकार.” — Frédéric Bastiat, The Law

पदानुक्रम

“बहुतेक अधिकारसत्तेची सुरुवात गुंडाच्या उघड्या बळापासून होते आणि निमूट स्वीकारातून ती ‘वैध’ अधिकारसत्तेत विकसित होते. राष्ट्र-राज्याचा इतिहास नक्कीच असाच आहे. Fried यांच्या निरीक्षणानुसार विचारसरणी आणि सत्ता यांचे मिश्रण करण्याचे साधन म्हणजे वैधता. वैधतेचे कार्य म्हणजे ‘समुदायातील एका भागाकडे असलेल्या एकवटलेल्या सामाजिक सत्तेचे अस्तित्व समजावणे व योग्य ठरवणे आणि विशिष्ट सामाजिक व्यवस्थांना—म्हणजे सामाजिक सत्ता वाटण्याच्या आणि तिचा प्रवाह वळवण्याच्या विशिष्ट पद्धतींना—तसाच आधार देणे’.” — Harold Barclay, People without Government ๖

“अधिकारसत्ता किंवा सरकार नाहीसे करणे म्हणजे समाजात काम करणाऱ्या वैयक्तिक किंवा सामूहिक शक्ती नष्ट करणे, किंवा माणसांचा एकमेकांवर पडणारा प्रभाव संपवणे नव्हे. तसे झाले तर मानवजात हालचाल नसलेल्या वेगळ्या अणूंचा समूह बनून जाईल; तसे घडणे अशक्य आहे, आणि घडलेच तर सर्व समाजांचा नाश, मानवतेला घातक धक्का ठरेल. अधिकारसत्ता नाहीशी करणे म्हणजे बळाच्या आणि प्रभावाच्या मक्तेदारीचा अंत करणे. म्हणजे सर्व समाजाची सामूहिक शक्ती काही मोजक्या व्यक्तींच्या विचारांचे, इच्छेचे आणि हितसंबंधांचे साधन बनते, ती स्थिती संपवणे. या लोकांकडून सामूहिक शक्तीचा वापर करून स्वतःच्या कल्पनांच्या फायद्यासाठी इतर सर्वांचे स्वातंत्र्य दडपले जाते. दुसऱ्या शब्दांत, प्रत्येक क्रांतीनंतरच्या भविष्यातील काळाचे त्या क्षणी जिंकलेल्यांच्या फायद्यासाठी शोषण करण्याची मुभा देणारी संघटनपद्धत मोडून टाकणे.” — Errico Malatesta

“जिथे अधिकारसत्ता असते, तिथे स्वातंत्र्य नसते.” — Pyotr Kropotkin

“वॉरेन आणि प्रुधों कामगारांना न्याय मिळावा याचा शोध घेत असताना त्यांच्यासमोर वर्गाधारित मक्तेदारीचा अडथळा उभा राहिला. या मक्तेदारी अधिकारसत्तेवर आधारलेल्या आहेत, हे त्यांच्या लक्षात आले. म्हणून अधिकारसत्ता अधिक बळकट करून मक्तेदारी सार्वत्रिक करण्याऐवजी अधिकारसत्तेचे समूळ उच्चाटन करून तिच्या विरुद्ध असलेल्या स्वातंत्र्याच्या तत्त्वाला पूर्ण वाव देणे गरजेचे आहे, असा निष्कर्ष त्यांनी काढला.” — Benjamin R. Tucker

“पदानुक्रमावर आधारलेल्या संस्था मुख्यतः पदानुक्रमित नियंत्रणरचनेच्या प्रभावातून मानवी वर्तनात परस्पर-संबंध लादण्यासाठी तयार केल्या जातात. आदर्श पदानुक्रमित व्यवस्थेत दोन ‘कामगारां’मधील प्रत्येक प्रभाव किंवा संवाद त्यांच्यातील समान व्यवस्थापकाच्या माध्यमातूनच गेला पाहिजे. सामूहिक वर्तनाची गुंतागुंत वाढत जाते तसे स्वतंत्र प्रभावांची संख्याही वाढते आणि एकाच व्यवस्थापकाला त्या सर्वांवर प्रक्रिया करणे किंवा ते सर्व पुढे पोहोचवणे अशक्य होऊ लागते. व्यवस्थापकांची संख्या वाढवणे आणि प्रत्येक व्यवस्थापकाच्या देखरेखीखालील व्यक्तींचे प्रमाण कमी करणे यामुळे काही मदत होते. मात्र सामूहिक वर्तनाची गुंतागुंत एका व्यक्तीच्या गुंतागुंतीपलीकडे गेली की ही युक्तीही अपयशी ठरते. अधिक थेट आडव्या परस्परसंवादाला वाव देणाऱ्या जाळ्यांना ही मर्यादा नसते. सामूहिक वर्तनाची गुंतागुंत एका माणसाच्या गुंतागुंतीपेक्षा अधिक झाली की पदानुक्रमित नियंत्रण निष्प्रभ होते. पदानुक्रमित नियंत्रणाखालील व्यवस्थांनी जाळ्यावर आधारलेल्या व्यवस्थांना जागा करून दिली पाहिजे. सामूहिक गुंतागुंत एका व्यक्तीच्या गुंतागुंतीच्या पातळीपर्यंत पोहोचते तेव्हा गुंतागुंत वाढण्याची प्रक्रिया पदानुक्रमित रचनांच्या मर्यादांना धडकते. अशा रचना अधिक उच्च पातळीची गुंतागुंत हाताळू शकत नाहीत; त्यामुळे आडव्या परस्परसंवादाला प्राधान्य देणाऱ्या रचनांनी त्यांची जागा घेणे आवश्यक ठरते. नियंत्रणाची जागा घेऊ शकणारा आडवा परस्परसंवाद पदानुक्रमित रचनांमध्ये आधीपासूनच अस्तित्वात असतो; पण सामूहिक वर्तनाच्या प्रचंड गुंतागुंतीमुळे पदानुक्रमित नियंत्रण अपयशी ठरते तेव्हा तो अत्यावश्यक बनतो.” — Complexity Rising: From Human Beings to Human Civilization, a Complexity Profile

“अधिकारसत्ता आणि अधीनता यांवर उभी असलेली संस्कृती स्वतःच्या चुका दुरुस्त करण्याची साधने नसलेली संस्कृती असते. प्रभावी संवाद केवळ एकाच दिशेने वाहतो: स्वामीवर्गाकडून सेवकवर्गाकडे. एकाच दिशेच्या अशा संवादमार्गात अभिप्राय नसतो आणि तो बुद्धिमत्तेने कार्य करू शकत नाही, हे कोणत्याही सायबरनेटिक्सच्या अभ्यासकाला ठाऊक असते.” — Robert Anton Wilson, “Thirteen Choruses for the Divine Marquis,” Kevin Carson यांनी The Desktop Regulatory State मध्ये उद्धृत केलेले

“एका व्यक्तीची आज्ञापालनाची कृती ही हुकूमशाही समाजाच्या केवळ बळाचीच नव्हे, तर त्याच्या कमकुवतपणाचीही कोनशिला असते.” — Robert Shea and Robert Anton Wilson, The Illuminatus! Trilogy

“दडपल्या जाणाऱ्या लोकांमध्येच त्याला साथीदार मिळाले नसते, तर दडपणारा इतका बलवान नसता.” — Simone de Beauvoir

“[...] मुख्य शत्रू, धोरणात्मक प्रतिस्पर्धी, म्हणजे फॅसिझम [...] केवळ ऐतिहासिक फॅसिझम नव्हे—हिटलर आणि मुसोलिनी यांचा फॅसिझम, ज्याने जनतेच्या इच्छांना अतिशय प्रभावीपणे संघटित करून वापरले—तर आपल्या सगळ्यांमध्ये, आपल्या मनात आणि दैनंदिन वर्तनात असणारा फॅसिझमसुद्धा; तो फॅसिझम, जो आपल्याला सत्तेवर प्रेम करायला आणि आपल्यावरच वर्चस्व गाजवून आपले शोषण करणाऱ्या गोष्टीची आकांक्षा बाळगायला लावतो.” — Michel Foucault, Anti-Oedipus ची प्रस्तावना

“लोकांनी स्वतःचे स्वातंत्र्य अशा रीतीने वापरले की त्यांनी तेच स्वातंत्र्य दुसऱ्याच्या हवाली केले, तर त्यानंतर ते कमी प्रमाणात गुलाम ठरतात का? लोकांनी सार्वमताद्वारे एखाद्या माणसाला आपल्यावर निरंकुश राज्य करण्यासाठी निवडले, तर ती निरंकुश सत्ता त्यांनीच निर्माण केली म्हणून ते स्वतंत्र राहतात का? त्याने जारी केलेले सक्तीचे आदेश त्यांच्या स्वतःच्या मतांमधून अखेरीस निर्माण झाले म्हणून वैध मानायचे का? असा युक्तिवाद केला तर, दुसऱ्या माणसासमोर भाला मोडून त्याचा दास होणारा पूर्व आफ्रिकेतील माणूसही स्वतंत्र आहे, कारण त्याने आपला स्वामी स्वतःच्या इच्छेने निवडला, असेच म्हणावे लागेल.” — Herbert Spencer, The Man Versus the State

“काही वर्षांनी नवा स्वामी निवडण्याची परवानगी मिळते म्हणून माणसाचे गुलामपण काही कमी होत नाही.” — Lysander Spooner, No Treason No. VI: The Constitution of No Authority

“स्वामींची मुक्त निवडणूक झाली म्हणून स्वामी किंवा गुलाम नाहीसे होत नाहीत. विविध प्रकारच्या वस्तू आणि सेवांमधून मुक्तपणे निवड करता येणे म्हणजे स्वातंत्र्य नव्हे, जर त्या वस्तू आणि सेवा कष्ट व भीतीने भरलेल्या जीवनावरील सामाजिक नियंत्रण टिकवून ठेवत असतील—म्हणजेच त्या परात्मभाव कायम राखत असतील. व्यक्तीने स्वतःहून, पण तिच्यावर लादलेल्या गरजांचीच पुनर्निर्मिती करणे स्वायत्तता सिद्ध करत नाही; त्यातून केवळ त्या नियंत्रणाची परिणामकारकता दिसते.” — Herbert Marcuse, One-Dimensional Man

“दुसऱ्या व्यक्तीवर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करणारा माणूस हा शासक, आक्रमक आणि अतिक्रमण करणारा असतो; आणि असे अतिक्रमण एका माणसाने दुसऱ्यावर सामान्य गुन्हेगाराप्रमाणे केले, एका माणसाने इतर सर्वांवर निरंकुश राजाप्रमाणे केले, किंवा इतर सर्वांनी एका माणसावर आधुनिक लोकशाहीप्रमाणे केले, तरी त्याचे स्वरूप बदलत नाही.” — Benjamin R. Tucker, 1890

“सत्ता सोडून देण्याच्या हेतूने कोणीही सत्ता हस्तगत करत नाही. सत्ता हे दुसरे काही साध्य करण्याचे साधन नाही; ती स्वतःच साध्य असते. क्रांतीचे रक्षण करण्यासाठी हुकूमशाही उभारली जात नाही; हुकूमशाही उभारण्यासाठी क्रांती केली जाते.” — George Orwell यांच्या Nineteen Eighty-Four मधील O’Brien

शासन

“दुर्दैवाने, जसे राज्याकडे स्वतःचा पैसा नसतो, तसेच त्याच्याकडे स्वतःची सत्ताही नसते, हे पुरेसे समजले जात नाही. राज्याकडे असलेली संपूर्ण सत्ता म्हणजे समाजाने त्याला दिलेली सत्ता, तसेच वेळोवेळी कोणत्या ना कोणत्या सबबीखाली त्याने बळकावलेली सत्ता; राज्याला सत्ता मिळण्याचा याशिवाय दुसरा कोणताही स्रोत नाही. म्हणूनच राज्याच्या सत्तेत झालेली प्रत्येक वाढ—ती स्वेच्छेने दिलेली असो वा बळकावलेली—समाजाच्या सत्तेत तितकीच घट घडवते. समाजाच्या सत्तेत साधारण तितक्याच प्रमाणात घट झाल्याशिवाय राज्याची सत्ता वाढू शकत नाही; असे कधी घडलेले नाही आणि घडूही शकत नाही.” — Albert J. Nock ๖

“राज्याची निर्णायक खूण म्हणजे अधिकारसत्ता—राज्य करण्याचा अधिकार. माणसाचे प्राथमिक कर्तव्य म्हणजे स्वायत्तता, म्हणजेच स्वतःवर राज्य केले जाण्यास नकार देणे.” — Robert Paul Wolff

“सरकारचे नीट परीक्षण केले, तर ते चुकू शकणाऱ्या माणसांचा एक गटच असल्याचे दिसते. पण त्यांच्याकडे अशी राजकीय ताकद असते की ते जणू आपण चुकूच शकत नाही, असे वागू शकतात.” — Robert LeFevre

“हाच फरक आहे, आणि तो अत्यंत महत्त्वाचा आहे. आम्ही मानवी स्वभावातील अपूर्णता मान्य करतो, पण राज्यकर्त्यांसाठी अपवाद करत नाही. ते मात्र असा अपवाद करतात—कधी कधी नकळतही. आणि आम्ही त्यांच्यासाठी अपवाद करत नाही म्हणून ते आम्हाला स्वप्नाळू, ‘अव्यवहार्य माणसे’ म्हणतात.” — Pyotr Kropotkin

“माणसांच्या नैसर्गिक प्रवृत्ती इतक्या वाईट असतील की त्यांना मुक्त राहू देणे सुरक्षित नसेल, तर समाजाचे नियोजन करणाऱ्या या लोकांच्या प्रवृत्ती नेहमी चांगल्याच कशा असतात? कायदे करणारे आणि त्यांनी नेमलेले अधिकारी हेही मानवजातीचेच सदस्य नाहीत का? की इतर माणसांपेक्षा आपण अधिक उत्तम मातीतून घडलेले आहोत, असे त्यांना वाटते?” — Frédéric Bastiat, The Law

“धोका एखादा विशिष्ट वर्ग राज्य करण्यास अयोग्य आहे, हा नाही. प्रत्येक वर्ग राज्य करण्यास अयोग्य आहे.” — Lord Acton, letter to Mary Gladstone (1881)

“पण सरकार अस्तित्वात असण्याचे कारण तरी काय आहे? स्वतःचे स्वातंत्र्य आणि स्वतःहून कृती करण्याची क्षमता इतर व्यक्तींच्या स्वाधीन का करावी? प्रत्येकाची इच्छा असो वा नसो, त्या व्यक्तींना सर्वांचे मालक बनण्याचा आणि सर्वांच्या शक्तीचा आपल्या मर्जीनुसार वापर करण्याचा अधिकार का द्यावा? राज्यकर्ते इतके असामान्य गुणसंपन्न आहेत का, की ते जनसमूहाचे प्रतिनिधित्व करू शकतात आणि सर्व लोक स्वतःच्या हितासाठी जे करू शकतील त्यापेक्षा अधिक चांगल्या रीतीने सर्वांच्या हितासाठी कार्य करू शकतात, असे म्हणण्यास काही वाजवी आधार आहे? ते इतके अचूक आणि भ्रष्टाचारापासून मुक्त आहेत का, की त्यांच्या ज्ञानावर आणि चांगुलपणावर विसंबून प्रत्येकाचे आणि सर्वांचे भवितव्य त्यांच्या हाती सोपवणे थोडे तरी शहाणपणाचे ठरेल? असीम चांगुलपणा आणि ज्ञान असलेली माणसे अस्तित्वात असली तरी, आणि इतिहासात कधीही न घडलेली तसेच आमच्या मते कधी घडूच न शकणारी गोष्ट गृहीत धरली तरी—म्हणजे सरकारचा कारभार सर्वांत सक्षम आणि उत्तम माणसांच्या हाती आला तरी—सत्तेच्या मालकीमुळे त्यांच्या उपकारक प्रभावात काही भर पडेल का? उलट त्या प्रभावाला खीळ बसणार नाही का किंवा तो नष्ट होणार नाही का? कारण राज्य करणाऱ्यांना स्वतःला न समजणाऱ्या गोष्टींमध्ये गुंतावे लागते आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे सत्ता टिकवणे, आपल्या मित्रांना खूश ठेवणे, असंतुष्टांना आवरणे आणि बंड करणाऱ्यांना वश करणे यांतच आपली बहुतांश ऊर्जा खर्च करावी लागते.” — Errico Malatesta

“माणसाच्या जीवनात सुधारणा घडवण्याच्या प्रयत्नांत, शोध लावण्यात आणि नवनिर्मितीत अधिकारसत्ता किंवा सरकारने काय भूमिका बजावली? काहीच नाही; निदान उपयोगी ठरेल अशी तरी काहीच नाही. या क्षेत्रातील प्रत्येक अद्भुत कामगिरी नेहमी व्यक्तीनेच केली आहे—बहुतेकदा मानवी किंवा दैवी अधिकारसत्तेकडून येणाऱ्या मनाई, छळ आणि हस्तक्षेपाला न जुमानता.” — Emma Goldman, The Individual, Society and the State

“सरकार ही अशी मोठी काल्पनिक रचना आहे, जिच्यामार्फत प्रत्येक जण इतर प्रत्येकाच्या खर्चावर जगण्याचा प्रयत्न करतो.” — Frédéric Bastiat, “Government”

“लोकशाही आणि राजेशाही यांच्यात अत्यंत ठळक फरक आहे असे मानणाऱ्यांना एखादी राजकीय संस्था इतकी रूपांतरे होऊनही मूलतः तीच कशी राहू शकते, हे समजणे अवघड जाईल. पण एक झटपट नजर टाकली तरी दिसेल की इंग्लंडच्या राजेशाहीच्या संपूर्ण उत्क्रांतीत—तिच्या सर्व विस्तारांत आणि क्रांतींत, इतकेच नव्हे तर समुद्र ओलांडून अशा वसाहतीत पोहोचण्यातही, जी पुढे स्वतंत्र राष्ट्र आणि नंतर शक्तिशाली राज्य बनली—राज्याची तीच कार्ये आणि तीच वृत्ती मूलतः न बदलता टिकून राहिली.” — Randolph Bourne, The State

“राज्य म्हणजे समाजाने व्यक्तीकडून हिरावून घेतलेल्या स्वातंत्र्यांची एकूण बेरीज, यापेक्षा अधिक काही नाही.” — Mikhail Bakunin

“व्यक्तीला राज्याशी सौदेबाजी करता येत नाही. राज्य शक्तीशिवाय दुसरे कोणतेही चलन मान्य करत नाही; आणि ती नाणी राज्य स्वतःच पाडते.” — Ursula K. Le Guin, The Dispossessed (1974)

“सर्व प्रकारच्या जुलुमांमध्ये, ज्यांच्यावर जुलूम होतो त्यांच्याच भल्यासाठी केला जाणारा जुलूम कदाचित सर्वाधिक दडपशाही करणारा ठरतो. सर्वशक्तिमान नैतिक उपदेशकांच्या अधीन राहण्यापेक्षा लुटारू सरदारांच्या अधीन राहणे कदाचित बरे. लुटारू सरदाराची क्रूरता कधीतरी थंडावू शकते, त्याची हाव एखाद्या टप्प्यावर भागू शकते; पण आपल्या भल्यासाठी आपला छळ करणारे लोक अंत न येता छळ करत राहतील, कारण त्यांच्या स्वतःच्या विवेकाची त्यांना त्यासाठी संमती असते.” — C. S. Lewis, The Humanitarian Theory of Punishment (1949)

“कायद्याची विलक्षण समानता अशी की तो श्रीमंत आणि गरीब, दोघांनाही सारखेच पुलाखाली झोपण्यास, रस्त्यावर भीक मागण्यास आणि भाकरी चोरण्यास मनाई करतो.” — Anatole France

“बहुसंख्यांना अल्पसंख्यांवर राज्य करण्याचा अधिकार आहे हे तत्त्व, प्रत्यक्षात, सर्व शासनव्यवस्थांना माणसांच्या दोन गटांमधील केवळ एका संघर्षात रूपांतरित करते: कोण मालक होणार आणि कोण गुलाम? हा संघर्ष कितीही रक्तरंजित झाला तरी, माणूस गुलाम होण्यास नकार देत असेपर्यंत तो आपल्या स्वभावामुळेच कधीही कायमचा संपुष्टात येऊ शकत नाही.” — Lysander Spooner, No Treason

“शासनाचे सर्व प्रकार अपयशी ठरतात. हुकूमशाही सर्वांवर अन्याय करते, अगदी हुकूमशहावरही; तो कदाचित याहून चांगल्या गोष्टीसाठी घडलेला असता. मोजक्या लोकांची सत्ता बहुसंख्यांवर अन्याय करते, तर जमावशाही अल्पसंख्यांवर अन्याय करते. लोकशाहीकडून एके काळी फार मोठ्या आशा बाळगल्या गेल्या; पण लोकशाही म्हणजे लोकांनी, लोकांसाठी, लोकांनाच बडवणे. हे आता उघड झाले आहे. माझ्या मते, ते फार पूर्वीच उघड व्हायला हवे होते, कारण प्रत्येक प्रकारची अधिकारसत्ता माणसाचा अवमान करते. ती अधिकार गाजवणाऱ्यांचा आणि ज्यांच्यावर अधिकार गाजवला जातो त्यांचाही अवमान करते.” — Oscar Wilde, The Soul of Man under Socialism

“…जादूटोण्याच्या आरोपावरून जाळून, फासावर लटकवून, उकळून किंवा इतर मार्गांनी ठार मारले गेलेले दहा-दहा हजार लोक आठवा; धर्मद्रोहाच्या आरोपांमुळे छळले गेलेले दशलक्षावधी लोक; राजद्रोहाच्या आरोपावरून यातना भोगलेले हजारो उदात्त बळी; आणि काळाच्या आरंभापासून कल्पना करता येईल अशा सर्व गुन्ह्यांसाठी अग्नी, छळ, फाशीचे तख्त, यातनायंत्रे आणि कोठड्या यांचे बळी ठरलेले लोक आठवा…

जगातील सत्ताधाऱ्यांच्या बळाने आणि क्रौर्याने वाहवलेले रक्ताचे महासागर आणि अश्रूंच्या नद्या त्याने आठवाव्यात; असहाय, दुर्बल आणि दुर्दैवी लोकांवर लादलेले क्रौर्य, यातना आणि दुःख आठवावे; आणि मग शिक्षा ही चांगली गोष्ट आहे असे तो खरोखर मानतो का, हा प्रश्न स्वतःला विचारावा. हिंसेने गुन्हे रोखता आले असते तरी, ज्यांचा बदला घेत असल्याचा सत्ताधारी आव आणतात त्या दुर्बल आणि अज्ञात बळींच्या चुकांपेक्षा सत्ताधाऱ्यांचे क्रौर्य, यातना, रक्तपात आणि गुन्हे कितीतरी मोठे आहेत. आणि हे क्रौर्य कमी होत नाही.

भूतकाळातील दोषारोपांच्या न्याय्यतेवर शंका घेत असताना आजच्या निकालांना न्याय्य मानणे म्हणजे निव्वळ वेडेपणा. कोणतीही दोषसिद्धी न्याय्य नाही आणि कोणताही निर्णय नीतिमान नाही. सर्व हिंसा आणि बळाचा वापर क्रूर, अन्याय्य आणि रानटी असतो; माणसांच्या निर्णयांनी त्याचे समर्थन होऊ शकत नाही.” — Clarence Darrow, Resist Not Evil

“समाजाचे विघटन व्हावे असे कोणत्याही सरकारला वाटू शकत नाही; कारण तसे झाल्यास त्याचे आणि सत्ताधारी वर्गाचे शोषणाचे स्रोतच संपुष्टात येतील. पण सरकारी हस्तक्षेपाशिवाय समाजाने स्वतःचे व्यवहार चालवावेत असेही ते होऊ देऊ शकत नाही; कारण मग सरकार केवळ लोकांना उपासमारीत ठेवणाऱ्या मालमत्ताधारकांच्या रक्षणासाठीच असते, हे लोकांच्या लवकरच लक्षात येईल आणि ते सरकार आणि मालमत्ताधारक या दोघांपासूनही मुक्त होण्यासाठी पुढे सरसावतील.” — Errico Malatesta

“लोक उपाशी का आहेत? कारण राज्यकर्ते करांच्या रूपाने त्यांचा पैसा गिळंकृत करतात. म्हणून लोक उपाशी आहेत. लोक बंड का करतात? कारण राज्यकर्ते फारच हस्तक्षेप करतात. म्हणून लोक बंड करतात. लोक मृत्यूला इतके कमी महत्त्व का देतात? कारण राज्यकर्ते त्यांच्या जगण्याकडून खूपच जास्त मागणी करतात. म्हणून लोक मृत्यूला हलके मानतात. जगण्यासाठी फार थोडे असताना जीवनाला अवाजवी महत्त्व देऊ नये, हे माणसाला चांगले कळते.” — Lao Tzu, Tao Te Ching, ch. 75, trans. Gia-Fu Feng and Jane English

“या कारणासाठी ज्याला स्वातंत्र्य हवे आहे त्याने या महत्त्वाच्या गोष्टी समजून घेतल्या पाहिजेत: १. तथाकथित ‘सरकार’च्या हातात पैसा देणारा प्रत्येक माणूस त्याच्या स्वतःविरुद्ध वापरली जाणारी तलवारच सरकारच्या हातात देतो; त्याच्याकडून आणखी पैसा उकळण्यासाठी आणि त्याला सरकारच्या मनमानी इच्छेच्या अधीन ठेवण्यासाठी ती वापरली जाईल. २. जे सुरुवातीला त्याच्या संमतीशिवाय त्याचा पैसा घेतात, तेच भविष्यात त्याने त्यांच्या मागण्यांना विरोध करण्याचे धाडस केले तर त्याच पैशाचा वापर त्याला आणखी लुटण्यासाठी आणि गुलाम बनवण्यासाठी करतील.” — Lysander Spooner, No Treason

“आपण निःसंकोचपणे असा निष्कर्ष काढू शकतो की क्रांतीचे सूत्र प्रत्यक्ष कायदेनिर्मिती नाही, प्रत्यक्ष सरकार नाही, किंवा सुलभीकृत सरकारही नाही; तर सरकारच नसणे हे आहे. राजेशाही नाही, अभिजनसत्ता नाही, अगदी लोकशाहीसुद्धा नाही—जोपर्यंत तिच्यात कोणत्याही प्रकारचे सरकार अभिप्रेत आहे, मग ती जनतेच्या नावाने काम करत असो वा स्वतःलाच जनता म्हणवत असो. सत्ता नाही, सरकार नाही, अगदी लोकांचे सरकारही नाही; हीच क्रांती आहे. प्रत्यक्ष कायदेनिर्मिती, प्रत्यक्ष सरकार आणि सुलभीकृत सरकार या जुन्याच लबाड्या आहेत; त्यांना पुन्हा नवे रूप देण्याचा व्यर्थ प्रयत्न केला जातो. प्रत्यक्ष असो वा अप्रत्यक्ष, साधे असो वा गुंतागुंतीचे, लोकांवर राज्य करणे म्हणजे नेहमीच लोकांची फसवणूक करणे. त्यात नेहमीच एक माणूस दुसऱ्या माणसाला आदेश देत असतो; स्वातंत्र्य संपवणारी ती एक काल्पनिक कल्पना असते; केवळ न्यायच ज्या प्रश्नांची उत्तरे देऊ शकतो ते प्रश्न न्यायाऐवजी क्रूर बळाने संपवले जातात; आणि समर्पण व भोळ्या विश्वासाचा स्वतःच्या उन्नतीसाठी पायरी म्हणून वापर करणारी हट्टी महत्त्वाकांक्षा त्यामागे असते…” — Pierre-Joseph Proudhon, The General Idea of the Revolution in the Nineteenth Century (1851)

“सरकार नसणे म्हणजे खरोखरच नकारात्मक अर्थाने अराजकता, म्हणजे अव्यवस्था, असे असते—जे अजिबात खरे नाही—तरीसुद्धा सरकारने मानवजातीला ज्या अवस्थेत आणून ठेवले आहे, त्यापेक्षा कोणतीही अराजक अव्यवस्था वाईट असू शकत नाही.” — Leo Tolstoy, Patriotism and Government

“आपण ज्याला सरकार म्हणतो ते नेमके काय आहे? ते संघटित हिंसाचाराखेरीज दुसरे काय आहे? कायदा तुम्हाला आज्ञा पाळायला सांगतो आणि तुम्ही आज्ञा पाळली नाही तर तो बळाचा वापर करून ती पाळायला भाग पाडतो—सर्व सरकारे, सर्व कायदे आणि सर्व सत्ता शेवटी बळ व हिंसाचारावर, शिक्षेवर किंवा शिक्षेच्या भीतीवरच आधारलेली असतात.” — Alexander Berkman

“राज्य स्वतःच्या हिंसाचाराला कायदा म्हणते, पण एखाद्या व्यक्तीच्या हिंसाचाराला गुन्हा म्हणते.” — Max Stirner, The Unique and Its Own

“पूर्वी गुन्हा निषेधाच्या एकाकी आक्रोशासारखा होता; आता तो विज्ञानाइतकाच सर्वत्र पसरला आहे. काल त्याला न्यायालयात उभे केले जात होते; आज तोच कायदा ठरवतो.” — Albert Camus, The Rebel

“हत्या करणे, मालमत्ता जप्त करणे आणि लोकांना तुरुंगात टाकणे हा सरकारचा अधिकार आहे का, असा प्रश्न तुम्ही विचारत नाही. एखाद्या सामान्य माणसाने सरकार सतत करत असलेल्या गोष्टी केल्या, तर तुम्ही त्याला खुनी, चोर आणि बदमाश ठरवाल. पण हिंसाचार ‘कायदेशीर’ असेल, तर तुम्ही त्याला मान्यता देता आणि त्यापुढे झुकता. म्हणजे तुमचा विरोध हिंसाचाराला नसून लोकांनी ‘बेकायदेशीरपणे’ हिंसाचार करण्यालाच आहे.” — Alexander Berkman

“हत्या करण्यास मनाई आहे; म्हणून सर्व खुन्यांना शिक्षा होते—पण त्यांनी रणशिंगांच्या गजरात मोठ्या संख्येने लोकांची हत्या केली असेल तर मात्र नाही.” — Voltaire

“शासित असणे म्हणजे तुमच्यावर पाळत ठेवली जाणे, तपासणी होणे, हेरगिरी होणे, तुम्हाला निर्देश दिले जाणे, कायद्यांनी बांधून ठेवले जाणे, क्रमांक देणे, नियमांत अडकवणे, नोंदणी करणे, विचारसरणी मनात बिंबवणे, उपदेश करणे, नियंत्रण ठेवणे, पडताळणी करणे, अंदाज बांधणे, तुमचे मूल्य ठरवणे, तुमची कानउघाडणी करणे आणि तुम्हाला आज्ञा देणे—आणि हे सर्व करण्याचा अधिकार, शहाणपण किंवा सद्गुण ज्यांच्याकडे नाहीत अशा प्राण्यांकडून हे घडणे. शासित असणे म्हणजे प्रत्येक कृतीची आणि प्रत्येक व्यवहाराची नोंद होणे, नोंदणी, मोजदाद, कर आकारणी, शिक्कामोर्तब, मोजमाप, क्रमांक, मूल्यांकन, परवाना आणि मंजुरी यांतून जावे लागणे; इशारा मिळणे, अडवले जाणे, मनाई होणे, सुधारण्याचा प्रयत्न होणे, दुरुस्ती आणि शिक्षा होणे. सार्वजनिक उपयोगाचे निमित्त आणि सर्वसामान्य हिताचे नाव पुढे करून तुमच्याकडून योगदान उकळले जाणे, तुम्हाला शिस्तीचे धडे दिले जाणे, लुटले जाणे, शोषण होणे, मक्तेदारीच्या ताब्यात दिले जाणे, खंडणी उकळली जाणे, पिळवणूक, फसवणूक आणि चोरी होणे; आणि मग अगदी किरकोळ विरोध किंवा तक्रारीचा पहिला शब्द उच्चारताच दडपशाही, दंड, बदनामी, छळ, पाठलाग, शिवीगाळ, लाठीमार, निःशस्त्रीकरण, बेड्या, गळा दाबणे, तुरुंगवास, खटला, दोषी ठरवणे, गोळीबार, हद्दपारी, बळी देणे, विक्री आणि विश्वासघात सहन करणे; आणि वरून थट्टा, उपहास, तुच्छता, अपमान आणि अवमान वाट्याला येणे. हेच सरकार; हाच त्याचा न्याय; हीच त्याची नैतिकता.” — Pierre-Joseph Proudhon

“सरकार ही मानवाला ज्ञात असलेली सर्वांत धोकादायक संस्था आहे. संपूर्ण इतिहासात कोणत्याही व्यक्तीला किंवा गटाला शक्य होईल त्याहून अधिक प्रमाणात तिने मानवी हक्कांचे उल्लंघन केले आहे: लोकांची हत्या केली, त्यांना गुलाम बनवले, सक्तीच्या मजुरीला आणि छळछावण्यांत पाठवले, आणि त्यांच्या कष्टाचे फळ नियमितपणे लुटले. सामान्य गुन्हेगारांपेक्षा वेगळे, सरकारकडे अटक करण्याची आणि खटला चालवण्याची सत्ता आहे; सामान्य गुन्हेगारांपेक्षा वेगळे, ते एखाद्या व्यक्तीला सर्व बाजूंनी वेढून तिच्या आयुष्याच्या प्रत्येक पैलूवर प्रभुत्व गाजवू शकते, इतके की देश सोडण्याखेरीज सुटकेचा मार्ग उरत नाही (आणि सर्वंकष हुकूमशाही असलेल्या देशांत तेही निषिद्ध असते).” — John Hospers

सत्तेचा समतोल

“सर्व माणसे, स्त्रिया आणि पुरुष, समान रीतीने मुक्त असतील तेव्हाच मी खऱ्या अर्थाने मुक्त असेन. इतरांचे स्वातंत्र्य माझे स्वातंत्र्य नाकारत किंवा मर्यादित करत नाही; उलट, ते माझ्या स्वातंत्र्याची आवश्यक पूर्वअट आणि पुष्टी आहे.” — Mikhail Bakunin ๖

“स्वातंत्र्याचा पुरस्कार करणे म्हणजे संघटनाला विरोध करणे नव्हे; संघटन हे मानवी बुद्धी वापरू शकणाऱ्या सर्वांत प्रभावी साधनांपैकी एक आहे. स्वातंत्र्याचा पुरस्कार म्हणजे इतरांना बाहेर ठेवणाऱ्या, विशेषाधिकार असलेल्या किंवा मक्तेदारी करणाऱ्या सर्व संघटनांना आणि इतरांना अधिक चांगले काम करण्यापासून रोखण्यासाठी बळजबरी वापरण्याला विरोध करणे.” — Friedrich August von Hayek

“विकेंद्रीकरण म्हणजे स्वायत्तता—स्वतःच्या पुढाकाराने मुक्तपणे कृती करण्याची क्षमता. स्वायत्तता कोणत्याही पातळीवर असू शकते: एक व्यक्ती, एक परिसर, एखादी चळवळ किंवा संपूर्ण प्रदेश. मुक्त होण्यासाठी आपल्या आसपासच्या वातावरणावर आणि दैनंदिन आयुष्यातील तपशिलांवर आपले नियंत्रण असणे आवश्यक आहे; तुम्ही जितके अधिक स्वावलंबी, तितकी तुमची स्वायत्तता अधिक सुरक्षित. याचा अर्थ सर्व गरजा इतरांच्या मदतीशिवाय भागवाव्या असाही नाही; उलट, तुम्ही ज्यांच्यावर अवलंबून आहात त्यांच्याशी वाटाघाटी करण्याची ताकद देणारे परस्परावलंबनही शक्य आहे. संसाधने किंवा सामाजिक संबंध यांपर्यंत पोहोचण्याची मक्तेदारी एका संस्थेकडे असू नये. स्वायत्ततेला चालना देणाऱ्या समाजाला अभियंता ज्याला ‘अतिरिक्त पर्यायी क्षमता’ म्हणेल ती आवश्यक असते: आयुष्याच्या प्रत्येक क्षेत्रात अनेक पर्याय आणि शक्यता.” — CrimethInc., From Democracy to Freedom

“वाढत चाललेल्या प्रशासकीय संस्थेची सत्ता जसजशी वाढते, तसतशी तिच्या पुढील विस्ताराला आणि नियंत्रणाला प्रतिकार करण्याची उर्वरित समाजाची क्षमता घटत जाते.” — Herbert Spencer, The Man Versus the State

“जाळ्यात ज्ञानाच्या देवाणघेवाणीतून निर्माण होणारी सहक्रिया हा जाळ्याचाच गुणधर्म आहे आणि ती जाळ्याचीच मालमत्ताही आहे. यामुळे जाळी आणि श्रेणीबद्ध संघटना यांच्यातील सत्तासमतोलावर क्रांतिकारक परिणाम झाला आहे आणि मोठ्या संस्थांच्या तुलनेत व्यक्ती व लहान गटांना जवळजवळ अकल्पनीय सामर्थ्य मिळाले आहे. श्रेणीबद्ध रचनेत सदस्यांमधील किंवा स्थानिक नोड्समधील सर्व संदेश मोजक्या केंद्रीय नोड्समधूनच जावे लागतात. एका सदस्याकडून किंवा स्थानिक नोडकडून दुसऱ्याकडे जाणारे केवळ तेच संदेश पुढे पाठवले जातात, जे केंद्रीय नोड्स नियंत्रित करणाऱ्यांनी ठरवलेल्या निकषांत बसतात. श्रेणीबद्ध रचनेतील फारच थोड्या नोड्सनाच संदेश प्रसारित करण्याची मुभा असते; म्हणून तिच्या जोडणीच्या रचनेला ‘एकाकडून अनेकांकडे’ असे म्हटले जाते. पण वितरित जाळ्यात प्रत्येक नोड संदेश पाठवू शकतो आणि कोणतेही दोन नोड्स केंद्रीय नोडमधून न जाता किंवा त्याच्या नियंत्रकाची परवानगी न घेता थेट संवाद साधू शकतात. अशा रचनेत सदस्य फक्त केंद्रीय नोड्स कोण नियंत्रित करणार हे निवडत नाहीत; त्याऐवजी, ‘एखादी व्यक्ती प्रस्ताव मांडते आणि ज्यांना सहभागी व्हायचे असेल ते सहभागी होऊ शकतात. त्या कृतीची व्याप्ती प्रस्ताव कितपत स्वीकारला जातो यावर अवलंबून असते.’ बहुमतावर आधारलेली लोकशाही ही ‘टंचाईची व्यवस्था’ आहे; तिच्यात निर्णय घेण्याची सत्ता ही स्पर्धात्मक बाब असते: ‘समूहाला एक किंवा दुसरा पर्याय निवडावा लागतो—एका गाळणीऐवजी दुसरी, एका प्रतिनिधीऐवजी दुसरा.’ दुसरीकडे, वितरित जाळ्यात निर्णय घेण्याची सत्ता ही एकाने वापरली म्हणून दुसऱ्याला कमी पडणारी गोष्ट नसते. प्रत्येक व्यक्तीचा निर्णय फक्त तिच्यावर परिणाम करतो; इतरांना तसेच करण्यापासून तो रोखत नाही. ‘बहुमताने एखाद्या प्रस्तावाशी असहमती दर्शवलीच नाही तर त्याविरुद्ध कृतीही केली, तरी ते तो प्रस्ताव अंमलात येण्यापासून रोखू शकणार नाही.’” — Kevin Carson, The Desktop Regulatory State

“या दोहोंमध्ये व्यस्त संबंध आहे: एकाचे बळ हे दुसऱ्याचे दुर्बलत्व असते. समाज बळकट करायचा असेल, तर राज्य कमकुवत करावे लागेल. सर्व प्रकारच्या सर्वाधिकारवाद्यांना हे समजते; म्हणूनच त्यांच्या नियंत्रणात न येणाऱ्या सामाजिक संस्थांचा नाश करण्याचा ते कायम प्रयत्न करतात.” — Colin Ward, The State and Society

“काही महत्त्वाच्या असममिती राज्याच्या विरोधकांना प्रचंड फायदा देतात. हो, राज्यांकडे पाळत ठेवण्याची शक्तिशाली साधने असतात; पण त्यांचा वापर केंद्रीकृत आणि श्रेणीबद्ध पद्धतीने चालवला जातो आणि ती साधने तुलनेने लहान व काही प्रमाणात ओळखता येण्याजोग्या निगराणी यंत्रणा चालवणाऱ्या कर्मचाऱ्यांच्या गटांनाच उपलब्ध असतात. हे गट सात अब्ज माणसांच्या गवताच्या गंजीत गवताच्या रंगाच्या सुया शोधून त्यांच्यावर पाळत ठेवण्याचा प्रयत्न करत असतात. जगभरातील जाळ्यांनी जोडलेल्या प्रतिकार चळवळी म्हणजे या सुयाच. गवत उचलण्याचा काटा घेतलेल्या माणसाला सुईने पाहणे आणि ओळखणे हे त्या माणसाने सुईला पाहून ओळखण्यापेक्षा खूप सोपे असते. अशा काटे घेतलेल्या लोकांपेक्षा सुयांची संख्या फारच जास्त आहे. शिवाय सुयांकडे स्वतःची साधने असतात—स्वस्त, वापरायला सोपी आणि जवळजवळ कोणालाही उपलब्ध असलेली; यात आधी उल्लेख केलेले पाळत ठेवणारे कर्मचारीसुद्धा येतात! त्यांपैकी कोणीही कधीही, कोणत्याही कारणासाठी स्वतः सुई बनण्याचा निर्णय घेऊ शकतो.” — Thomas Knapp, quoted by Kevin Carson

“आपली उद्दिष्टे साध्य करण्याची पहिली पायरी म्हणून विकेंद्रीकरणाचे समर्थक उत्पादन वेगवेगळ्या ठिकाणी पसरवण्यास प्रोत्साहन देतात. म्हणून ते उत्पादक घरांना चालना देतात, जिथे आधुनिक लहान साधने व यंत्रे वापरून कुटुंबाच्या सर्व किंवा फार मोठ्या प्रमाणातील मूलभूत गरजा भागवणाऱ्या वस्तू तयार करता येतात.” — Mildred Loomis

“वास्तव हे आहे की पृथ्वी आता हा हल्ला सहन करू शकत नाही. हवा प्रदूषित होत असताना, पाणी प्रदूषित होत असताना, आपले अन्न प्रदूषित होत असताना हे असेच सुरू राहू देणे आपल्याला आता परवडणार नाही. [...] आपल्याला जीवन देणारी पृथ्वी आहे, अमेरिकन सरकार नाही. आपल्याला जीवन देणारी पृथ्वी आहे, बहुराष्ट्रीय कंपन्यांचे सरकार नाही. पृथ्वी आपल्याला जीवन देते; आपल्याला पृथ्वीची गरज आहे. ती आपल्याजवळ असलीच पाहिजे; नाहीतर आपले जीवनच उरणार नाही. म्हणून ते जे करत आहेत त्याला आपण प्रतिकार केला पाहिजे.” — John Trudell, “Take Back the Earth,” Thanksgiving Day address (1980)

“सर्वांत तळमळीच्या क्रांतिकारकालाही तुम्ही अमर्याद सत्ता दिली, तर वर्षभरात तो स्वतः झारपेक्षाही वाईट होईल.” — Mikhail Bakunin

“पृथ्वीवर “राज्य” नक्कीच अशाच प्रकारे सुरू होते. राज्याची सुरुवात एखाद्या “करारा”तून झाली असे मानणारी कल्पना आता खोडून काढली गेली आहे, असे मला वाटते. आदेश देऊ शकणारा, स्वभावतःच “मालक” असणारा आणि ज्याच्या कृती व हावभावांत हिंसा दिसते, असा माणूस करार कशाला करेल? अशा लोकांशी आपण वाटाघाटी करू शकत नाही.” — Friedrich Nietzsche, The Genealogy of Morals

“[…] राज्याची गुन्हेगारी नवी नाही, आणि तिचे आश्चर्य वाटण्याचेही कारण नाही. लुटारूंचा पहिला गट एकत्र येऊन राज्य स्थापन झाले तेव्हाच तिची सुरुवात झाली; जगात राज्य अस्तित्वात असेपर्यंत ती चालू राहील, कारण राज्य ही मुळात समाजविरोधी आणि मुळातच गुन्हेगारी संस्था आहे. राज्याची निर्मिती कोणत्याही सामाजिक उद्देशासाठी झाली, ही कल्पना पूर्णपणे इतिहासविरोधी आहे. तिचा उगम जिंकून ताबा घेण्यात आणि मालमत्ता बळकावण्यात — म्हणजेच गुन्ह्यात — झाला. मालकी हक्क असलेला व शोषण करणारा वर्ग आणि मालमत्ताविहीन, परावलंबी वर्ग अशी समाजाची विभागणी कायम राखणे, हाच राज्याच्या निर्मितीचा उद्देश होता — म्हणजेच एक गुन्हेगारी उद्देश.” — Albert Jay Nock, “The Criminality of the State” (1939)

“प्रत्यक्षात, आपण पाहूच त्याप्रमाणे, सुरुवातीच्या राज्यांना अनेकदा आपली लोकसंख्या टिकवून ठेवता आली नाही; साथीचे रोग, पर्यावरण आणि राजकीय परिस्थिती या तिन्ही बाबतींत ती विलक्षण नाजूक होती आणि कोसळण्याची किंवा फुटून वेगळी होण्याची शक्यता सतत होती. पण राज्ये वारंवार कोसळली, ती उपलब्ध असलेली सक्तीची सर्व साधने वापरण्यात त्यांनी कसूर केली म्हणून नव्हे. सक्तीच्या श्रमांचा व्यापक वापर झाल्याचे पुरावे प्रचंड आहेत—युद्धकैदी, कराराने बांधलेली सेवागिरी, मंदिरांतील गुलामगिरी, गुलामांचे बाजार, कामगार वसाहतींमध्ये सक्तीचे स्थलांतर, दोषींना लावले जाणारे श्रम आणि संपूर्ण समुदायांची गुलामगिरी (उदाहरणार्थ, स्पार्टातील हेलॉट).” — James C. Scott, Against the Grain: A Deep History of the Earliest States (2017)

“माणसाच्या जन्मापासून मृत्यूपर्यंत त्याच्या जीवनावर देखरेख ठेवणारी आणि त्याचे संरक्षणही करणारी निर्जीव राजकीय नोकरशाही जसजशी अधिकाधिक शक्तिशाली होते, तसतसे माणसामाणसांमधील सहकार्याच्या मार्गात मोठमोठे अडथळे उभे राहतात. एखादी व्यवस्था आपल्या प्रत्येक कृतीत लोकांच्या मोठ्या भागाचे, अगदी संपूर्ण राष्ट्रांचेही कल्याण, छोट्या अल्पसंख्याक गटांच्या स्वार्थी सत्तालालसेसाठी आणि आर्थिक हितसंबंधांसाठी बळी देत असेल, तर ती सामाजिक बंधने तोडून टाकणार आणि प्रत्येकाचा प्रत्येकाविरुद्ध सततचा संघर्ष निर्माण करणारच. हीच व्यवस्था आज आधुनिक फॅसिझम आणि सर्वसत्ताधारी राज्याच्या संकल्पनेत दिसणाऱ्या प्रचंड बौद्धिक व सामाजिक प्रतिगामी लाटेची अग्रदूत ठरली आहे. गेल्या शतकांतील निरंकुश राजेशाहीच्या सत्तेच्या हव्यासालाही ती फार मागे टाकते आणि मानवी जीवनातील प्रत्येक क्षेत्र राज्याच्या नियंत्रणाखाली आणू पाहते. ‘सर्व काही राज्यासाठी; सर्व काही राज्यामार्फत; राज्याशिवाय काहीच नाही!’ हे एका नव्या राजकीय धर्मशास्त्राचे वारंवार उच्चारले जाणारे सूत्र बनले. चर्चच्या धर्मशास्त्राच्या विविध व्यवस्थांमध्ये जसा देव सर्वस्व आणि माणूस काहीच नाही, तसाच या आधुनिक राजकीय श्रद्धेत राज्य सर्वस्व आणि नागरिक काहीच नाही. आणि जसे पूर्वी ‘देवाची इच्छा’ या शब्दांनी विशेषाधिकारप्राप्त वर्गांच्या इच्छांचे समर्थन केले जात असे, तसेच आज ‘राज्याची इच्छा’ या शब्दांमागे त्या इच्छेचा आपल्याच मर्जीने अर्थ लावून ती लोकांवर लादण्याचा अधिकार स्वतःकडे असल्याचे मानणाऱ्यांचे स्वार्थी हितसंबंधच दडलेले आहेत.” — Rudolf Rocker

स्वयंस्फूर्त व्यवस्था

“स्वातंत्र्य हे सुव्यवस्थेची कन्या नसून तिची जननी आहे.” — Pierre-Joseph Proudhon

“तुम्हाला महान नेता व्हायचे असेल, तर ताओचे अनुसरण करायला शिकले पाहिजे. नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न थांबवा. ठरावीक योजना आणि संकल्पना सोडून द्या; जग स्वतःचे नियमन करेल. कायदे आणि बंधने जितकी वाढतात, तितके लोक अधिक गरीब होतात. शस्त्रे जितकी वाढतात, तितकी सुरक्षितता कमी होते. अनुदाने जितकी वाढतात, तितके लोकांचे स्वावलंबन कमी होते. नियम आणि निर्बंध जितके वाढतात, तितके चोर आणि दरोडेखोर वाढतात. म्हणून गुरु म्हणतो: मी कायद्याला बाजूला ठेवतो, आणि लोक प्रामाणिक होतात. मी अर्थकारणाला बाजूला ठेवतो, आणि लोक समृद्ध होतात. मी धर्माला बाजूला ठेवतो, आणि लोक शांत होतात. सर्वांच्या भल्याची माझी इच्छासुद्धा मी सोडून देतो, आणि गवताप्रमाणे चांगुलपणा सर्वत्र उगवतो.” — Lao Tzu, Tao Te Ching, ch. 57

“आपली कामे कशी चालवायची हे ठरवताना समाजातील स्वयंस्फूर्त शक्तींचा शक्य तितका वापर करावा आणि बळजबरीचा शक्य तितका कमी आधार घ्यावा, हे मूलभूत तत्त्व असंख्य प्रकारे लागू करता येते.” — Friedrich Hayek, The Road to Serfdom

“समाजाची आर्थिक समस्या ही मुख्यतः प्रत्येक काळात आणि ठिकाणी बदलणाऱ्या विशिष्ट परिस्थितींशी झटपट जुळवून घेण्याची आहे, यावर आपण सहमत असू, तर अंतिम निर्णय त्या परिस्थितीची ओळख असलेल्या लोकांकडेच राहिले पाहिजेत असे दिसते. संबंधित बदलांची त्यांना प्रत्यक्ष माहिती असते आणि त्यांना प्रतिसाद देण्यासाठी लगेच उपलब्ध असलेली साधनेही ते जाणतात.” — Friedrich A. Hayek, The Use of Knowledge in Society

“मोठ्या नोकरशाही संस्थांना वापराव्या लागणाऱ्या सरलीकृत अमूर्त कल्पना, आपण पाहिल्याप्रमाणे, नैसर्गिक किंवा सामाजिक प्रक्रियांची खरी गुंतागुंत कधीच पुरेशी दाखवू शकत नाहीत. त्या वापरत असलेल्या श्रेणी इतक्या ढोबळ, इतक्या स्थिर आणि इतक्या साचेबद्ध असतात की, त्या ज्या जगाचे वर्णन करण्याचा दावा करतात त्याला त्या न्याय देऊ शकत नाहीत.” — James C. Scott, Seeing Like a State

“लोक कसे विचार करतात, वागतात किंवा एकमेकांशी कसा व्यवहार करतात हे नियंत्रित करण्याचा तुम्ही जितका अधिक प्रयत्न कराल—थेट बळ वापरून असो किंवा धमक्या, भीती, अथवा प्रोत्साहनांमध्ये फेरफार करून केलेले “सूक्ष्म ढकलणे” अशा अप्रत्यक्ष मार्गांनी असो—तितकी त्या व्यवस्थेची परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता कमी होईल.” — Andrew Kemle

“केंद्रीकृत नियोजनाऐवजी स्वतःहून निर्माण होणाऱ्या व्यवस्थेच्या बाजूने पारंपरिक युक्तिवाद असा आहे की, ज्ञान विखुरलेले असेल तर संबंधित ज्ञानाचा शोध केवळ विकेंद्रित आणि क्रमाक्रमाने विकसित होणाऱ्या प्रक्रियेतूनच लागू शकतो. दुसऱ्या शब्दांत, अशी व्यवस्था “[…] कोणत्याही एका व्यक्तीकडे संपूर्णपणे नसलेल्या ज्ञानाचा उपयोग” करू शकते.” — F. A. Hayek, (Law, Legislation and Liberty, Volume 1: Rules and Order)

“ज्या भोळ्या मनाला व्यवस्था म्हणजे मुद्दाम आखणीचाच परिणाम असू शकतो असे वाटते, त्याला गुंतागुंतीच्या परिस्थितीत निर्णयांचे विकेंद्रीकरण केल्याने व्यवस्था आणि अज्ञाताशी जुळवून घेण्याची क्षमता अधिक प्रभावीपणे निर्माण होऊ शकते, तसेच अधिकारांचे विभाजन केल्याने एकूण व्यवस्थेची शक्यता वाढू शकते, हे हास्यास्पद वाटू शकते. पण विकेंद्रीकरणामुळे अधिक माहिती विचारात घेतली जाते.” — Friedrich Hayek

“विस्तृत अनुभवाधारित संशोधनातून असे दिसते की लोक सामायिक संसाधनांशी संबंधित समस्या स्वतः कोणकोणत्या परिस्थितीत सोडवतात, हे उपाय दीर्घकाळ टिकतात तेव्हा कोणत्या अटी असतात, आणि मोठ्या संस्थात्मक व्यवस्थांमुळे लहान पातळीवरील लोकांची समस्या कार्यक्षमतेने व टिकाऊ रीतीने सोडवण्याची क्षमता कशी वाढते किंवा कमी होते.” — Elinor Ostrom, “Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems”

“स्वतःहून उभ्या राहणाऱ्या व्यवस्था स्वतंत्र आणि समान व्यक्तींच्या जाळ्यांतून निर्माण होतात. त्यांच्या कृतींमधून सकारात्मक व नकारात्मक प्रतिसाद निर्माण होतो; तो पुढे येणाऱ्यांना स्वतः आखलेल्या योजनांचा पाठपुरावा करताना मार्गदर्शन करतो आणि प्रतिसादाची ही प्रक्रिया चालू ठेवतो. प्रत्येक व्यक्ती जाळ्यातील एक दुवा असते, प्रतिसादातून इतरांशी जोडलेली असते, आणि तरीही स्वतःहून कृती करण्यास मोकळी असते. त्यांनी निर्माण केलेल्या प्रतिसादामुळे त्या व्यवस्थेत यशस्वी होण्यासाठी कुणालाही संपूर्ण व्यवस्थेबद्दल जी माहिती लागेल तिचे प्रमाण कमी होते.” — Gus diZerega, quoted by Kevin Carson in The Desktop Regulatory State

“समाजशास्त्रीय संज्ञा म्हणून स्टिग्मर्जीचा मुख्यतः संबंध विकी, समूहाने लिहिले जाणारे ब्लॉग, आणि जाळ्यात जोडलेल्या लहान गटांनी बनलेल्या “नेताविरहित” संघटनांशी असतो. संगणक आणि डिजिटल जाळ्यांमुळे असे सहकार्य विस्तारते तेव्हा माहितीवर प्रक्रिया करण्याची क्षमता मोठ्या प्रमाणात वाढते. स्टिग्मर्जीमुळे स्वतंत्रपणे कृती करणाऱ्या व्यक्तींना अमर्याद प्रमाणात सहकार्य करता येते.

जुन्या अर्थाने स्टिग्मर्जी “समूहवादी” नाही. त्या काळी मोठ्या प्रमाणावरील कोणत्याही सामूहिक प्रयत्नासाठी समूहाचे प्रतिनिधित्व करणारी मोठी संघटना आणि व्यक्तींच्या प्रयत्नांचा उतरंडीमार्फत प्रशासकीय समन्वय आवश्यक मानला जात असे. तरीही अनेक व्यक्तींच्या एकत्रित कृतीचा समन्वय साधण्याचा खर्च काढून टाकत असल्याने ती समूहवादी कृतीचा पूर्ण आविष्कार आहे. त्याच वेळी ती व्यक्तिस्वातंत्र्याचाही पूर्ण आविष्कार आहे: सर्व कृती व्यक्तींच्या स्वतंत्र कृती असतात, आणि “समूह” म्हणजे त्या कृतींची एकूण बेरीज. प्रत्येक व्यक्ती समूहाची परवानगी न मागता तिला योग्य वाटणारी कोणतीही नवी कल्पना मांडू शकते; ती स्वीकारायची की नाही, हे इतर प्रत्येकाला ठरवता येते. स्टिग्मर्जी कोणालाही समूहाच्या इच्छेच्या बंधनात राहण्याची गरज दूर करते आणि कारभाराचे एकक व्यक्तीपर्यंत आणते; अशा प्रकारे ती संमतीचा आदर्श पूर्णपणे साकार करते.

स्टिग्मर्जीवर आधारित संघटनांत एकमेकांना जोडता आणि पुनर्जोडता येतील अशा भागांनी बनलेल्या रचना तयार होतात. अशा रचना सर्वत्र आढळतात, कारण भागांची अशी मांडणी एखाद्या व्यवस्थेची शिकण्याची, विकसित होण्याची आणि जुळवून घेण्याची क्षमता बदलते. मोजकेच मूलभूत घटक वेगवेगळ्या पद्धतींनी मांडून व एकत्र करून असंख्य गुंतागुंतीच्या व्यवस्था बनवता येतात. जर अनेक व्यक्तींपासून सुरुवात केली, ज्यांपैकी प्रत्येकाला काही इतर व्यक्तींशी संवाद साधता येतो आणि काही साध्या नियमांनुसार त्यांच्यावर परिणाम करता येतो, तर योग्य परिस्थितीत त्या व्यक्तींच्या एकत्रित रचनेत झपाट्याने आमूलाग्र बदल घडू शकतो.” — Kevin Carson, The Desktop Regulatory State ๖

“सरकारशिवाय समाज कसा अस्तित्वात राहू शकतो हे समजून घेण्यासाठी आपल्या सध्याच्या समाजात प्रत्यक्ष काय घडते ते थोडावेळ पाहणे पुरेसे आहे. सर्वांत महत्त्वाची कामे आजही सरकारच्या हस्तक्षेपाशिवाय पार पडतात, हे आपल्याला दिसेल. सरकार हस्तक्षेप करते ते जनतेचे शोषण करण्यासाठी, विशेषाधिकार असलेल्यांचे रक्षण करण्यासाठी, किंवा ज्यात त्याची मदत नव्हती—कधी कधी ज्याला त्याचा विरोधही होता—अशा आधीच झालेल्या कामाला विनाकारण अधिकृत मान्यता देण्यासाठी. लोक काम करतात, देवाणघेवाण करतात, शिकतात, प्रवास करतात, आपल्या इच्छेने नैतिकतेचे किंवा स्वच्छतेचे प्रचलित नियम पाळतात; विज्ञान आणि कलेतील प्रगतीचा लाभ घेतात; आणि या गोष्टी कशा करायच्या हे सांगणाऱ्या कुणाचीही गरज न भासता त्यांचे असंख्य सामायिक हितसंबंध असतात. उलट, ज्या बाबतीत सरकारचा हस्तक्षेप नसतो त्याच गोष्टी अधिक चांगल्या फुलतात आणि कमी वाद निर्माण करतात; कारण सर्वांना जे सर्वाधिक उपयोगाचे आणि सोयीचे वाटते त्यानुसार त्या नकळत जुळवून घेतात.” — Errico Malatesta

“सरकार नावाची ही अडथळा निर्माण करणारी शक्ती दूर झाल्यावर, त्या वेळी उपलब्ध असलेल्या शक्ती आणि क्षमतांनुसार समाज जे होऊ शकतो ते होईल. शिक्षणाचा प्रसार करू इच्छिणारी सुशिक्षित माणसे असतील, तर ती शाळा उभारतील आणि शिक्षणाचा उपयोग व आनंद लोकांना जाणवून द्यावा लागेल. अशी माणसे नसतील किंवा फार थोडी असतील, तर सरकार त्यांना निर्माण करू शकणार नाही. ते फक्त एवढेच करू शकते—आणि आज प्रत्यक्षात तेच करते—की या थोड्यांना शिक्षणाच्या प्रत्यक्ष, फलदायी कामातून बाहेर काढून, पोलिसांच्या साहाय्याने इतरांवर काय लादायचे हे वरून ठरवण्याच्या कामावर नेमते. त्यामुळे बुद्धिमान आणि तळमळीचे शिक्षक राजकारणी बनतात: स्वतःच्या कल्पना लादण्यात आणि सत्तेत टिकून राहण्यात पूर्णपणे गुंतलेले निरुपयोगी परजीवी.” — Errico Malatesta

“सरकारी यंत्रणेच्या खाली, राजकीय संस्थांच्या सावलीत, राजकारणी आणि धर्मगुरूंच्या नजरेआड, समाज हळूहळू आणि शांतपणे स्वतःची रचना घडवत आहे; आपल्या चैतन्याचे आणि स्वायत्ततेचे दर्शन घडवणारी नवी व्यवस्था उभारत आहे... आपण निःसंकोच असा निष्कर्ष काढू शकतो की क्रांतीचे सूत्र थेट कायदे करणे, थेट सरकार किंवा सुलभ केलेले सरकार नाही; ते सरकार नसणे हे आहे.” — P.J. Proudhon, 1851

“जेव्हा राज्याची द्वेषास्पद सत्ता व्यक्ती, संघटना, कम्यून, प्रदेश आणि भाग यांना एकत्र राहण्यास भाग पाडणे थांबवेल, तेव्हा ते अधिक जवळ येतील आणि आज राज्याच्या तितक्याच जाचक व थकवणाऱ्या जोखडाखाली त्यांना बनवावी लागणाऱ्या एकतेपेक्षा अधिक जिवंत, खरी आणि बळकट एकता घडवतील.” — Pierre-Joseph Proudhon

“अव्यवस्थित आणि अनेक ठिकाणी होणाऱ्या निर्णयप्रक्रियेतून समाज विकेंद्रित जाळे म्हणून स्वतःहून कार्य करू शकतो, याची जाणीव वाढते. त्यामुळे संघर्ष हा आपल्या आयुष्यातील सुदृढ शक्ती म्हणून स्वीकारला जातो; आयुष्याच्या प्रत्येक क्षणी निर्णय घेण्यासाठी अनेक जागा निर्माण होतात—औपचारिक, पुरुषप्रधान सभा किंवा वरून आलेल्या आदेशांच्या पलीकडे; आणि मानवी जाळ्यातील वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगळे, अगदी परस्परविरोधी निर्णयही घेता येतात. त्याच वेळी सामायिक जाणीव वाढवली जाते, जेणेकरून निर्णय घेणारे आपली बुद्धी पूर्ण क्षमतेने वापरून एकमेकांशी जुळवून घेतील. मोठ्या प्रमाणावर अशी निर्णयप्रक्रिया चालवण्याची मानवाची क्षमता उत्क्रांतीच्या काळात तपासली गेली आहे; ती नाकारणाऱ्यांना आपल्या सहकाऱ्यांना कायम बालकांसारखे ठेवायचे असते, म्हणजे एका एकसंध रचनेत निर्णयांवर मक्तेदारी ठेवून त्यांना नियंत्रित करता येईल.” — Peter Gelderloos, Worshiping Power

“एकतर राज्य कायम राहील, व्यक्ती आणि स्थानिक जीवन चिरडेल, मानवी कामाच्या प्रत्येक क्षेत्रावर ताबा मिळवेल, आपल्या युद्धांसह सत्तेसाठीचे अंतर्गत संघर्ष आणि एक हुकूमशहा काढून दुसरा बसवणारे राजवाड्यातील उठाव आणेल, आणि या मार्गाच्या शेवटी अटळपणे असेल… मृत्यू! किंवा राज्ये नष्ट होतील आणि व्यक्ती व गटांच्या जिवंत पुढाकारावर आणि मुक्त करारावर आधारलेले नवे जीवन हजारो केंद्रांत पुन्हा सुरू होईल.” — Pyotr Kropotkin

मुक्त संघटन

“तुला हे मान्य करावे लागेल की स्वातंत्र्यात वेगवेगळ्या समाजांत वेगवेगळ्या सामाजिक व्यवस्था असतील—काही साम्यवादी, काही अगदी उलट—आणि त्यांच्यात स्पर्धा होईल; कोणती चांगली हे परिणाम ठरवतील. नाहीतर तुला स्पर्धा मोडावी, साम्यवाद लादावा, स्वातंत्र्य नाकारावे आणि प्रगतीच्या विरोधात उभे राहावे लागेल. मित्रा, जगाला गोष्टी लादण्याच्या नव्या पद्धती नव्हे, तर संधींवरील बंधने दूर करण्याची गरज आहे.” — Voltairine de Cleyre, The Individualist and the Communist ๖

“भूतकाळात जमा झालेल्या संपत्तीवर आपल्या सर्व सदस्यांचा समान हक्क आहे हे मान्य केल्यावर समाज शोषित आणि शोषक, शासित आणि शासक, दबलेले आणि वर्चस्व गाजवणारे असे विभाजन मानत नाही. तो स्वतःमध्ये सुसंवादी जुळवणी साधू पाहतो—समाजाचे प्रतिनिधित्व करतो असा खोटा दावा करणाऱ्या अधिकारसत्तेखाली सर्वांना आणून नव्हे, किंवा सगळ्यांना एकसारखे करून नव्हे, तर प्रत्येकाला स्वतंत्रपणे पुढाकार घेण्यास, कृती करण्यास आणि एकत्र येण्यास प्रोत्साहन देऊन. व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वाधिक विकास आणि त्याचबरोबर सर्व शक्य उद्दिष्टांसाठी, सर्व स्वरूपांत आणि पातळ्यांवर स्वेच्छेच्या संघटनांचा सर्वाधिक विकास हे त्याचे ध्येय असते. अशा संघटना सतत बदलतात, स्वतःला नव्याने घडवतात, टिकून राहण्याची कारणे स्वतःमध्ये बाळगतात आणि सर्वांच्या विविध आकांक्षांना प्रतिसाद देणारी नवी रूपे घेतात.” — Peter Kropotkin

“राज्य हा शब्द कधी एका विशिष्ट प्रकारच्या समाजासाठी वापरला जातो: एका ठरावीक प्रदेशात एकत्र आलेला मानवी समूह [...] तो “समाज” या शब्दाचा समानार्थी म्हणूनही वापरला जातो. या अर्थांमुळे विरोधकांना असे वाटते—किंवा तसे वाटत असल्याचे ते भासवतात—की अराजकतावादी सर्व सामाजिक बंध, सर्व सामूहिक काम नष्ट करू पाहतात आणि प्रत्येकाला एकाकी जीवन जगायला लावू पाहतात [...] म्हणून “राज्याचे उच्चाटन” यांसारख्या संज्ञा शक्य तितक्या कमी वापरून त्याऐवजी अधिक स्पष्ट आणि नेमकी संज्ञा, “सरकारचे उच्चाटन,” वापरणे चांगले, असे आम्हाला वाटते.” — Errico Malatesta

“स्वातंत्र्य हा लोकांना जबरदस्तीने कोंबण्याचा डबा नाही. ती अशी जागा आहे जिथे लोक जगू शकतात. ते कसे जगतील हे ती सांगत नाही; ती सदैव एवढेच सांगते की आपण जगू शकतो.” — Karl Hess

“व्यक्ती ही जीवनातील खरी वास्तविकता आहे—स्वतःमध्ये एक संपूर्ण विश्व. ती राज्यासाठी अस्तित्वात नाही, किंवा “समाज” अथवा “राष्ट्र” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या त्या अमूर्त संकल्पनेसाठीही नाही; ती शेवटी व्यक्तींचा समूहच आहे.” — Emma Goldman, “The Place of the Individual in Society” (1940)

“मी स्वतःचा आहे की दुसऱ्या कुणाचा किंवा कशाचा? माझी सामाजिक जबाबदारी मी स्वेच्छेने सामील झालेल्या आणि इच्छा असल्यास सोडू शकणाऱ्या अनेक अनौपचारिक, एकमेकांत मिसळणाऱ्या समूहांप्रती आहे, की मी कधीही सामील न झालेल्या एखाद्या संस्थेप्रती…?” — Colin Ward, The State and Society

“आपल्यासाठी आणि इतरांसाठी आपल्याला हवे असलेले स्वातंत्र्य हे निरपेक्ष, आधिभौतिक आणि अमूर्त स्वातंत्र्य नाही, जे प्रत्यक्षात अटळपणे दुर्बलांवरील दडपशाहीमध्ये बदलते; ते खरे, शक्य असलेले स्वातंत्र्य आहे—सामायिक हितांची जाणीव आणि स्वेच्छेची एकजूट.” — Errico Malatesta

“खऱ्या मुक्त समाजात साम्यवादाच्या एका प्रकारातून दुसऱ्यात, मग व्यक्तिवादाच्या कोणत्याही प्रकारात, आणि असे पुढे सहज व मुक्तपणे जाणे ही सर्वात साधी गोष्ट असेल. कोणत्याही समूहाने हे थांबवून एकच व्यवस्था प्रबळ करण्याचा प्रयत्न केला, तर क्रांतिकारक ज्या तीव्रतेने आजच्या व्यवस्थेला विरोध करतात त्याच तीव्रतेने त्या समूहाला विरोध केला जाईल.” — Max Nettlau

“परस्परवादाच्या सिद्धांतानुसार समाजाचे व्यापक हित त्याच उपायांनी सर्वाधिक साधते ज्यांनी व्यक्तीचे हितही सर्वाधिक साधते: व्यक्तीची कृती इतरांवर अतिक्रमण करत नसताना बंधनांपासून मुक्ती; माणसाच्या संधी कृत्रिमपणे मर्यादित करणारे सर्व घटक दूर करणे; आणि एका व्यक्तीच्या आवाक्याबाहेरची कामे करण्याची गरज पडल्यास स्वेच्छेने संघटना बांधणे. थोडक्यात, विशेषाधिकार आणि राज्यसंरक्षित मक्तेदारी नसलेल्या परिस्थितीत वस्तूंची स्वेच्छेने निर्मिती आणि परस्पर देवाणघेवाण.” — Clarence Lee Swartz, What Is Mutualism?

“स्वातंत्र्यवाद वरून लादता येत नाही. तो लादता न येणे हेच खरे तर स्वातंत्र्यवादाच्या यशाचे एक माप आहे.” — Samuel E. Konkin III

“सर्व प्रकारची सरकारे आजमावून आणि “व्यक्तीला आज्ञाधारक बनवू शकेल, पण स्वतः समाजाप्रती आज्ञाधारक राहण्यापासून पळणार नाही” असे सरकार असण्याचा न सुटणारा प्रश्न सोडवण्याचा प्रयत्न करून, मानवजातीला आता कोणत्याही सरकारच्या बंधनातून मुक्त व्हायचे आहे आणि सामायिक उद्दिष्टे साधणाऱ्या व्यक्तींतील मुक्त समजुतीतून संघटनेची गरज भागवायची आहे.” — Pyotr Kropotkin

परस्पर साहाय्य

“मैत्री इतकी वाढू शकत नाही की संपूर्ण पृथ्वीला सामावून घेईल. ती कायम लहान, वैयक्तिक, जिव्हाळ्याची, जाणीवपूर्वक केलेली, स्वेच्छेची आणि विकेंद्रित असते. हा तिचा गुण आहे, दोष नाही. मैत्रीत तुम्ही इच्छेनुसार लोकांशी जोडू शकता किंवा दूर जाऊ शकता, आणि तरीही आपले व्यक्तिमत्त्व, मनाचा खाजगी अवकाश आणि आपण कोण व आपल्याला काय हवे याची स्पष्टता जपू शकता. “समुदाय” उभारण्याऐवजी मैत्री केली, तर अनोळखी व्यापक समाजाच्या आज्ञा आणि तथाकथित सामायिक हित तुमचे विचार धूसर करण्याची गरज नाही.” — Against Community Building, Towards Friendship ๖

“माणूस या इतक्या व्यापक नैसर्गिक नियमाला अपवाद असेल, तर निसर्गाबद्दल आपल्याला माहीत असलेल्या सर्व गोष्टींना ते विरोधी ठरेल. सुरुवातीला इतक्या असुरक्षित अवस्थेत असलेल्या माणसाला इतर प्राण्यांप्रमाणे परस्पर साहाय्यात नव्हे, तर आपल्या प्रजातीच्या हिताची पर्वा न करता वैयक्तिक फायद्यासाठी बेफिकीर स्पर्धेत संरक्षण आणि प्रगतीचा मार्ग मिळाला असे मानावे लागेल. निसर्गातील एकात्मतेची जाणीव असलेल्या मनाला हा दावा अजिबात समर्थनीय वाटणार नाही. इतका असंभाव्य आणि तत्त्वतः असमर्थनीय असतानाही त्याला नेहमीच समर्थक मिळाले. काही लेखकांनी माणसाकडे नेहमी निराशावादी नजरेने पाहिले. आपल्या मर्यादित अनुभवातून त्यांना माणसाची वरवरचीच ओळख झाली; इतिहासातही युद्ध, क्रौर्य आणि दडपशाही यांवर नजर ठेवणाऱ्या वृत्तलेखकांनी सांगितलेलेच त्यांना मुख्यतः माहीत होते. म्हणून त्यांनी निष्कर्ष काढला की मानवजात म्हणजे नेहमी एकमेकांशी लढायला तयार असलेल्या सैलपणे जोडलेल्या जीवांचा समूह, ज्यांना केवळ एखाद्या अधिकारसत्तेचा हस्तक्षेपच रोखतो.” — Pyotr Kropotkin, Mutual Aid: A Factor of Evolution

“माफ करा, पण मला सम्राट व्हायचे नाही. ते माझे काम नाही. मला कुणावर राज्य करायचे किंवा कुणाला जिंकायचे नाही. शक्य असेल तर प्रत्येकाला मदत करायला आवडेल—ज्यू असो वा नसो, काळा असो वा गोरा. आपल्याला सगळ्यांनाच एकमेकांना मदत करायची आहे. माणसे अशीच असतात. आपल्याला एकमेकांच्या आनंदावर जगायचे आहे, दुःखावर नाही.” — Charlie Chaplin, final speech in The Great Dictator (1940)

“एकजूट काही अर्थांनी दानधर्माच्या विरुद्ध आहे. दानधर्म ही मदत देण्याची अशी पद्धत आहे जी समूहांमधील उतरंडीचे नाते अधिक घट्ट करते. श्रीमंतांनी दान केल्यास गरीब अधिकच त्यांच्यावर अवलंबून राहतात. पण गरीबांनी समानतेने संसाधने वाटण्यासाठी एकत्र संघटित होणे म्हणजे एकजूट.” — Life Without Law

“एकजूट हेच आपले स्वातंत्र्य मिळवण्याचे आणि टिकवण्याचे साधन आहे. दुसऱ्यासाठी काम करावे लागू नये म्हणून आपण एकत्र काम करण्यास सहमत होतो. एकमेकांशी वाटून घेतल्याने आपले पर्याय वाढतात, त्यामुळे कमी नव्हे तर अधिक आनंद उपभोगता येतो. परस्पर साहाय्य माझ्याही हिताचे आहे: परस्पर आदर आणि सामाजिक समानतेवर आधारित करार इतरांशी करणे मला फायद्याचे वाटते; कारण मी एखाद्यावर वर्चस्व गाजवले, तर वर्चस्वाला वाव देणाऱ्या परिस्थिती अस्तित्वात आहेत, आणि बहुधा कधीतरी माझ्यावरही कुणीतरी वर्चस्व गाजवेल.” — An Anarchist FAQ

“आपले गोरे बांधव आपल्याला सुसंस्कृत करायला येण्यापूर्वी आपल्याकडे तुरुंग नव्हते. त्यामुळे गुन्हेगार नव्हते. कुलपे किंवा चाव्या नव्हत्या, म्हणून चोरही नव्हते. एखादी व्यक्ती इतकी गरीब असे की तिच्याकडे घोडा, टिपी किंवा घोंगडी नसे, तर दुसरी व्यक्ती तिला त्या वस्तू देई. व्यक्तिगत वस्तूंना फार किंमत देण्याइतके आपण सुसंस्कृत नव्हतो. वस्तू हव्या असत त्या इतरांना देता याव्यात म्हणून. पैसे नव्हते, म्हणून माणसाचे मूल्य त्याने मोजता येत नव्हते.” — John Fire Lame Deer, Lame Deer, Seeker of Visions

“इतरांच्या व्यक्तिमत्त्वाशी सहकार्य करून अधिक बळकट झालेल्या प्रत्येकाच्या अनोख्या शक्तीने किती अद्भुत परिणाम घडवले आहेत… आपापसांत संघर्ष करण्याऐवजी सहकार्याने मानवजातीच्या अस्तित्वाला आणि उत्क्रांतीला हातभार लावला आहे… फक्त परस्पर साहाय्य आणि स्वेच्छेचे सहकार्य… व्यक्ती आणि संघटनांच्या मुक्त जीवनाचा पाया घालू शकते.” — Emma Goldman, Red Emma Speaks, p. 118

“कामगारांची मालकी आणि ग्राहक सहकारी संस्था बाजाराचाच भाग आहेत; परस्पर साहाय्य संस्था आणि मोफत दवाखानेही बाजाराचा भाग आहेत; स्वेच्छेच्या कामगार संघटना, संमतीवर आधारित कम्यून आणि सध्याच्या भांडवलशाही व्यवस्थेला असंख्य पर्यायही तसेच.” — Charles Johnson, Markets Not Capitalism

“परस्पर साहाय्य आणि थेट कृतीत सहभागी झाल्याने राज्यरचनेने विखुरलेल्या समाजांना पुन्हा बळ देणारी एकजूट निर्माण होते.” — Joseph Parampathu, Creative Destruction: Rethinking Failure after the State (2021)

“समुदायातील देवाणघेवाणीची जाळी तयार करणे आणि त्यात सहभागी होणे, शहरी शेती, घरामागील बागा, शेतकरी बाजार, पोलिसांऐवजी असलेल्या पर्यायांना पाठिंबा आणि लोकांना थेट जोडणाऱ्या विकेंद्रित तंत्रज्ञानाला पाठिंबा—या गोष्टी व्हर्टिकल अगोरिझममध्ये येतात. या पावलांत राज्याचे चलन वापरले जाऊ शकते आणि म्हणून ती पूर्णतः काउंटर-इकॉनॉमिक असतीलच असे नाही; तरी राज्य आणि कॉर्पोरेट वर्गांवरील अवलंबनाला आव्हान देण्यासाठी ती महत्त्वाची आहेत. इतर काही पावलांत पैशांची देवाणघेवाण होतही नाही, तरी ती अवलंबन कमी करतात: नैतिक पाठिंबा देणे आणि विद्यमान स्थिती बदलणारे व समुदायातील नाती घट्ट करणारे तंत्रज्ञान प्रसारित करणे.” — Derrick Broze, Vertical and Horizontal Agorism

“अशा रीतीने “भौगोलिक समूहांसाठी स्वतंत्र कम्यून आणि सामाजिक कार्यांवर आधारित समूहांसाठी कामगार संघटनांचे मोठे महासंघ” विकसित होतील; हे दोन्ही एकमेकांत गुंफलेले असतील आणि समाजाच्या गरजा भागवण्यासाठी एकमेकांना आधार देतील. त्यांच्याबरोबर “वैयक्तिक जवळिकीवर आधारित अगणित समूह—अमर्याद विविधतेचे, दीर्घकाळ टिकणारे किंवा अल्पकाळचे, त्या क्षणाच्या गरजेनुसार कोणत्याही उद्देशासाठी निर्माण होणारे” असतील. हे “तीन प्रकारचे समूह” “सर्व सामाजिक गरजा—उपभोग, उत्पादन आणि देवाणघेवाण, संपर्क, स्वच्छताव्यवस्था, शिक्षण, आक्रमणापासून परस्पर संरक्षण, परस्पर साहाय्य, प्रदेशाचे रक्षण, आणि शेवटी विज्ञान, कला, साक्षरता व मनोरंजन—भागवतील.”” — Pyotr Kropotkin

“पोलिसांची छळवणूक आणि शहरांचे नियम यांमधून गरिबीला गुन्हा ठरवल्याने विस्थापित आणि गरीब लोकांना पुन्हा उभे राहण्यास मदत करण्याच्या प्रयत्नांना अडथळा येतो. समाजात समानता वाढवण्यासाठी आम्ही आपल्या परिसरात अन्न वाटत राहू आणि बेघर लोकांबरोबर तसेच चांगल्या भविष्यासाठी काम करणाऱ्या इतर संघटनांबरोबर एकजूट उभारू.” — Food Not Bombs

अहिंसा

“अनेक पीडितांना आशा आणि मोजक्या पीडकांना भीती देणे हे आपले काम आहे. आपण पहिली गोष्ट करून अनेकांना आशा दिली, तर मोजक्यांना त्यांच्या आशेची भीती वाटलीच पाहिजे. अन्यथा त्यांना घाबरवणे आपले ध्येय नाही; गरिबांसाठी आपल्याला सूड नव्हे तर आनंद हवा आहे. गरिबांच्या हजारो वर्षांच्या दुःखाचा सूड तरी कसा घेतला जाऊ शकतो?” — William Morris ๖

“पद्धत म्हणून अहिंसक कृती ही अहिंसक समाजाच्या ध्येयाशी सुसंगत आहे. ध्येयाचेच प्रतिबिंब असलेल्या पद्धती वापरणे म्हणजे भावी स्थिती आजच जगणे: पद्धती ध्येयाची आगाऊ झलक देतात किंवा ते आजपासूनच प्रत्यक्षात आणतात. त्यातून हव्या असलेल्या जीवनाचा सराव आणि अनुभव मिळतो. मोहीम अयशस्वी झाली तरी ध्येयाचा काही भाग घडतो आणि प्रयत्न योग्य दिशेने राहतात. संघटित हिंसाचार नसलेला समाज हे ध्येय असेल, तर अहिंसक कृतीचे हे सारे फायदे आहेत: हिंसेविना जगण्याचा अनुभव मिळतो; मोहीम फसली तरी आताच हिंसा कमी होते; आणि प्रयत्न अहिंसक दिशेनेच जातात.” — How Nonviolence is Misrepresented

“दुसऱ्याला दुखावण्यासाठी वापरलेले शारीरिक बळ म्हणजे हिंसा; मानवी संघर्षाचे ते सर्वांत क्रूर रूप आहे आणि ती अत्यंत भ्रष्ट करणारी असते. ती स्वभावतः माणसाच्या उत्तम भावनांना गुदमरवते आणि समाजविघातक गुण वाढवते: क्रौर्य, द्वेष, सूड, वर्चस्व आणि जुलूम करण्याची वृत्ती, दुर्बलांचा तिरस्कार आणि बलवानांपुढे लोटांगण. चांगल्या हेतूसाठी हिंसा वापरली तरी हा घातक कल दिसतो […] सर्व प्रकारच्या दडपशाहीविरुद्ध बंड करणारे आणि प्रत्येकाच्या संपूर्ण स्वातंत्र्यासाठी लढणारे अराजकतावादी, ज्यांनी दडपशाहीला प्रतिकार करण्याच्या पलीकडे जाऊन स्वतःच दडपशाही बनणारी हिंसा सहजपणे टाळली पाहिजे, तेही क्रूर बळाच्या गर्तेत पडू शकतात […]” — Errico Malatesta, Violence as a Social Factor (1895)

“क्रूर, मानवताविरोधी भावनांना मान्यता देऊन त्यांना चळवळीची रणनीती म्हणून तत्त्वाचा दर्जा देणे… दुष्ट आणि प्रतिक्रांतिकारक आहे.” — Errico Malatesta

“दक्षिण कॅरोलिना विद्यापीठाच्या अभ्यासानुसार व्हिएतनाम युद्धादरम्यान अमेरिकेत हिंसा ४२ टक्क्यांनी वाढली. यात आश्चर्य नाही. आपले नेते कायदा मोडतात, मग आपण का नाही? सरकार इतर देशांना बॉम्बची धमकी देत असेल, तर आपण एकमेकांना बंदुकीची धमकी का देऊ नये? नेते पृथ्वीवर बलात्कार करत असतील, तर आपण आपल्या शेजाऱ्यांवर का करू नये? नेते भीती आणि हिंसेचे वातावरण निर्माण करतात. मग अमेरिकन लोक एकमेकांची हत्या, लूट आणि अंगभंग करतात तेव्हा ते आश्चर्यचकित का होतात?” — Philip Berrigan, Fighting the Lamb’s War: Skirmishes with the American Empire (1996)

“राज्य नागरिकांविरुद्ध पोलिसबळ वापरून टिकते. हिंसेतून जन्मलेले आणि हिंसेच्या आधाराने उभे असलेले राज्य खरी शांतता कधीच प्रस्थापित करू शकत नाही.” — Philip Berrigan, Fighting the Lamb’s War: Skirmishes with the American Empire (1996)

“इतिहासात सर्वांत भयानक गोष्टी—युद्ध, नरसंहार आणि गुलामगिरी—अवज्ञेमुळे नव्हे, तर आज्ञापालनामुळे घडल्या आहेत.” — Howard Zinn, Declarations of Independence: Cross-Examining American Ideology

“जगातील मोठे गुन्हे नियम मोडणारे नव्हे तर नियम पाळणारे लोक करतात. आदेशांचे पालन करणारेच बॉम्ब टाकतात आणि गावांतील लोकांची कत्तल करतात.” — Banksy, Wall and Piece

“यापुढे सेवा करायची नाही असा निर्धार करा, आणि त्याच क्षणी मुक्त व्हाल. अत्याचाऱ्याला हात लावून खाली पाडा असे मी सांगत नाही; फक्त त्याला आधार देणे थांबवा. मग पाया काढलेल्या विशाल पुतळ्याप्रमाणे तो स्वतःच्या वजनाने पडून तुकडे होताना तुम्ही पाहाल.” — Étienne de La Boétie, Discourse on Voluntary Servitude

“हिंसा वापरण्याची सरकारी क्षमता बंडखोरांपेक्षा खूप अधिक आहे. खरं तर हिंसक बंडामुळे दडपशाही करणारी राजवट अनेकदा बळकट होते; बंडखोरांच्या हिंसेमुळे दडपशाही आवश्यक आहे असा विश्वासार्ह दावा ती करू शकते. हिंसेत सरकारचा तुलनात्मक फायदा आहे. लोकांचा फायदा मात्र सहकार्य काढून घेण्यात आहे; त्यांच्या सहकार्याशिवाय सरकार टिकणे जवळपास अशक्य असते. कर न भरण्याचे आंदोलन, बहिष्कार, सार्वत्रिक संप आणि कायदे पाळण्यास व्यापक नकार यांचा सरकारवर काय परिणाम होईल याचा विचार करा. हे मार्ग अहिंसक आहेत, पण सर्वांनी सातत्याने वापरल्यास कोणतेही सरकार घाबरेल. अहिंसेचे आणखी फायदे आहेत. ती हिंसेपेक्षा कमी धोकादायक आणि टोकाची वाटत असल्याने व्यापक जनसमर्थन सहज … मिळते. भाग घेण्याचा खर्च कमी असल्याने अधिक लोक सहभागी होण्याची शक्यता असते. पारंपरिक लढाऊ भूमिकांमध्ये नसणारी मुले, स्त्रिया आणि वृद्धही अहिंसक संघर्षात प्रभावीपणे सहभागी होऊ शकतात. विरोधकांचे मत बदलण्याची आणि सत्ताधाऱ्यांत मतभेद निर्माण करण्याची शक्यता अधिक असते. जीवित आणि मालमत्तेची हानी बहुधा खूप कमी होते. आणि ती हिंसक कृतीपेक्षा अधिक विकेंद्रित असल्याने यशस्वी झाल्यावर अधिक दडपशाही करणारे राज्य निर्माण होण्याचा धोका कमी असतो.” — Bryan Caplan, “The Literature of Nonviolent Resistance and Civilian-Based Defense”

“सरकार लोकांना सांगते की परकीय आक्रमणाचा किंवा आपल्यातच असलेल्या शत्रूंचा धोका आहे आणि त्यातून सुटण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे सरकारची गुलामासारखी आज्ञा पाळणे. क्रांती आणि हुकूमशाहीत हे स्पष्ट दिसते, पण सरकारी सत्ता जिथे आहे तिथे ते कायम असते. प्रत्येक सरकार आपल्या अस्तित्वाचे आणि हिंसक कृत्यांचे समर्थन करते: ते नसते तर परिस्थिती खूपच वाईट झाली असती असे सांगते. लोकांना धोका पटवल्यानंतर त्यांना नियंत्रणात आणते आणि मग दुसऱ्या देशावर हल्ला करायला भाग पाडते. त्यामुळे इतर देशांकडून हल्ला होण्याचा धोका असल्याचा सरकारचा दावा लोकांना खरा वाटू लागतो.” — Leo Tolstoy, Christianity and Patriotism (1895)

“हिंसा वापरण्याची वेळ आली की तुम्ही व्यवस्थेचा खेळ खेळता. सत्ताधारी तुम्हाला चिडवतील—दाढी ओढतील, चेहऱ्यावर टिचकी मारतील—जेणेकरून तुम्ही लढाल. तुम्ही हिंसक झाल्यावर त्यांना तुमच्याशी कसे वागायचे हे ठाऊक असते. अहिंसा आणि विनोद कसे हाताळायचे हेच त्यांना कळत नाही.” — John Lennon

“स्वतःचे आणि इतरांचे दडपशाहीपासून रक्षण करण्याखेरीज हिंसा वापरणे आपल्याला शक्य नाही आणि आपली तशी इच्छाही नाही.” — Errico Malatesta

“म्हणून आपण सैन्याऐवजी स्थानिक संरक्षणाची जाळी उभारतो. सत्तेऐवजी विश्वास उभारतो. आनंदी खेळ आणि ठाम बंड एकत्र आणतो. एकजुटीतून प्रेम दाखवतो आणि धाडसी जिज्ञासा, प्रयत्न आणि मैत्रीच्या धर्मनिंदक कृतींतून आपल्या सामूहिक ओळखी आणि भौगोलिक निष्ठांना दगा देतो. बंद गट नव्हे तर जिवंत जाळी उभारतो. एकटे वाटले तरी आपण जहाल विचारांच्या विणीत गुंफलेले आहोत. आपल्या कृती आणि विचार, लहान-मोठ्या प्रतिकारातून आपण काहीतरी विलक्षण घडवत आहोत. तुमची वेदना आणि लढा खरोखर गंभीर आहेत; पण आपले बंधही खरे आहेत. त्यांनी कितीही प्रयत्न केले तरी अराजकतावाद कधीच संपवता येणार नाही. आशेची किंमत सतत वाढत असतानाही आपण धैर्य धरू शकतो. तुम्ही एकटे नाही.” — Stigmergic Parity and Revolt

प्रत्यक्ष कृती

“लोक विचारतात, आपल्या छोट्याशा प्रयत्नाचा काय उपयोग? एकावेळी एक वीट रचावी, एक पाऊल टाकावे लागते हे त्यांना दिसत नाही. तलावात टाकलेला छोटा दगड सगळ्या दिशांना पसरणाऱ्या लाटा निर्माण करतो. आपला प्रत्येक विचार, शब्द आणि कृती तशीच असते. कुणालाही बसून हताश होण्याचा अधिकार नाही. काम खूप आहे.” — Dorothy Day ๖

“विचारशील आणि निष्ठेने काम करणारा छोटासा नागरिकांचा समूह जग बदलू शकतो याबद्दल कधी शंका घेऊ नका; प्रत्यक्षात जग बदलले ते नेहमी अशाच लोकांमुळे.” — Margaret Mead

“जग तुमच्या मताने नव्हे, तुमच्या उदाहरणाने बदलते.” — Paulo Coelho

“अन्यायकारक कायदे आहेत; आपण ते पाळण्यात समाधानी राहायचे? की ते बदलण्याचा प्रयत्न करून यश मिळेपर्यंत पाळत राहायचे? की लगेच मोडायचे? अशा सरकारखाली बहुतेक लोकांना वाटते की कायदे बदलण्यास बहुमत पटेपर्यंत थांबले पाहिजे. प्रतिकार केला तर उपाय मूळ समस्येपेक्षा वाईट होईल असे त्यांना वाटते. पण उपाय अधिक वाईट करणारी सरकारच असते. तेच त्याला आणखी वाईट करते. ते सुधारणा आधीच ओळखून त्यासाठी तयारी का करत नाही? आपल्या शहाण्या अल्पसंख्येचा आदर का करत नाही? दुखावले जाण्याआधीच ते ओरडते आणि प्रतिकार का करते? नागरिकांनी त्याच्या चुका दाखवाव्यात आणि त्याच्या अपेक्षेपेक्षा चांगले करावे याला ते प्रोत्साहन का देत नाही?” — Henry David Thoreau, Civil Disobedience

“इतिहास वाचलेल्या प्रत्येकाच्या दृष्टीने अवज्ञा हा माणसाचा मूळ सद्गुण आहे. प्रगती अवज्ञेमुळे झाली आहे—अवज्ञेमुळे आणि बंडामुळे.” — Oscar Wilde, The Soul of Man under Socialism

“त्यांनी हे शिकले पाहिजे की त्यांची शक्ती मतांच्या संख्येत नसून उत्पादन थांबवण्याच्या क्षमतेत आहे.” — Voltairine de Cleyre, Direct Action

“नव्या व्यवस्थेत कामगार संघटनांच्या नोकरशाहीचे मुख्य काम होते संघटनेच्या नेतृत्वाची मंजुरी न घेता सामान्य कामगारांनी केलेली कृती दडपणे, कामाच्या ठिकाणी थेट कृती दडपणे आणि कामगार चळवळ राष्ट्रीय कामगार संबंध मंडळाच्या नियमांनुसार जाहीर केलेल्या संपापुरती मर्यादित ठेवणे.” — Kevin Carson

“अगोरिझमनुसार कॉन्किनने “फायद्याची नागरी अवज्ञा” असे म्हटलेल्या मार्गाने राज्याला दिले जाणारे समर्थन टप्प्याटप्प्याने मागे घ्यावे. राज्याची कामे विकेंद्रित संस्थांकडे सोपवून त्याचा महसूल आणि उद्देश कमी करणे हा मुक्त बाजार मिळवण्याचा सर्वाधिक व्यवहार्य मार्ग असल्याचे तो मानतो.” — “Agorism,” Encyclopedia, describing Konkin’s strategy

“कर न भरण्यामागची कारणे मी आधीच लिहीत आहे, कारण तुमच्या कार्यालयाने नुकतेच कळवले की माझ्या सातत्याने कर भरण्यास नकार दिल्यामुळे मला तुरुंगात टाकले जाईल. अटक झाल्यावर १९४८ मधील त्या वेळेपर्यंतच्या माझ्या उत्पन्नाचा योग्य हिशेब मी देईन. मुख्यतः युद्ध लढण्यासाठीच अस्तित्वात असलेले सरकार अन्यायकारक आहे हा माझा विश्वास गेल्या सहा वर्षांत, प्रत्येक वेळी कर न भरताना तुमच्या विभागाला दिलेल्या निवेदनांत आणि Catholic Worker मधील लेखांत मांडला आहे.” — Ammon Hennacy

“या वर्षी हजार लोकांनी कर भरला नाही, तर ती हिंसक किंवा रक्तरंजित कृती ठरणार नाही; कर भरून राज्याला हिंसा आणि निष्पापांचे रक्त सांडण्यासाठी सक्षम करणे ही हिंसा ठरेल. शांततापूर्ण क्रांती शक्य असेल, तर तिची व्याख्या हीच आहे. करसंकलन अधिकारी किंवा अन्य कर्मचारी मला विचारेल, जसे एकाने विचारले, “पण मी काय करू?” तर मी म्हणेन, “खरोखर काही करायचे असेल तर पदाचा राजीनामा द्या.” शासिताने निष्ठा नाकारली आणि अधिकाऱ्याने पद सोडले की क्रांती पूर्ण होते. पण रक्त वाहिलेच, तरी विवेक जखमी झाला की वेगळ्या प्रकारचे रक्त वाहत नाही काय? या जखमेतून माणसाचे खरे पुरुषत्व आणि अमरत्व बाहेर वाहते, आणि तो कायमचा मरतो. हे रक्त मला आताच वाहताना दिसते.” — Henry David Thoreau, Civil Disobedience

“गरीबांना ते उपलब्ध नसेल तर ते मूलगामीही नाही आणि क्रांतिकारकही नाही.” — Anonymous

“मळ्यातील गुलामांनी बसून आपल्या मालकांना मत देण्याची, प्रचार आणि उमेदवारांवर शक्ती खर्च करण्याची कल्पना करता येईल का, जेव्हा ते “भूमिगत रेल्वे”मार्गे पळून जाऊ शकतात? ते नक्कीच “काउंटर-इकॉनॉमिक” पर्याय निवडतील; डॉ. रॉथबार्डही त्यांना तसेच सांगतील, “गुलामगिरी संपवणाऱ्या गुलाममालकांच्या पक्षाला” निवडून येईपर्यंत मळ्यातच थांबण्याचा मोह त्यांना घालणार नाहीत.” — SEK III

“श्रीमंत लोक तुम्हाला मतदानाने त्यांची संपत्ती काढून घेऊ देतील, असा भ्रम कधी बाळगू नका.” — Lucy Parsons

“कोणतीही महान कल्पना सुरुवातीला कायद्याच्या चौकटीत बसू शकत नाही. कशी बसेल? कायदा स्थिर आहे, बदलत नाही; परिस्थिती, ठिकाण किंवा काळाची पर्वा न करता सगळ्यांना बांधून ठेवणाऱ्या गाडीच्या चाकासारखा आहे.” — Emma Goldman, 1917

“आपल्याला सर्वांत मोठा बदल उपभोगातून उत्पादनाकडे करायचा आहे, आपल्या बागेत अगदी थोड्या प्रमाणात का होईना. आपल्यातील दहा टक्के लोकांनी असे केले तरी सर्वांसाठी पुरेसे असेल. म्हणूनच बाग नसलेले, ज्यावर हल्ला करतात त्याच व्यवस्थेवर अवलंबून असलेले आणि अन्न व निवाऱ्याऐवजी शब्द आणि गोळ्या निर्माण करणारे क्रांतिकारक निष्फळ ठरतात.” — Bill Mollison

संधीची खिडकी

“आजच्या वास्तवाशी लढून तुम्ही गोष्टी बदलत नाही. काहीतरी बदलायचे असेल, तर जुना नमुना निरुपयोगी करणारा नवा नमुना उभारा.” — Buckminster Fuller ๖

“राज्य ही क्रांतीने नष्ट करता येणारी वस्तू नाही; ती एक स्थिती, माणसांमधील विशिष्ट नाते आणि वागण्याची पद्धत आहे. वेगळी नाती बांधून, वेगळे वागून आपण ते दूर करतो.” — Gustav Landauer, quoted by Colin Ward in The State and Society

“आपण भांडवलशाहीत राहतो; तिच्या सत्तेतून सुटका नाही असे वाटते—पण राजांचा कथित दैवी अधिकारही एके काळी असाच वाटत होता.” — Ursula K. Le Guin, National Book Awards acceptance speech (2014)

“सरकार किंवा राज्य नावाच्या या मोठ्या यंत्रातील चाके एकामागून एक कमी, सोपी, विकेंद्रित आणि बंद करत राजकीय किंवा सरकारी व्यवस्था आर्थिक व्यवस्थेत विरघळवणे, त्यात बुडवणे आणि नाहीशी करणे.” — Pierre-Joseph Proudhon, General Idea of the Revolution in the Nineteenth Century

“या पृथ्वीवर टिकून राहण्यासाठी मानवजातीला सहकारी, विकेंद्रित आणि लवचिक उत्पादन पद्धतीकडे मोठे वळण घ्यावे लागेल.” — Eric Fleischmann

““दुहेरी सत्ता” म्हणजे विद्यमान जगाशी लढताना नव्या जगाचे बीज तयार करणे: “जुन्याच्या कवचात नवे बांधणे.” म्हणजे कामगारांच्या स्वव्यवस्थापनाच्या संस्थांना प्रोत्साहन देणे, जिथे आपण स्वायत्तता वापरू शकतो आणि मालक व सरकारची सत्ता मर्यादित करू शकतो, जोपर्यंत दोघांना सामोरे जाऊन दूर करण्याची क्षमता येत नाही. अशा रणनीतीत सत्ताधारी संस्थांना थेट आव्हान दिले जाते आणि त्याच वेळी आपल्या कल्पनेतील नव्या संस्था प्रत्यक्षात आगाऊ दिसू लागतात. म्हणून ती केवळ राज्याला विरोध करत नाही, तर क्रांतिकारी स्थितीत येणाऱ्या कठीण संघर्षांसाठी आणि प्रश्नांसाठी आपल्याला तयारही करते.” — Beyond Resistance

जेम्स लिव्हिंग्स्टन आणि मिशेल बाउवेन्स यांसारख्या लेखकांनी श्रेणीबद्ध व्यवस्थेकडून जाळ्यांकडे होणाऱ्या संक्रमणासाठी आधीच्या संक्रमणांचा स्पष्टपणे आदर्श म्हणून वापर केला आहे. आपली उजवी आणि डावी राजकीय संस्कृती भांडवलशाहीनंतरच्या संक्रमणाकडे फ्रेंच आणि रशियन क्रांतींच्या दृष्टिकोनातून पाहते—अचानक उठाव आणि प्रामुख्याने राज्यसत्ता ताब्यात घेणे—पण ते तसेच होईल असे मानण्याचे कारण नाही. पश्चिम रोमन साम्राज्य आणि सरंजामशाही यांच्या ऱ्हासासारखी, अनेक दशकांची तुलनेने संथ प्रक्रियाही ती असू शकते.

[…]

सुमारे पाचशे वर्षांची भांडवलशाही व्यवस्था, आधीच्या ऐतिहासिक व्यवस्थांप्रमाणे, एकसंध नाही; ती परस्परांवर परिणाम करणाऱ्या सामाजिक रचनांचा समूह आहे—काहींचा उदय होतो, काहींचा ऱ्हास. म्हणून भांडवलशाहीची जागा घेण्यासाठी एकत्रित पुरोगामी शक्तीने घडवलेली नाट्यमय तूट अपरिहार्य नाही. यूजीन हॉलंड म्हणतात तसे:

समाज किंवा उत्पादनपद्धती सुरुवातीपासूनच एक पूर्ण व्यवस्था आहे असे तुम्ही मानता तेव्हाच संपूर्ण व्यवस्थेशी असा मूलगामी संबंधविच्छेद आवश्यक ठरतो. […] घटकांना वर्चस्व गाजवणारे, जुन्या काळातून उरलेले आणि नव्याने उदयाला येणारे असे समजल्यास चांगल्या समाजाच्या शक्यता खूप वाढतात; कारण नकारात्मक घटकांवर (बहुधा वर्चस्व गाजवणाऱ्यांवर) टीका करून त्यांना नाकारतानाच सकारात्मक घटकांना (उदयाला येणाऱ्यांना) पाठिंबा देता येतो. […]

अखेरीस जुन्या व्यवस्थेच्या शक्ती संक्रमण रोखण्याचा प्रयत्न करतात आणि अपयशी होतात, तेव्हा परिस्थितीचा निकाल लागतो.

[…] आपली सध्याची परिस्थिती अनुकूल आहे […] कारण लोकांची समाज घडवण्याची शक्ती इतकी परिपक्व झाली आहे की संवाद आणि सहकार्याच्या जाळ्यांमधून आणि सामायिक गोष्टींच्या निर्मितीतून ते स्वतःच पर्यायी लोकशाही समाज टिकवू शकतात. इथे वेळेचा प्रश्न निर्णायक ठरतो. निर्णायक तुटीचा क्षण कधी येतो? […]

क्रांतिकारी राजकारणाने लोकसमूहांच्या हालचालीत आणि सामायिक, सहकारी निर्णयांच्या संचयात नवे जग निर्माण करू शकणाऱ्या तुटीचा क्षण […] ओळखला पाहिजे.

पण अंतिम तूट कितीही अचानक आणि नाट्यमय वाटली तरी ती “जुन्या समाजाच्या कवचात नव्या समाजाची रचना उभारण्याच्या” आधीपासून चाललेल्या दीर्घ प्रक्रियेचेच शिखर असते.

[…]

जॉन हॉलवे यांचाही असा युक्तिवाद आहे की सरंजामशाहीकडून भांडवलशाहीकडे झालेल्या संक्रमणाप्रमाणे भांडवलशाहीनंतरचे संक्रमण ही “मधल्या जागांमध्ये घडणारी प्रक्रिया” असेल.

[…]

भांडवलशाही कंपनी आणि राज्य या दोघांना पर्याय म्हणून सामायिक संसाधनांवर आधारलेले समवयस्क उत्पादन पुढील गोष्ट शक्य करते:

भांडवलाच्या नियंत्रणाबाहेर मोठ्या प्रमाणात असलेल्या नव्या जीवनपद्धतींनी आणि खूप प्रमाणात सामाजिकीकरण झालेल्या उत्पादनसाधनांनी उपयोगमूल्याचे थेट सामाजिक उत्पादन. या नव्या प्रक्रिया भांडवलशाहीनंतरच्या आहेत, कारण त्यांना स्वतःचे सातत्य राखण्यासाठी भांडवलाच्या कोणत्याही विशिष्ट भूमिकेची गरज उरलेली नाही.

— Kevin Carson, The Desktop Regulatory State, “The Transition from Hierarchies to Networks”

“आपल्यावर राज्य करणाऱ्या सत्तेला कायद्याने तिच्या कारभारात बदल करण्यास भाग पाडणे अशक्य ठरले, आणि विविध कारणांमुळे त्या सत्तेला नाकारणारे लोक बळाचा वापर करून उलथवू शकत नसतील किंवा तसे करू इच्छित नसतील, तर स्वतंत्र, पर्यायी किंवा समांतर [समाज] उभा करणे हाच एकमेव सन्माननीय मार्ग आहे.” — Ivan Jirous, Parallel Polis: An Inquiry, as quoted by Academy of Ideas

“दुर्दैवाने पर्यायी आर्थिक संस्था मोठ्या भांडवलशाही कॉर्पोरेट अर्थव्यवस्थेच्या चौकटीत काम करतात. ज्या बाजारपेठांमध्ये मोठ्या कंपन्यांची संस्कृती वरून खाली चालणारी आणि श्रेणीबद्ध आहे, तिथे त्या स्पर्धा करतात आणि स्वतःही ती संस्कृती स्वीकारण्याचा मोठा धोका असतो. म्हणूनच नफा न कमावणाऱ्या आणि सहकारी क्षेत्रात असे व्यवस्थापन दिसते की ज्याचा भांडवलशाही समकक्षांपासून फरक कळत नाही: प्रतिष्ठेसाठी मोठे पगार, मधल्या व्यवस्थापनात अनावश्यक पदांची गर्दी, निरर्थक नोकरशाही आणि प्रेरणा व व्यवस्थापनाच्या नव्या सिद्धांतांचे अंधानुकरण. भांडवलशाही वित्तव्यवस्था हा प्रश्न अधिक बिकट करते; कारण तळापासूनची रचना अधिक कार्यक्षम असतानाही ती रूढ संघटनात्मक नमुना पाळणाऱ्या कंपन्यांना कर्जाच्या स्वरूपात प्रोत्साहन देते.” — Kevin Carson, Building the Structure of the New Society Within the Shell of the Old

“समपातळीवरच्या जाळ्यातील संपर्क तंत्रज्ञानामुळे लोकांच्या सामूहिक जाणिवेत अभूतपूर्व वेगाने गुणात्मक बदल घडू शकतात. डग मॅकॲडम यांनी “बोधात्मक मुक्ती” ही संज्ञा अशा “प्रक्रियेसाठी वापरली ज्यात लोक अचानक आणि सामूहिकपणे ठरवतात की त्यांना आता भीती वाटत नाही, त्यांची अलीकडची भीती किंवा उदासीनता खोटेपणावर आधारलेली होती आणि जुन्या विचारपद्धतीकडे परत जाणे शक्य नाही.” जेव्हा निर्णायक संख्येने लोक बदल अटळ आहे असे ठरवतात, तेव्हा तो अटळ होतो. जाळ्यातील संपर्कामुळे ही निर्णायक संख्या अचानक आणि अनपेक्षितपणे एकत्र येऊ शकते.” — Kevin Carson, The Desktop Regulatory State: The Question of Repression

“मानवी इतिहासातील सर्वाधिक प्राणघातक सामूहिक हत्यांना पूर्णपणे वेगळा आणि चांगला समाज घडवण्याच्या इच्छेने चालना मिळाली, ही एक दुःखद विडंबना आहे. आदर्श समाज आखण्याचा प्रयत्न जगातील काही अत्यंत भयंकर गुन्ह्यांचे समर्थन करण्यासाठी वापरला गेला आहे.” — Benjamin A. Valentino

“सर्वात जहाल क्रांतिकारकही क्रांतीच्या दुसऱ्या दिवशी पुराणमतवादी बनेल.” — Hannah Arendt

“सर्व आधुनिक क्रांतींचा शेवट राज्यसत्ता अधिक बळकट होण्यात झाला आहे. १७८९ ने नेपोलियन आणला; १८४८ ने नेपोलियन तिसरा; १९१७ ने स्टालिन; इटलीतील विसाव्या शतकाच्या तिसऱ्या दशकातील अशांततेने मुसोलिनी; वायमार प्रजासत्ताकाने हिटलर. विशेषतः पहिल्या महायुद्धाने दैवी अधिकाराचे अवशेष संपवल्यानंतर, या क्रांतींनी मानवतेचे आणि खऱ्या स्वातंत्र्याचे शहर उभारण्याचा अधिकाधिक धाडसी दावा केला. प्रत्येक वेळी राज्याच्या वाढत्या सर्वशक्तिमत्तेने या आकांक्षेला मान्यता दिली. असे होणे अपरिहार्यच होते असे म्हणणे चुकीचे ठरेल. पण ते कसे घडले हे तपासता येईल आणि कदाचित धडा घेता येईल. या निबंधाचा विषय नसलेली काही स्पष्टीकरणे बाजूला ठेवली, तर आधुनिक राज्याच्या विचित्र आणि भीतीदायक वाढीकडे अतिरेकी तांत्रिक आणि तात्त्विक महत्त्वाकांक्षांचा तार्किक परिणाम म्हणून पाहता येते. त्या खऱ्या बंडखोरीच्या भावनेपासून दूर होत्या, पण त्यांनी आपल्या काळातील क्रांतिकारी भावनेला जन्म दिला. मार्क्सचे भविष्यसूचक स्वप्न आणि हेगेल किंवा नित्शे यांच्या अतिप्रेरित भाकितांनी, देवाचे शहर उद्ध्वस्त झाल्यानंतर, विवेकी किंवा अविवेकी असे राज्य साकार केले; दोन्ही प्रकारांत ते दहशतीवर आधारलेले होते.” — Albert Camus, The Rebel

“…हुकूमशाही आणि राज्यसत्तेद्वारे अशी क्रांती साध्य करणे अशक्य आहे. कामगार आणि शेतकऱ्यांनी स्वतः प्रत्यक्षात आणलेली तळापासून व्यापक पुनर्रचना नसेल, तर सामाजिक क्रांती अपयशी ठरेल… [आपण] अशी आशा बाळगली पाहिजे की … कामगारवर्गात—शेतकरी, कामगार आणि बुद्धिजीवी यांच्यात—भावी क्रांतीसाठी असे लोक घडवण्याचे गंभीर प्रयत्न होतील; ते वरून आलेल्या आज्ञा पाळणार नाहीत, तर सर्व नव्या आर्थिक जीवनाची मुक्त रूपे स्वतः विकसित करू शकतील.” — Pyotr Kropotkin

“आपण कायमचे आहोत असे मानणाऱ्या साम्राज्यांच्या अवशेषांनी पृथ्वी भरली आहे.” — Camille Paglia